दुर्गा खरेल

शिक्षण मर्यादित पेशा हो । शिक्षक भावी पुस्ताको अगुवा हो । तर वर्तमान राज्यसत्ता र वर्तमान व्यवस्थाले शिक्षकलाई भ्रष्ट र गैरजिम्मेवार बनाएको छ । वर्तमान व्यवस्था व्यक्तिगत सम्पत्तिका मालिकवर्गलाई योग्यताको आधारमा नभई सम्पत्ति व्यक्तिगत स्वामित्वमा धेरै भएको आधारमा सम्मान दिने व्यवस्था हो । व्यक्तिलाई काम र योग्यताको आधारभन्दा व्यक्तिगत सम्पत्तिको आधारमा मूल्याङ्कनको मापदण्ड निश्चित गरिएको हुन्छ । त्यसैले शिक्षक मर्यादित हुन उसले धेरै व्यक्तिगत सम्पत्ति जम्मा गर्न बढी शोषणको तरिका अपनाएको हुनुपर्छ । जतिसुकै उच्च योग्यताका साथ धेरै काम गरे पनि उसले शोषण धेरै गरेन भने ऊ सम्मानित हुन सक्दैन । अधिकांश शिक्षक सम्मानित छैनन् । जिम्मेवारीपूर्वक काम गर्न सक्दैनन् ।

समाजमा सम्मानभन्दा अपहेलनामा धेरै शिक्षक परेका छन् । उनीहरूले भ्रष्ट बन्ने बाटो पक्रेका छन् । त्यसैले समाज उन्नतितिर भन्दा अधोगतितिर गइरहेको छ । जबसम्म शिक्षण पेशा योग्य व्यक्तिले रोज्ने पेशामा पर्दैन अथवा शिक्षक आदर्श व्यक्ति बन्दैन, समाजको गति गलत बाटोतिर जान्छ । भावी पुस्ता पथभ्रष्ट हुन्छ र देशमा उन्नति र प्रगति हुन सक्दैन, जति हुनुपर्ने थियो ।

कुनै पनि काम एउटा व्यक्तिको योगदानबाट पूरा हुन सक्दैन । धेरैजना मात्र होइन, हजारौँ व्यक्तिको मिहिनेत र परिश्रमबाट मात्र पूरा भएको हुन्छ । वस्तुलाई यो अवस्थासम्म ल्याउन हजारौँजना व्यक्ति आवश्यक पर्ने तर व्यक्तिबाट स्वामित्वको व्यवस्थानुसार एउटा व्यक्तिले आफ्नो नाममा दर्ता गराएर मेरो हो भन्दै आफ्नो व्यक्तिगत इच्छानुसार वितरण गर्ने व्यवस्था सही छैन । यो व्यवस्थाको खराबी त्यसैमा छ । त्यसैले प्रत्येक व्यक्ति व्यक्तिगत रूपमा होइन, सामूहिक अनुशासनको मातहतमा रहनुपर्छ । व्यक्तिगत स्वामित्वमा सामूहिक प्रयत्नबाट तयार भएका वस्तु रहनुहुन्न । व्यक्ति समूहको अनुशासन मातहतमा रहनुपर्छ । उत्पादनका साधन व्यक्तिको नाममा दर्ता गरिनुहुन्न ।

शोषण श्रम किन्ने–बेच्नेमा र सामान किन्ने–बेच्ने प्रक्रियाबाट सुरु हुन्छ । श्रम बेच्नेले बाध्य भई सस्तोमा बेच्नुपर्ने हुन्छ । श्रम किन्नेले सस्तोमा श्रम किनेर उसको श्रमबाट उत्पादन भएको सामान महङ्गोमा बेचेर व्यक्तिगत स्वामित्वमा उत्पादनका साधन थप्दै जान्छ । त्यसैले गर्दा श्रम एउटाले गर्नुपर्ने र त्यसबाट प्राप्त हुने सुविधा अर्कोले उपभोग गर्ने खराब चलन चल्छ । श्रम गर्नेले सुविधा उपभोग गर्न पाउने अधिकार सुरक्षित गर्ने व्यवस्था व्यक्तिगत स्वामित्वमा उत्पादनका साधन नभएको हुनुपर्छ । श्रम बेच्नेबाहेक सुविधा लिन अर्को विकल्प नभएका व्यक्तिले शासन गर्न पाउनुपर्छ र तिनीहरूले सबैलाई व्यक्तिगत मालिकको सट्टा सामूहिक मालिक हुने व्यवस्था बलियो बनाउनुपर्छ ।

