मनोज भट्ट

चीनमा कुल मिलाएर ३४ वटा प्रान्त छन् । त्यस मध्ये हुवेई पनि एउटा प्रान्त हो । हुवेई प्रान्तको राजधानी (सदरमुकाम) वुहान हो । यही वुहानबाट सन् २०१९ को डिसेम्बर महिनाको अन्ततिर कोरना भाइरसका संक्रमित बिरामी देखा परेका थिए । त्यो भाइरस विश्वव्यापि फैलिएर महामारीको रुप लिएको छ । चीनले हुवेइको वुहानबाट उत्पत्ति भएको यो रोग माथि एक हदसम्म नियन्त्रणमा लिन सफल भइसकेको छ । यद्यपि यो जिवाणुबाट फैलिने रोगमाथि विजय प्राप्त गर्न सकेको छैन ।

यो महामारीमाथि नियन्त्रण कायम गर्ने दौरानमा चीनले महत्वपूर्ण अनुभव संगालेको छ । त्यो अनुभव कोरोना भाइरसको रोकथाम तथा नियन्त्रणका लागि विश्वको मानव जातिलाई महत्वपूर्ण पूँजी सावितभएको छ । चीनले संगालेको अनुभवलाई व्यवहारमा कार्यान्वयन गरेको हुनाले दक्षिण कोरिया र सिंगापूरले छोटो अवधिमा कम क्षति व्यहोरेर यो महामारी माथि नियन्त्रण कायम गर्न सफल भएका छन् ।

तर अमेरीकाले चीनको अनुभव र विश्व स्वास्थ्य संगठनले दिएको सुझाव, चेतावनी र बारम्बार सर्तक गराउँदा पनि उपेक्षा गरेको हुनाले त्यहाँ महामारीले भयावह रुप लिएको छ । अमेरिकामा फैलि रहेको महामारी र त्यसले पु¥याएको क्षतिबाट अमेरिकी प्रशासन असन्तुलित भइरहेको छ । त्यसको परिणाम अमेरिकाले विश्व स्वास्थ्य संगठन र चीनलाई विभिन्न प्रकारका आक्षेप लगाउने गरेको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनलाई चीनतर्फ ढल्केको आरोप लगाउनुका साथै विभिन्न प्रकारका धम्की दिई रहेको छ । अहिले हेर्ने हो भने अमेरिका र विश्व स्वास्थ्य संगठनकाबीच एक प्रकारको सीत युद्धको अवस्था चलिरहेको छ ।

चीनले महामारीलाई नियन्त्रण गर्न देखाएको तत्परता तथा त्यस दौरान संगालेको अनुभवको विश्व स्वास्थ्य संगठनले पनि मुक्तकण्ठले प्रसंशा गरिरहेको छ । यही अप्रिल ५ तारिखका दिन कोरोना भाइरस सम्बन्धी रिर्पोट सार्वजनिक गर्ने क्रममा विश्व स्वास्थ्य संगठनले भनेको छ कि,‘चीन यो महामारीलाई नियन्त्रण गर्ने अवधिबाट शिथील स्थितीको अवधिमा प्रवेश गरिसकेको छ । महामारीको रोकथाम र नियन्त्रणको क्षेत्रमा चीनले महत्वपूर्ण अनुभव संगालेको छ ।’

महामारीमाथि नियन्त्रण प्राप्त गरिसके पछि ७६ दिन लामो लकडाउनबाट चीन फिर्ता भएको छ । जनजीवन सामान्य अवस्थातर्फ फर्केको छ । चीनले महामारीसँग जुध्ने क्रममा अपनाएका तीन वटा उपाय लकडाउनलाई कडाई गर्नु, ब्यापक नमुना परीक्षण, कन्टयाक्ट ट्रेसि∙ तथा उपचारलाई सँगसँगै एकीकृत ढगबाट अगाडि बढाएको थियो । जसको परिणाम चिनियाँ सरकारले अप्रिल महिनासम्म स्थितीलाई नियन्त्रणमा लिइसक्ने पूर्व घोषित प्रतिबद्धता पुरा गरेको छ । कोरोना भाइरसको रोकथाम तथा नियन्त्रणका लागि यी तीनवटै उपाय महत्वपूर्ण रहेका छन् ।

चीनले महामारीसँग जुध्ने क्रममा थुप्रै अनुभव संगालेको छ । ति अनुभवहरुको आ–आफ्नो प्रकारको महत्व रहेकोछ । ति सबै अनुभवहरुमाथि यो संक्षिप्त लेखमा चर्चा गर्न सम्भव हुन सक्दैन । महामारीको दौरान चीनले यस रोगको महामारी क्षेत्रमा अपनाएको केन्द्रीयकरण नीतिका सम्बन्धमा मात्रै मैले चर्चा गर्न चाहेको छु । रोगको इपिसेन्टर हुवेईको वुहानमा देखा परेपछि महामारीमाथि नियन्त्रण कायम गर्न सम्पूर्ण शक्ति वुहानमा केन्द्रित गरेको थियो । हाम्रो नेपाल जस्तो स्वास्थ्य सामग्री, जनशक्ति र भौतिक पूर्वाधार अभाव र कमजोर भएको मुलुकमा यो पद्धति उपयोगि हुन सक्दछ ।

