रामप्रकाश पुरी, प्रवक्ता, नेकपा (मसाल) ##
(युगदर्शन मिडियामा यसपटक नेकपा (मसाल) का केन्द्रीय प्रवक्ता रामप्रकाश पुरीसँगको भिडियो अन्तर्वार्ता प्रस्तुत गरिएको छ । नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन, समसामयिक राजनीति, भ्रष्टाचार विरोधी आन्दोलन, सङ्घीयता खारेजीका लागि काठमाडौँकेन्द्रित आन्दोलनको तयारीलगायतका विषयमा युगदर्शन मिडियाका लागि प्रकाश थापामगर र गोविन्दकुमार शर्माले २०८१ पुस १८ गते यो अन्तर्वार्ता लिनुभएको हो । अन्तर्वार्ताको मूल पाठका लागि युगदर्शनको युट्युब च्यानल वाच गर्न अनुरोध छ ।)
० सर्वप्रथत युगदर्शन मिडियामा नेकपा (मसाल) का प्रवक्ता रामप्रकाश पुरीलाई स्वागत गर्न चाहन्छौँ ।
:: नमस्कार, धन्यवाद ।
० आज हामी तपाईंसँग मुख्यतः नेकपा (मसाल) र समसामयिक राजनीतिबारे कुराकानी गर्न चाहन्छौँ । सर्वप्रथमत कुराकानी कहाँबाट सुरु गरौँ भने मसाल क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट पार्टी हो भन्ने दाबी गर्नका लागि तपाईंसित के कस्ता आधार छन् ?
:: एउटै पार्टीको रूपमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना भए पनि यहाँ कम्युनिस्टहरू धेरै पार्टीमा विभाजित छन् । सबैले आफूलाई क्रान्तिकारी, मार्क्सवादी–लेनिनवादी बताउने गर्दछन् तर को कम्युनिस्ट ? को मार्क्सवादी–लेनिनवादी भन्ने निश्चित गर्दा कम्युनिस्ट सिद्धान्त के हो भन्ने बुझ्नुपर्दछ । साधारण जनताले त्यो बुझ्न सक्दैनन् । जनताको त्यो अवस्थाबाट फाइदा उठाएर संशोधनवादीले आफ्नो स्थान निश्चित गरेका छन् ।
हामीले आफूलाई क्रान्तिकारी पार्टी हौँ भन्नका लागि केही ठोस आधार छन् । हामीले मार्क्सवादी–लेनिनवादी दर्शन, सिद्धान्त र विचारअनुसार काम गर्दछौँ, त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने प्रयास गर्दछौँ । त्यहीअनुसार हामी सामाजिक परिवर्तनमा विश्वास गर्दछौँ ।
अहिले नेपालको राजनीतिमा सत्तामा पुग्नका लागि जोसित पनि सम्झौता गर्ने, सिद्धान्त छोड्ने र पनि आफूलाई कम्युनिस्ट हुँ भन्ने दाबी गर्ने रुझान छ तर हामी त्यसो गर्दैनौँ । हाम्रो संसारलाई व्याख्या–विश्लेषण गर्ने तरिका र सत्ता प्राप्त गर्ने जुन उद्देश्य छ, त्यो कम्युनिस्ट सिद्धान्तअनुसार छ । वर्गसङ्घर्षलाई हामी मान्दछौँ । हामीले लेनिनवादी सङ्गठनात्मक सिद्धान्तलाई मान्दछौँ । हामीले सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वलाई स्वीकार गर्दछौँ । त्यहीअनुसार पार्टीका गतिविधि सञ्चालन गरिरहेका छौँ । यस आधारमा हामी अरूभन्दा भिन्न छौँ । यही नै हामी क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट हौँ भन्ने आधार हुन् ।
० तपाईंहरूको स्कुलिङबाट नेपालमा धेरै कम्युनिस्ट अघि बढेका छन् । त्यसमध्ये कतिपयले सशस्त्र कारबाही पनि सञ्चालन गरे । उनीहरूको एउटा आरोप यो छ, वस्तुगत परिस्थिति अनुकूल छ भन्दाभन्दै पनि तपाईंहरूले सशस्त्र सङ्घर्ष अगाडि बढाउनुभएन, कुरा मात्रै गर्नुभयो । यसबारे के भन्नुहुन्छ ?
:: हामीले नेपालको सम्पूर्ण राजनीतिलाई वर्गसङ्घर्षको रूपमा लिएका छौँ । त्यस क्रममा वैचारिक सङ्घर्षलाई हामी केन्द्रमा राख्ने गर्दछौँ ।
जब कम्युनिस्ट पार्टी भनिएकाहरू नै कम्युनिस्ट होइनन् भने ठुलो पार्टी भएर त्यसले सामाजिक परिवर्तन गर्दछ, क्रान्ति गर्छ, कम्युनिस्ट लक्ष्य पूरा गर्छ भन्ने कुरा भएन । कतिपयले भन्ने गरेका छन्, नेकपा (मसाल) ले कुरा मात्रै गर्यो तर कुरा मात्रै गरेको भए हामी यो रूपमा रहने थिएनौँ । अरू कहाँ पुगे ? नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनमा स्पष्ट नै छ ।
नेपाली कम्युनिस्टकै मात्र कुरा किन गर्ने ? सत्तास्थापना गरेको लेनिनको पार्टी, समाजवाद स्थापना गरेको रुसको स्टालिनको पार्टी आज पुँजीवादमा रूपान्तरण भइसक्यो । माओले चीनमा त्यत्रो क्रान्ति सम्पन्न गरेको पार्टी देङस्याओ पिङ हुँदै आज संसारका साम्राज्यवादी राष्ट्रसँग प्रतिष्पर्धा गरिरहेको छ । आज कम्युनिस्ट सिद्धान्तको कुरा त्यहाँ हुँदैन ।
त्यस्तै, संसारका कैयौँ कम्युनिस्ट पार्टीले व्यवहारमा जाने नाममा मार्क्सवादी–लेनिनवादी सिद्धान्तलाई त्याग गरे । उनीहरूले जनतालाई भ्रममा पारेर सत्तामा कसरी पुग्न सकिन्छ भन्दै कम्युनिस्ट शब्दको दुरुपयोग गरे । उनीहरूले कम्युनिस्ट सिद्धान्तबमोजिम काम गरेनन् । त्यसको तुलनामा हामीले कम्युनिस्ट सिद्धान्तअनुसार काम गरिरहेका छौँ । हामीले एमाले, माओवादी र अन्य समूहले जस्तो काम गरिरहेका छैनौँ ।
हामीले ठोस स्थितिको ठोस विश्लेषण गरेर काम गर्ने सन्दर्भमा यो पनि भन्ने गरेका छौँ, विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलन रक्षात्मक अवस्थामा छ । यो अवस्थामा विश्वभरि संशोधनवादको हावा चलेको छ । यस्तो बेलामा एमाले, माओवादी जस्ता पार्टी नै शक्तिशाली हुन्छन् नै । उनीहरू नै सत्तामा आवतजावत् गर्ने हुन् तर त्यो मार्क्सवादी–लेनिनवादी सिद्धान्तअनुसार निर्माण भएको सत्ता त होइन नि ।
आज चौतर्फी रूपमा विश्वलाई सामन्तवाद, साम्राज्यवाद, संशोधवादले घेरा हालिरहेको छ । यस्तो बेलामा हामीले कम्युनिस्ट सिद्धान्त जोगाइरहेका छौँ । यो धेरै ठुलो महत्त्वपूर्ण कुरा हो । अहिले यसरी को उभिएको छ ? प्रत्येक चुनावमा मतदाता घटे भन्ने कुरा छ । घट्छ नि । मानिसका बुझाइ हेर्नुस् न, कतातिर गइरहेको छ ? आज कम्युनिस्ट विचार, सिद्धान्त र आदर्श रक्षाको जुन कुरा छ, त्यो चानेचुने कुरा होइन । हावा चल्दा पात हल्लिए जस्तै हल्लिनेहरूले कम्युनिस्ट सिद्धान्तको रक्षा गर्न सक्ने कुरा हुँदैन । हामीले जस्तोसुकै अप्ठ्यारो परिस्थितिमा पनि कम्युनिस्ट सिद्धान्त जोगाउन काम गरिरहेका छौँ ।
जहाँसम्म सफलताको कुरा छ, त्यो त युगको कुरा हो । कुनै बेला माओ सत्तामा हुनुहुन्थ्यो । कुनै बेला स्टालिन सत्तामा हुनुहुन्थ्यो । कुनै बेला अरू कुनै सत्तामा हुन्छन् । वर्गसङ्घर्षको सिद्धान्तअनुसार कहिले सर्वहारा वर्ग बलियो हुन्छ त कहिले त्यसका दुस्मन । त्यो आन्दोलन, क्रान्ति कसरी विकास हुँदै जान्छ ? त्यसमा निर्भर हुने कुरा हो । क्रान्तिकारी सिद्धान्त र व्यवहारमाझ तालमेल मिलाउँदाखेरि हामी यो अवस्थामा पुगेका हौँ । सिद्धान्तलाई पूरै छोडेर माफियासँग सम्झौता गरेको भए, साम्राज्यवादीसँग सम्झौता गरेको भए, पुँजीवादीसँग सम्झौता गरेको भए हामी यो रूपमा रहने थिएनौँ । यहाँ माओवादी, एमाले, मसाल छुट्टाछट्टै हुनुपर्दैनथ्यो । हामी एउटै हुन्थ्यो तर क्रान्ति र परिवर्तनका कुरा गर्न सक्दैनथ्यौँ ।
हामीले कम्युनिस्ट सिद्धान्त बचाएको हुनाले अहिले क्रान्ति, परिवर्तनका कुरा गर्न सकिएको हो, नत्र यति कुरा पनि गर्न सकिँदैनथ्यो । मानिसका धारणा बदलिएका छन् । सशस्त्र सङ्घर्ष सुदूरको विषय बन्न गएको छ । यस्तो बेलामा हामीले काम गरिरहेका छौँ । मुख्य कुरा यही हो ।
० कम्युनिस्ट पार्टीको अनुशासनको कुरा गर्दाखेरि तपाईंहरू अलि बढी रूढ हुनुभयो कि भन्ने आशङ्का गरिन्छ† जस्तै : अरू पार्टीले विधान सम्मेलनका कुरा गर्छन्, विचारलाई खेल्न दिन्छौँ भन्छन् तर तपाईंहरू अलि कडा रूपमा प्र्रस्तुत हुनुभयो भनिन्छ । मार्क्सवादी–लेनिनवादी सिद्धान्तअनुसार अनुशासन पद्धति कस्तो हुन्छ ?