नेपालमा औपचारीक रुपमा कोरोना भाइरस रोगको प्रथम चरण पार गरी दोस्रो चरणमा प्रवेस गरी सकेको छ । नेपालमा देखा परेको कोरोना भाइरस संक्रमित मध्ये सबै भन्दा बढी सुदूरपश्चिममा देखिएका छन् । संक्रमित व्यक्तिबाट उसको आफन्तमा समेत यो रोग देखा परेको छ । कैलाली, कञ्चनपुर, डोटी, अछाम, जुम्ला र बाग्लुङ जिल्लालाई सरकारले कोरोना भाइरसको उच्च जोखिममा रहेका जिल्लाहरुको रुपमा पहिचान गरेको छ ।

योसँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण तथा गम्भीर पक्ष भनेको सुदूरपश्चिममा लकडाउनको अवधिमा झण्डै एक लाख पचास हजार नेपाली भारतबाट प्रवेश गरेका छन् । सिमानाकामा अलपत्र परेर भारतले उपलब्ध गराएको आश्रयस्थलमा बसेका नेपालीहरुको रोगको संक्रमणको अवस्थालाई झन् बढाई दिएको छ । त्यहाँ भएका नेपालीहरुलाई नेपालमा ल्याएर स्वास्थ्य परीक्षणमा ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ । लक डाउनका बावजुद भारतबाट अबैधरुपमा नेपाल आउने क्रम जारीनै छ ।

नेपालसँग सीमा जोडिएको भारतको उत्तरप्रदेशका १५ वटा जिल्ला कोरोना भाइरसको उच्च जोखिममा देखिएको हुनाले भारतमा लक डाउनको अवधि बढाईनु पर्दछ भनि उत्तर प्रदेशका मुख्यमन्त्रीले माग गरेका छन् । यद्यपि भारतका विभिन्न ठाउँमा कोरोना भाइरसको प्रकोप तिब्र ढंगबाट बढी रहेको छ । संक्रमित रोगी र त्यसबाट मर्नेको संख्यामा निकै बृद्धि भैरहेको छ । भारत कोरोना भाइरस रोगको संक्रमणको तेस्रो चरणमा प्रवेश गरि सकेको छ । नेपाल भारतबीच खुला सीमाना छ । भारतमा लाखौं नेपालीहरु कार्यरत छन्, जसको कारण पनि सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा निकै गम्भीर अवस्था उत्पन्न हुने खतरा रहेको छ ।

भारतबाट आएका झण्डै डेढ लाख नेपालीहरु मध्येको ठुलो संख्या स्वास्थ्य परीक्षणको लागि सम्पर्कमा नआएको स्थिती छ । सुदूरपश्चिममा १२ हजार ४ सय १२ क्वारेन्टिन बेडको व्यवस्था उपलब्ध रहेको तथ्यांकमा देखिन्छ । अहिलेसम्म क्वारेन्टिनमा बस्नेको संख्या झण्डै २३०० मात्र देखिन्छ । सरकारी तथ्यांकलाई ध्यान दिँदा सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा कोरोना भाइरसको संक्रमणले विस्फोटक अवस्था ल्याउने खतरा बढेर गएको देखिन्छ । एकातर्फ विभिन्न कारणले कोरोना भाइरसले विस्फोटक रुप लिने खतरा अर्को तर्फ स्वास्थ्य जनशक्ति, स्वास्थ्य सामग्रीको अभाव र भौतिक पूर्वाधारको कमजोर अवस्था रहेको छ । यो स्थितीमा सुदूरपश्चिम उच्च जोखिममा रहेको जोसुकैले अनुमान लगाउन सक्दछ ।

सन् २०१६ को सरकारी तथ्यांकअनुसार नेपालमा डाक्टरहरुको संख्या १६ हजार ४ सय ३२ मात्र रहेको थियो । यो संख्यालाई आधार बनाउँदा एक डाक्टरको अनुपातमा १७ सय ३४ जनता पर्दछन । नेपालमा प्रतिवर्ष २ हजारको संख्यामा डाक्टरहरु उत्पादन हुने गरेको तथ्यांक देखिन्छ । त्यस अनुसार पनि सन् २०२० को सुरुवाती अवस्थामा आईपुग्दा ३ वर्षको अवधिमा लगभग ६ हजार डक्टरको संख्या थपिएको अनुमान गर्नु पर्ने हुन्छ ।

यसरी नेपालमा चिकित्सकको संख्या २२÷२३ हजारको आसपास मात्रै हुन आउँछ । नेपालमा जम्मा २२ वटा केन्द्रीय तथा ७५वटा जिल्ला अस्पताल, ७ सय ११ वटा स्वास्थ्य चौकी, ३१७६ वटा उप स्वास्थ्य चौकीमात्र छन् । हाम्रो स्वास्थ्य सम्बन्धी भौतिक पूर्वाधारको अवस्था यही हो । निजी स्वास्थ्य संस्था तथा शिक्षण अस्पतालहरुलाई यो तथ्यांकमा समावेश गरिएको छैन ।