:: त्यो वाहियात कुरा हो किनकि कम्युनिस्टहरू सबैभन्दा बढी प्रजातान्त्रिक हुन्छन् अर्थात् जनवादी हुन्छन् ।
पार्टीसदस्यले जुन कुरा उठाउँछन्, त्यसको सबैभन्दा बढी सुनुवाइ कम्युनिस्ट पार्टीमा हुने गर्दछ । काङ्ग्रेसमा कहाँ सुनुवाइ हुन्छ ? एमालेमा कहाँ सुनुवाइ भएको छ ? माओवादीमा कहाँ सुनुवाइ हुन्छ ? अहिले ट्रम्पको पार्टीमा सुनुवाइ हुन्छ होला र ? बाइडेनको पार्टीमा, मोदीको पार्टीमा सुनुवाइ हुन्छ होला ? होइन, हुन्छ भने हाम्रो पार्टीमा हुन्छ सुनुवाइ । उदाहरणका लागि कुनै सदस्यले यो पार्टीमा जनवाद कम छ, केन्द्रीयता बढी छ भनेर प्रश्न उठायो, लेखेर दियो वा पार्टीमा छलफलका लागि कुरा उठायो भने त्यसमा छलफल हुन्छ, त्यसबारे निर्णय हुन्छ ।
पार्टीका प्रत्येक सदस्यले अनुशासन मान्नुपर्दछ । त्यो त काङ्ग्रेसका सदस्यले पनि मान्नुहुन्छ । माओवादी, एमालेका सदस्यले पनि आफ्नो पार्टीको अनुशासन मान्नुहुन्छ । यहाँ खुल्ला रूपमा जे पायो त्यही बोल्ने वा गुट चलाउने कुरा गरिएको होला तर हाम्रो पार्टीमा त्यस्तो गर्न पाइँदैन । प्र्रत्येक पार्टीसदस्यले विचार राख्नुहुन्छ । ती विचारबारे सुनुवाइ हुन्छ तर विचार राख्दाबित्तिकै जेसुकै भए पनि तत्कालै निर्णय कहाँ हुन्छ ? प्रक्रियामा जानुपर्दछ । मेरा सबै विचारको भर्खरै सुनुवाइ हुने भए त म नै सर्वेसर्वा भएँ नि । यो गर्ने वा नगर्ने भनेर निर्णय गर्ने प्रक्रिया के हो ? त्यो त भोटिङ हो । भोट नेपालभरिका आम जनताले हाल्ने होइन, पार्टीसदस्यले मात्रै हाल्ने हो । यस्तो छलफल केन्द्रीय समितिमा चलेको छ भने केन्द्रीय सदस्यले, जिल्ला समितिमा भए जिल्ला सदस्यले, पार्टीभरि चलेको भए आम पार्टीसदस्यले भोट हाल्छन् ।
पार्टीसदस्यका मतको सम्बोधन हुने, सम्बोधन गरेर स्पष्ट पार्ने कि तपाईंको यो विषयमा यो निर्णय भयो—यस्तो प्रजातन्त्र, जनवाद कहीँ कतै छ भने त्यो हाम्रो पार्टीमा छ, तब कसरी हामी सङ्कीर्ण भयौँ ? कसरी हामी जड भयौँ ?
नेतृत्वलाई गाली गर्न पाइन्न भनेर हामी भन्दैनौँ । गाली, आलोचना गर्न पाइन्छ तर सभ्य तरिकाले सैद्धान्तिक, वैचारिक प्रकारले गर्नुस् भनेको हो हामीले । त्यो प्रक्रियागत तरिकाले गर्नुस् । तपाईं कुनै कमिटीमा हुनुहोला । कम्युनिस्ट पार्टी न नेताहरूको पार्टी हो । सबै पार्टीसदस्य कमिटीबद्ध हुनुपर्दछ । कमिटीबद्ध हुनेले छाडा रूपमा बोल्न त मिल्दैन नि ।
बहुमतको निर्णय मान्नु सिस्टम हो । लेनिनवादी सङ्गठनात्मक प्रणालीको कुरा त्यही हो । त्यसलाई मान्नुपर्यो । लेनिनवादले अरू कसिकसाइ केही गरेको होइन नि । अल्पमत बहुमतको मातहतमा बस्नु भनेको दबिएर बस्नु भनेको होइन, निर्णयलाई मानेर जाऊ भनेको पो हो त । तपाईंको विचारको सम्मान भयो, त्यो सम्मानअनुसार प्रक्रियामा गयो वा प्रक्रियाअनुसार तपाईंको विचार अस्वीकृत भयो, तपाईंको विचार महत्त्वपूर्ण हुँदाहुँदै पनि निर्णयलाई मानेर जाऊ भनेको हो ।
कुनै पार्टीसदस्य सुनुवाइबिना छाडा प्रकारले बोल्छन् भने त्यो जनवाद होइन । त्यसको कुनै तुक छैन । देउवाको विषयमा कुनै काङ्ग्रेसका साथीले बाहिर बोल्छ, त्यसको संस्थागत सुनुवाइ हुन्छ भने पो प्रजातन्त्र भयो तर त्यसो नभएपछि बोलेको के अर्थ भयो ? त्यस्तो पनि प्रजातन्त्र हुन्छ ? उदाहरणका लागि एमालेका मान्छेले ओलीका बारेमा कुरा गरेका हुन्छन् कि यो गर्यो, त्यो गर्यो । त्यसले केपी ओलीलाई केही फरक पर्दैन । मुख्य कुरा संस्थागत प्रकारले उनीहरूका कुरा सुनियो कि सुनिएन भन्ने हो । सुनियो भने त्यहाँ प्रजातन्त्र रहेछ भन्ने मान्नुपर्यो ।
हाम्रो अनुशासन, पद्धति, प्रक्रिया सूक्ष्म, सुव्यवस्थित र सुदृढ छ । प्रजातान्त्रिक, जनवादी स्वतन्त्रतासहितको पार्टी हामीले निर्माण गरेका छौँ । हामीले सबै पार्टीसदस्यका जनवादी अधिकारलाई सुरक्षित राखेका छौँ । हाम्रो पार्टीमा कोही पनि जनवाद र स्वतन्त्रताबाट वञ्चित हुनुपर्दैन । त्यो अरू कुनै पार्टीले गर्न सक्छन् ? हाम्रो चुनौती छ ।
० अब कम्युनिस्ट पार्टीको आन्तरिक जीवनभन्दा फरक विषयमा कुराकानी गरौँ । नेपालमा ६२ प्रतिशतको हाराहारीमा किसान छन् । कम्युनिस्टले भन्ने गरेको नयाँ जनवादी क्रान्ति पनि एक प्रकारले किसान क्रान्ति हो भन्ने गरिन्छ । तपाईंहरूले पनि योभन्दा पहिला किसान आन्दोलन उठाउने प्रयास गर्नुभएको थियो, दुई दुईपटक किसानमार्च गरेर । नेपालको किसान आन्दोलन अगाडि बढाउनका लागि तपाईंहरूको पार्टीले के कस्तो भूमिका खेलिरहेको छ ?
:: किसानलाई हामीले क्रान्तिको आधारभूत वर्ग मान्दछौँ । नयाँ जनवादी क्रान्तिको अवधारणा किसानसँगै जोडिएर आउँछ यद्यपि किसान मजदुर वर्ग होइन । मजदुर वर्ग सुसङ्ठित मानव समुदाय हो तर किसानको केही निजी सम्पत्ति (खेतबारी, जमिन, कृषिऔजार आदि) हुन्छ । ऊसँग मध्यमवर्गीय सपना पनि हुन्छ । यो स्वभाव, चरित्र, सोचाइ सर्वहारा वर्गसित मिल्दैन तर पनि सामाजिक परिवर्तनमा उनीहरूको ठुलो महत्त्व हुन्छ । हाम्रो जस्तो अर्धसामन्ती, अर्धऔपनिवेशिक देशमा किसानको बाहुल्यता छ ।
नेपालमा ६२ प्रतिशत किसान छन् भने यहाँ सामन्तवाद कति बलियो छ भन्ने स्पष्ट छ । सामन्तवाद भएकैले किसान छन्, पुँजीवाद भए त मजदुर बहुसङ्ख्यामा हुन्थे । नयाँ जनवादी क्रान्तिमा किसानलाई जोड्ने सिद्धान्त माओले प्रतिपादन गर्नुभएको थियो । हाम्रो देशको सन्दर्भमा पनि माओको त्यही सिद्धान्त लागु हुन्छ ।
हामीले किसान आन्दोलन उठाउन विगतदेखि प्रयत्न गर्दै आएका छौँ । कम्युनिस्ट पार्टी स्थापनाको समयमा जुन ठुला ठुला किसान आन्दोलन उठे, त्यसमा कम्युनिस्ट पार्टीको प्रभाव थियो । पछि हाम्रो पार्टीले पनि त्यस प्रकारका प्रयत्न गर्यो । वर्गसङ्घर्षमा जोड दियो । अहिले किसान आन्दोलनको चरित्र बदलिएको छ । त्यसमा आधुनिकता, प्रविधिको पनि प्रभाव परेको छ । साम्राज्यवादको प्रभाव, विदेश पलायन, सहर पलायन जस्ता धेरै कारणले गर्दा हामीले चाहे जस्तो किसान आन्दोलनलाई व्यवस्थित गर्न सकिरहेका छैनौँ । यसलाई व्यवस्थित कसरी गर्न सकिन्छ ? त्यसबारे हामी विचार गरिरहेका छौँ । कार्यक्रम बनाइरहेका छौँ यद्यपि जुन प्रकारको परिणाम आउनुपर्ने हो, त्यो आउन सकिरहेको छैन ।
अर्कोतर्फ, कम्युनिस्ट आन्दोलन शक्तिशाली नहुँदा किसान आन्दोलन कमजोर हुनु स्वाभाविक छ तैपनि हामी हतास हुनुपर्ने आवश्यकता छैन । क्रान्तिकारी चेतनाद्वारा किसान समुदायलाई जागृत गर्ने काम कम्युनिस्ट पार्टीले गर्नुपर्छ । त्यो काम हामीले गरिरहेका छौँ ।
० नेपाली राज्यसत्ताको चरित्रको बारेमा अलिकति कुराकानी गर्न चाहेँ । तपाईंहरूले नेपाली राज्यसत्ताको चरित्र अर्धसामन्ती र अर्धऔपनिवेशिक छ भन्नुभयो । अन्य कतिपय पार्टीले पनि यही मानेका छन् । एकथरीले त देश पुँजीवादमा गइसक्यो भने । यस सन्दर्भमा नवउपनिवेशवादको प्रभाव नेपालमा कस्तो छ ? यसलाई कम्युनिस्ट पार्टीले कसरी मूल्याङ्कन गरिरहेको छ ?