समग्र मुलुक स्वास्थ्य अवस्थात यस्तो छ भने झन् सुदूरपश्चिमको स्वास्थ्य जनशक्ति तथा भौतिक पूर्वाधारको अवस्था कस्तो होला ? सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ । केही दिनयता राष्ट्रिय तथा स्थानीय सञ्चार माध्यमले यो विषयलाई निकै जोडतोडका साथ उठाइ रहेका छन् । सुदूरपश्मिमा सरकारी र निजी गरि २५ बेड आईसीयू र १० बेडमात्र भेन्टीलेटर उपलब्ध हुनुले पनि यहांँको अत्यन्तै कमजोर भौतिक पूर्वाधारको अवस्थालाई देखाउँछ ।

अहिलेसम्म नेपालमा कोरना भाइरसको संक्रमणको अवस्थालाई हेर्दा राजधानी सुरक्षित नै रहेको देखिन्छ । मुख्यतया सुदूरपश्चिम नै बढी संबेदनशील अवस्थामा प्रवेश गरेको छ । यस्तो गम्भीर स्थितीमा वुहानको अनुभव नेपालका लागि उपयोगी तथा महत्वपूर्ण हुन सक्दछ ।

पहिलो पटक वुहानमा २३ जनवरी तदनुरुप ९ माघका दिन लकडाउनको घोषणा भएको थियो । माघ १४ गते मध्यरातसम्म चीनका २९ वटा प्रान्तबाट ६ हजार डाक्टर वुहानमा केन्द्रित गरियो । यो संख्या अपुग भएपछि चीन भरिबाट ४० हजार डक्टर झिकाएर वुहानमा केन्द्रित गरियो । वुहानको र बाहिरबाट ल्याएको जनशक्तिलाई परिचालन गरेर १० दिनभित्र १ हजार बेड क्षमता भएको होसनसान नाम गरेको अस्थायी अस्पताल तथा १३ सय शैय्याको लेईसनसान नाम गरेको अस्थायी अस्पताल १३ दिनमा निर्माण गरियो ।

यसरी हेर्ने हो भने चीनले आफ्नो शक्ति, साधन स्रोत परिचालन गरेर वुहानमा देखा परेको कोरना भाइरसको महामारीलाई ठाउँको ठाउँ निमीट्यान्न पार्ने काम गर्यो । जसको परिणाम वुहानबाट बाहिर कोरना भाइरसको महामारी फैलिन पाएन र चाँडै नियन्त्रणमा आयो स्वयम् चीनका प्रधानमन्त्री नै वुहानको कोरोना भाइरसको मुख्य समन्वय कर्ताको पदीय जिम्मेवारीमा रहेर सम्बन्धित क्षेत्रमै खटिएका थिए ।

सुदूरपश्चिम निक्कै गम्भीर अवस्था पुगेको छ । एकातर्फ कोरना भाइरसको संक्रमणको फैलावटको प्रचुर सम्भावना विद्यमान रहेको अवस्था अर्कोतर्फ स्वास्थ्य सामग्री र जनशक्तिको अभाव भौतिक पूर्वाधारको कमजोर अवस्था रहेको छ । यदि यो सवालमा समयमा नै ध्यान नपुर्याउने हो भने कोरना भाइरसको संक्रमण देशभरीनैै फैलिएर महामारीको रुप लिन सक्दछ । जसरी चीनले आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति वुहानमा केन्द्रित गरेर कोरोना भाइरसको महामारीलाई नियन्त्रणमा लिएको थियो ।

ठीक त्यसै प्रकारले हामीले पनि सुदूरपश्चिममा देशका अन्य ठाउँको स्वास्थ्य जनशक्ति, स्रोत सामग्रीलाई केही बढी मात्रामा केन्द्रित गरी परिचालन गर्नु पर्ने आवश्यकता देखिएको छ । वुहानकै अवस्थामा सुदूरपश्चिम नपुगे पनि दक्ष जनशक्ति, विषेशज्ञ डक्टर र आवस्यक साधन स्रोत बाहिरबाट ल्याएर युद्धस्तरमा भाइरसको रोकथाम र नियन्त्रणमा लाग्नुकोे विकल्प छैन ।

चैत्र १५ गते देशवासीको नाममा सम्बोधन गर्दै प्रधानमन्त्रीले, ‘आउँदो थप दुई साता हाम्रा लागि चुनौतीपूर्ण हुने’ बताएका छन् । त्यो अवस्थामा सामाजिक दुरी कायम गर्नुलाई महत्वपूर्ण उपायका रुपमा सुझाएका छन् । त्यसका लागि लक डाउनलाई प्रभावकारी रुपमा कार्यान्वयन गरौं । स्वास्थ्य परीक्षण तथा कन्ट्याकट ट्रेसिङलाई ब्यापक पारौं । नेपालको अन्यत्र भएको स्वास्थ्य जनशक्तिलाई सुदूरपश्चिममा तत्काल केही मात्रामा भएपनि केन्द्रित गरौं ।