:: यो गम्भीर कुरा हो ।
भारत अङ्ग्रेजको उपनिवेश थियो । त्यहाँ बेलायत प्रत्यक्ष रूपमा नै आएर उपनिवेश कायम गरेको थियो । अहिले संसारमा जुन देशको अर्धऔपनिवेशिक चरित्र छ, त्यहाँ साम्राज्यवादीहरू प्र्रत्यक्ष रूपमा जाँदैनन् । सेना पठाउँदैनन् । उतैबाट सरकार सञ्चालन गर्दछन् तर अप्रत्यक्ष रूपमा । सरकार, प्रशासन, पार्टी पनि अप्रत्यक्ष रूपमा चलाइरहेका हुन्छन् ।
नेपालमा उनीहरू नेपाली एजेन्ट नै प्रयोग गरिरहेका हुन्छन्; जस्तो : नेपालमा भारतको राजदूतले भ्र्रमण गरे, “रअ” का प्रतिनिधिले भ्रमण गरे, अमेरिकी मन्त्रीले भ्रमण गरे, चीनका कूटनीतिज्ञले भेटघाट गरे भने हामीकहाँ उथलपुथल हुन्छ । किन ? किनभने उनीहरूको यहाँ प्रभाव पर्छ । त्यसरी यहाँ सत्ता परिवर्तनको हावा चल्न थाल्छ नत्र भारत, चीनका प्रतिनिधि आएर यहाँ सत्ता परिवर्तन हिन हुनुपर्ने ? त्यो त यहाँका जनताले निर्णय गर्ने कुरा हो ।
हामीले इतिहास हेरौँ । हिटलर, मुसोलिनी, नेपोलियन, इदी अमिन आदिको कसरी उदय भयो ? उनीहरू कसरी शक्तिशाली बने ? त्यहाँ परिवर्तन गर्नका लागि किन ठुलो बलिदानी भयो ? जब हिटलरको फासिवादले चरम रूपधारण गर्यो, तब सोभियत सङ्घले ठुलो कुर्बानी गर्नुपर्यो कि परेन ? त्यतिखेरको त्यो बलिदानी खाली सोभियत सत्ताको रक्षाको कुरा थिएन, फासिस्ट शक्तिलाई पराजित गर्ने कुरा पनि थियो तर फासिस्टलाई समर्थन गर्नेहरूले त्यो बलिदानी गर्नुपरेको थिएन ।
अर्ध वा नवउपनिवेश नयाँ अवधारणा हो । यो दोस्रो विश्वयुद्धपछि आएको हो । साम्राज्यवादीहरूले तेस्रो मुलुकमा कसरी शक्ति निर्माण गर्ने भनेर आर्थिक प्याकेज, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक, सैनिक विभिन्न समूह बनाएर आफ्नो प्रभाव कायम गर्दछन् । आज त्यही प्रभाव नेपालमा पनि छ । त्यसैले यहाँ भारतको प्रभाव पर्छ । चीन र अमेरिकाको प्रभाव पनि पर्छ ।
नेपालले वैदेशिक मामिलामा स्वतन्त्र निर्णय गरेको इतिहासमै पाउन सकिन्न । यहाँ कोशी नदीको पानी प्रयोग गर्ने कुरा, टनकपुरको कुरा भारतसँग गर्नुपर्ने, हिमालको कुरा चीनसँग गर्नुपर्ने, एमसिसीको कुरा अमेरिकासँग गर्नुपर्ने हुन्छ । यो हाम्रो आँखाले देख्ने गरी उपनिवेशवाद होइन र ?
० नेपालमा धेरै जनताले वामपन्थी वा कम्युनिस्ट पार्टीलाई समर्थन गर्छन् । राजनीतिक दलमा पनि कम्युनिस्ट पार्टी धेरै छन् । धेरै कम्युनिस्ट पार्टी भएकाले यिनीहरूबिच ध्रुवीकरण वा एकीकरण हुनुपर्दछ भन्ने माग पनि उठेको छ । त्यस क्रममा कतिपय कम्युनिस्ट पार्टी भनिएकाले ध्रुवीकरणको कुरा गरिरहेका छन् तर तपाईंहरूको पार्टीले यसबारे चासो नदेखाएको हो कि जस्तो लाग्छ । यस्तो किन भयो होला ?
:: अहिले वामपन्थी ध्रुवीकरणको अवस्था छैन । ध्रुवीकरण हुनका लागि विचारको समानता आवश्यक हुन्छ । कुनै समूहको बिचमा विचार मिल्यो भने कसैले कुरा उठाउनु, त्यो आफ्नो ठाउँमा छ । विचार मिल्ने कम्युनिस्ट एकै ठाउँमा जानु राम्रै कुरा हो नि ? त्यसलाई हामीले नराम्रो मान्दैनौँ तर यसरी विचार मिलेका छन् कहाँ ?
क्रान्ति गर्ने हो कि होइन ? क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट पार्टी निर्माण गर्ने हो कि होइन ? मार्क्सवाद–लेनिनवादलाई मान्ने हो कि होइन ? सशस्त्र सङ्घर्षको सुरुआत गर्ने हो कि होइन ? वर्गसङ्घर्षलाई मान्ने हो कि होइन ? कुरा यिनी पो छन् त । यी कुरा मात्रै होइन, यी पार्टीको सङ्गठनात्मक पद्धति, आचरण त्यस्तो छ कि छैन ? अर्को कुरा यो हो ।
चुनावमा पैसाको खोला बग्छ । कहाँबाट आउँछ त्यो पैसा ? युवाहरू त विदेशमा छन् । करोडौँ पैसाको खोला बगाएर कम्युनिस्टले चुनाव जित्छन् । यस्ता पनि कम्युनिस्ट छन् यहाँ अनि विचार, आदर्श र सिद्धान्तका कुरा गर्ने कम्युनिस्टसित मिल्छन्् त तिनीहरू ? वामपन्थी ध्रुवीकरणमा जान्छन् ? त्यस्तो कुरा कुनै स्वार्थ वा सत्तामा जान पनि हुन सक्ला तर सत्तामा गएर जनताका समस्या समाधान हुन्छन् त ? एमाले, माओवादी सत्तामा गएर खै त जनताको समस्या समाधान भएको ? त्यसका लागि सरकार, कम्युनिस्टहरू कुरामा मात्रै होइन, व्यवहारमा सिर्जनात्मक हुनुपर्यो । नेपालमा सबै पूर्वाधार, साधनश्रोत छन् । उद्योग फस्टाउन सक्छन् तर उदाहरणका लागि भएका उद्योग लिलाम गर्ने, बर्डफ्लु आयो भने करोडौँ कुखुरा मार्नुपर्ने—यसरी त हाम्रा उद्योग धरासायी हुन्छन् । यस्ता गर्ने पनि कम्युनिस्ट हुन्छन् ?
सत्तामा भएका कम्युनिस्टले चाहेको भए सुधारका काम गर्न सक्थे । क्रान्ति त गर्न सकेनन् । क्रान्तिका लागि सही विचार, सिद्धान्त, राष्ट्रिय/अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति सबैको व्याख्याविश्लेषण गर्नुपर्ला तर सुधार गर्न केले रोक्यो ? भएको उद्योगलाई सदुपयोग गरेर रोजगारी सिर्जना गरी युवाको विदेश पलायन रोक्ने सरकारको कार्यक्रम कहाँ छ ? यस्ता फाइँफुट्टी गर्नेसित हामी कम्युनिस्टको एकता कसरी होला ? त्यसकारण हामीले यस्ता विषयमा चासो लिएका छैनौँ ।
कतिपयसित सैद्धान्तिक, वैचारिक प्रकारले कुरा मिल्छ तर त्यति मिलेर भएन, कार्यदिशा छैन । समाजवाद ल्याउने भनेरै त क्रान्तिकारी भइन्न नि । समाजवादसम्म पुग्न जनआन्दोलन, जनसङ्घर्ष, चुनाव, राष्ट्रियताको आन्दोलन जस्ता थुप्रै बाटा छन् । यसलाई कसरी निर्धारण गर्ने ? चुनावमा जित्दैनौँ, त्यसैले चुनावको उपयोग क्रान्तिकारी नीति होइन—यसरी पनि क्रान्तिकारी भइन्छ ? यस्तो पनि नीति हुन्छ ? यसरी एकता हुन सक्दैन । भए पनि तत्कालै फुट हुन्छ ।
ध्रुवीकरण भनेको विचार मिल्ने कम्युनिस्टहरू एक ठाउँमा आउने कुरा हो । त्यस्ता कम्युनिस्ट को को हुन् । कोही जातिवाद मान्छन् । कोही जातीय सङ्घीयता मान्छन् तर हामी सङ्घीयताका विरोधी हौँ । यसरी हाम्रो कार्यदिशा नै मिलेन । त्यसकारण ध्रुवीकरण होइन, विचार मिल्नेहरू एक ठाउँमा बसौँ । हाम्रो पार्टीमा त्यस्ता साथीहरूलाई स्वागत छ ।
कतिपय बेलामा ध्रुवीकरणपछि फुट हुन्छ । रणनीति तथा कार्यनीतिमा ध्यान नदिएपछि फुट हुन्छ । त्यसका बाबजुद तात्कालिक राजनीतिक आवश्यकताको कुरा हुन्छ भने राष्ट्रियता, जनजीविकालगायतका विषयमा कार्यगत एकता गरेर जान सकिन्छ । यस्तो कार्यगत एकता बढीजसो मिक्रशत्तिसित हुन्छ । हामीले यसरी कार्यगत एकता गर्ने पनि गरेका छौँ ।
२०४६ सालको आन्दोलन, २०५९ सालको आन्दोलन, २०६२–६३ सालको आन्दोलन संयुक्त आन्दोलन भए । केपी ओलीको प्रतिगमन विरुद्ध सङ्घर्ष गर्दा हामीले काङ्ग्रेससित सहकार्य गर्यौँ । उहाँहरूसित चुनावमा सहकार्य गर्यौँ । कतिपयले यो सहकार्यको विरोध गरे । उनीहरूले मार्क्सवाद कहिल्यै बुझेनन् । हाम्रो सिद्धान्त सङ्घर्ष र एकताको थियो । दुस्मनसित सङ्घर्षसँगै एकता हुन्छ । मिक्रशत्तिसित एकतासँगै सङ्घर्षर् पनि हुन्छ । हाम्रो माओवादी, एमालेसित पनि सङ्घर्ष हुने गरेको छ तर सन्दर्भ फेरिएअनुसार फेरि सहकार्य पनिु हुने गर्दछ ।
वामपन्थी ध्रुवीकरणको कुरा गर्दा सैद्धान्तिक विवाद छन् । कसैले नेपाली समाजको व्याख्या भएन भन्छन् । जातिवाद, क्षेत्रीयतावाद, धर्मवादको आधारमा गर्नुपर्ने हो त्यस्तो व्याख्या ? होइन, नेपाली समाजको व्याख्या मार्क्सवादको आधारमा गर्ने हो । वर्गसङ्घर्षलाई बिचमा राखेर अरू जाति, क्षेत्रको व्याख्या गर्ने हो । त्यसैले विचारमा एकता र व्यवहारमा एकरूपता नभएकाले वामपन्थी ध्रुवीकरणको अवस्था आइसकेको छैन । त्यस्तो अवस्था आयो भने हामी भन्छौँ । एउटाले सङ्घीयतावाद जोतिरहेको, अर्कोले सङ्घीयतालाई खारेज गर्नुपर्छ भनिरहेको, अर्को संशोधनवादमा जोडिएको, अर्को संसद्लाई उपयोग गर्नुपर्छ भन्ने, कोही वहिष्कारवादी—यस्तो चार मुख चार दिशातिर फर्किएको अवस्थामा कम्युनिस्ट ध्रुवीकरण कसरी हुन्छ ?
० अब अलिकति सरकारको विषयमा कुराकानी गरौँ । राजनीतिक अस्थिरता भयो भनेर दुई ठुला दलले सहकार्य गरे । सरकार गठन भएको पछि छ महिना बित्न थाल्यो । यो सरकारको छ महिनालाई कसरी मूल्याङ्कन गर्नुभएको छ ?
:: काम भए न मूल्याङ्कन गर्ने हो । उल्लेखनीय काम नभएकाले यो सरकारले यो गर्यो भन्ने अवस्था रहेन । त्यसकारण जनअसन्तोष ज्यादै छ ।
राष्ट्रियताको विषय यो सरकारले उठाउँदैन । लिपुलेकको विषयमा भारत र चीनका प्रतिनिधिमाझ बैठक भयो । उनीहरूले नेपाललाई नसोधेरै हाम्रो भूमि उपयोग गर्ने निर्णय गर्दा हाम्रो सरकार चुपचाप छ । उसले सामान्य प्रतिक्रिया पनि दिन सकेको छैन । कति गैरजिम्मेवार छ सरकार ?
कुन उद्देश्यका लागि सरकार बनाइएको हो ? त्यो पनि बुझिएन । मिलेर सरकार चलाउने विषय जनताको सरोकारको विषय भएन । भ्रष्टाचारको नियन्त्रणमा पनि उल्लेखनीय प्रगति भएको पाइएन ।
सरकारले जति काम भए भनेको छ, त्यसले जनतालाई सन्तुष्टि दिन सकेको छैन । हामीले त एमाले प्रतिगमनको बाटोमा छ भनेका छौँ । त्यो सच्याएर आउनुपर्छ भनेका छौँ । यता, माओवादी र काङ्ग्रेसको चरित्र पनि कताबाट सत्ता सोर्याक पार्न सकिन्छ, हात पारौँ भन्ने छ । त्यसैले प्रतिगमनको समस्या हुँदाहुँदै पनि उहाँहरू सँगसँगै बसेर सत्ता बाँडफाँड गरिराख्नुभएको छ । त्यसैले जनताको समस्या ज्युँकात्युँ रहने, राष्ट्रियताको समस्या यथावत् रहने अवस्था छ । हाम्रो मूल्याङ्कनमा देशको अवस्था गम्भीर छ ।
सरकारले सही तरिकाले काम गर्न सकेन । संसद्का शक्तिशाली पार्टी मिलेर सरकार बनाएपछि जनतालाई यो यो सुविधा दिएका छौँ भन्न सकेको भए हुन्थ्यो । केही भएको देखिएन । पद बाँडफाँडको क्रममा कुनै काम नगरिकन सरकार ढल्ले हल्ला चल्न थालेको छ । यो नेपालका लागि दुर्भाग्यपूर्ण कुरा हो ।
फेरि पनि हाम्रो सुझाव छ, सक्नुहुन्छ भने राम्रो काम गर्नुस् । भ्रष्टाचारीलाई कारबाही गर्नुस् । सहकारीका ठगहरू छन्, विभिन्न पार्टीमा लुकेर बसेका । जनतालाई सन्तुष्टि मिल्ने गरी काम गर्नुहोस् । अर्कातिर, प्रशासनमा र राजनीतिक क्षेत्रबाट हुने जुन भ्रष्टाचार छ, त्यसलाई न्यूनीकरण गरियोस् । प्रदेशले राम्ररी काम गरेको छैन भने सङ्घीयता खारेज गरिदिए हुन्छ । किनेर दाना खुवाउनुपर्ने प्राणी पाल्नु आवश्यक छैन । दुईपटक प्रदेशसभाको चुनाव भइसके पनि यिनीहरूले जनताको पक्षमा ठोस काम गरेको थाहा पाइएन ।
यहाँ त समस्या मात्रै भयो । जातिवाद, सम्प्रदायवाद, क्षेत्रीयतावाद, धर्मवादका भावना लिएर मानिसहरू आइरहेका छन् । सक्नुहुन्छ भने त्यसलाई नियन्त्रण गर्नुपर्यो । वैदेशिक रोजगारीका गएर दुःख पाएका युवालाई फर्काउने योजना बनाए हुन्छ, अबको दुईतीन वर्षभित्र । गर्न सक्ने हो भने उहाँहरूसित प्रशस्त समय छन् । गर्न केले रोक्छ र ? त्यो गर्न सक्नुहुन्न ।
सरकारलाई माफिया, भ्रष्टाचारी, ठग, दलालहरूले घेरा हालेका छन् । कोही मेडिकल माफिया, कोही जलमाफिया छन् । देशीविदेशी शक्तिकेन्द्रका कठपुतली बनेका छन् । त्यसैले करायो करायो, नतिजा नआउने काम हुन्छ ।
राष्ट्रियतालाई बलियो बनाउने, राजनीतिक–प्रशासनिक भ्रष्टाचारलाई नियन्त्रण गर्ने, चुस्तदुरुस्त शासन कायम गरे हुन्थ्यो, त्यो ठुलो कुरा होइन । सत्ता, शक्ति सबै उहाँहरूसँग छ । सरकारले यस्तो किन गर्न सकेन ? किनभने ऊ निश्चित शक्तिबाट नियन्त्रित छ । त्यसैले आफूले भनेअनुसार गर्न सकिँदैन । त्यहाँ समस्या छ ।
विरोध गर्ने सानो शक्ति हामी बाहिर छौँ । हामी विरोध गर्छौं, जनताको माझमा पुगेर खबरदारी गर्छौं ।
० सरकारका पक्षधरको भनाइ छ, सरकारले भ्रष्टाचारको विरुद्ध सशक्त कदम उठायो । आजै काङ्ग्रेसका महामन्त्री गगन थापाले भन्नुभयो– तीन जना प्रधानमन्त्री (दुई जना पूर्व प्रधानमन्त्रीसहित) बसेर भ्रष्टाचारको कुन फाइल खोल्ने, कुन फाइल बन्द गर्ने ? त्यसबारे निर्णय गरे त भइगयो । यो भनाइको अर्थ के हो ?
:: भ्रष्टाचारको कुन फाइल खोल्ने, कुन फाइल बन्द गर्ने भन्ने कुरा त आफैमा गलत हुन्छ । सबै भ्रष्टाचारका फाइल खोले भयो । सबै भ्रष्टाचारीलाई कारबाही गरे भयो । पृथ्वीनारायण शाहको “घुस दिने र लिने दुवै राष्ट्रका शत्रु हुन्” भन्ने सिद्धान्तलाई प्रयोग गरे भइहाल्यो । काङ्ग्रेसको उच्चपदस्थ व्यक्तिले त्यस्तो भन्न मिल्छ ?
भ्रष्टाचार सावित भएकालाई कारबाही गर्ने, पीडितलाई क्षतिपूर्ति दिने बलियो कदम सरकारले उठाउनुपर्यो । यसमा कडाइपूर्वक जानुपर्यो । अर्को पार्टीकालाई देखाएर आफ्नालाई जोगाउँदा समस्या त भइहाल्छ नि । त्यही भएर सल्लाह गर्न भनेको हो । त्यसो होइन, काङ्ग्रेसका भ्रष्टजतिलाई कारबाही गरेमा हाम्रो आपत्ति छैन भन्नुपर्यो । त्यो एमाले, माओवादीले पनि भन्न सक्नुपर्यो । जब देशलाई, समाजलाई नै हानि हुने खालका काण्ड भएका छन्, संस्कार धमिल्याउने काण्ड भएका छन् भने कारबाही गर्न केले रोक्यो त ? यसमा वर्तमान र भूपू प्रधानमन्त्री मिलेर सल्लाह गर्नुपर्ने केही छैन ।
भ्रष्टाचारमा परेका सबैलाई कारबाही गर्दा काङ्ग्रेस, एमाले सफा हुन्छ । त्यसरी काङ्ग्रेस, एमालेलाई पनि फाइदा हुन्छ । यसरी माफिया, भ्रष्टाचारीहरू पाखा लाग्छन्, लज्जित दण्डित हुन्छन् । यसरी देशमा कानुन छ भन्ने जनतालाई महसुस हुन्छ । राज्यलाई बलियो बनाउन उहाँहरूले सघाउनुपर्यो ।
० अब हामी अन्तर्वार्ताको अन्तिममा छौँ । तपाईंको पार्टी र राष्ट्रिय जनमोर्चाले चैत २४ देखि ३० गतेसम्म सङ्घीयता विरोधी काठमाडौँकेन्द्रित आन्दोलन घोषणा गरेको छ । त्यसको तयारी अहिले के कसरी चलिरहेको छ ?
:: पुस महिनाभरि सङ्घीयता विरोधी प्रशिक्षण देशव्यापी रूपमा चलिरहेको छ । कैयौँ ठाउँमा ती कार्यक्रम सम्पन्न भइसकेका छन् । कार्यक्रममा काठमाडौँकेन्द्रित आन्दोलनमा सहभागिता र आर्थिक व्यवस्थापनबारे निर्णय भएको छ । त्यसमा जनतालाई चेतना दिने काम भएका छन् । कतिपय जिल्लाले स्थानीय स्तरको सङ्घीयता विरोधी कार्यक्रम घोषणा गरिसकेका छन् । त्यस क्रममा सभा, भेला, र्याली हुँदै छ । यसरी यो कार्यक्रम भव्य रूपमा सम्पन्न हुने छ ।
देशमा सङ्घीयता विरोधी जुन भ्रम थियो, त्यसलाई सफा गर्न २०६६ सालको आन्दोलनले उचाइमा लगेको थियो । अहिलेको आन्दोलनले त्यो चेतनालाई अझै माथि उठाउने छ । सम्भवतः यो आन्दोलनबाट सङ्घीयता खारेजीको एउटा मार्ग खुल्ने छ, नभए पनि के हो त सङ्घीयता भन्ने कुरालाई यो आन्दोलनले प्रभावकारी प्रकारले प्रस्तुत गर्ने छ । त्यसका लागि देशभरि तयारी भइरहेको छ । माघ र फागुन महिनाभरि जागरण अभियान सञ्चालन हुने छन् ।
० हवस् त समय दिनुभयो । त्यसका लागि युगदर्शनको तर्फबाट धेरै धेरै धन्यवाद ।
:: धन्यवाद ।