जबसम्म समाज व्यवस्थालाई र व्यक्तिगत स्वामित्वलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा व्यक्ति सर्वहाराकरण हुन्न, तबसम्म भौतिक रूपमा सर्वहारा भए पनि उसले अनुशासन र सङ्गठनको महत्व थाहा पाउन सक्दैन । विश्व दृष्टिकोणबाट सर्वहारा भएपछि उसले आफूलाई भौतिक रूपमा सर्वहारा बनाउने उद्देश्यसहित काम र उसको अन्य गतिविधि अगाडि बढाउँछ । विश्व दृष्टिकोणमा सर्वहारा भए पनि व्यक्तिगत सम्पत्ति बढाउने काममा भन्दा सामूहिक सम्पत्तिको सुरक्षा गर्ने र जोगाउने, थप्ने उद्देश्यसहित काम गर्छ । त्यसो गर्दा व्यक्तिगत सम्पत्ति बाधक नभई उसको उद्देश्य साकार बनाउन सहयोगी बन्दछ । उसले पहिले श्रमलाई महत्व दिन सुरु गर्छ । त्यसो गर्दा श्रम गर्नेसँग एकता गर्न र उनीहरूलाई सम्मान गर्न लाग्छ ।

श्रम गर्नेलाई सम्मान गर्ने सिलसिलामा श्रम गरेर मासिक धेरै लाख धन आर्जन गर्नेको श्रम पनि सम्मानित हुन्छ । त्यसैले सामूहिक अनुशासनको आवश्यकताको महत्व बुझाएर उत्पादनका केन्द्रलाई सामूहिक अनुशासनको दायराभित्र पार्ने र व्यक्तिको महत्व र योगदानलाई सामूहिक महत्व र योगदानको मातहतमा राख्ने प्रयत्न अगाडि बढ्छ । व्यक्तिगत आवश्यकता पूर्ति गर्ने कामलाई सामूहिक व्यक्तिको महत्वपूर्ण योगदानको कदर र सम्मान गर्ने काम पनि सुरु हुन्छ । व्यक्तिले समाजको हितमा योगदान पु-याउनुपर्ने दृष्टिकोणले समाजको हित विपरीत हुने काम गर्न छाड्छ । त्यसपछि शिक्षकको महत्व बढी हुने कुरामा र शिक्षण पेशा जागिरका लागि मात्र नभई समाजको र भावी पुस्ताको हितका लागि हुनुपर्ने र निर्माण गर्ने उद्देश्य साकार पार्नेतिर आफ्नो ध्यान केन्द्रित हुन्छ ।

शिक्षक समाजको नेता बन्न सुरु हुन्छ । नेता बन्ने भनेको गफ गर्न र ठुला ठुला भाषण र आश्वासन बाँड्न होइन, समस्या सभाधानमा आफ्नो बढी योगदान पु¥याउनमा समय खर्च गर्न लाग्छ । नेतृत्व गर्ने भनेको समस्याको नेतृत्व गर्ने हो । एकातिर, अनावश्यक भोगविलास र अर्कातिर, आधारभूत आवश्यकता पूरा हुन नसकेको अवस्था छ । त्यसैले आफ्नो योगदान, अभाव र गरिबी तथा उच्च र अनावश्यक फजुल खर्च कम गराउनेबिच सन्तुलन कायम गराउने हो । त्यसो भनेको वर्गीय चिन्तन, वर्गीय अनुशासन र वर्गसङ्घर्षलाई तेज बनाउने नै हो । त्यसैले उच्चवर्गीय परिवारमा जन्मेर हुर्केका धेरै व्यक्ति सर्वहारा विश्व दृष्टिकोणको विकास गरी सर्वहाराकरण भएका धेरै उदाहरण छन् ।

शिक्षक भनेको औपचारिक शिक्षा दिने व्यक्ति मात्र होइन, किसान, मजदुर र बौद्धिक व्यवसायी सबैलाई सचेत, सङ्गठित र अनुशासित व्यक्ति हो । जुन व्यक्ति आफै सचेत, सङ्गठित र अनुशासित छैन, त्यसले अरूलाई शिक्षित पार्न सक्दैन । त्यसैले शिक्षक स्वयम् आफ्नो वर्ग दृष्टिकोणसहित सचेत, अनुशासित र सङ्गठित हुन जरुरी छ । वर्गसचेत र वर्ग अनुशासनसहित सङ्गठित व्यक्ति मात्र शिक्षकको भूमिकामा सफल हुन्छ । अनुशासनको पाठ सिकाउन अनुशासित व्यक्तिले मात्र सफलता प्राप्त गर्न सक्छ ।

साधारणतया जनताको स्वभाव प्रतिक्रियावादी हुन्छ । उनीहरू मिठा आश्वासन, आफ्नो मुक्ति र अन्याय, अत्याचार समाप्त पार्ने सवालमा सत्तापक्षप्रति विश्वास गर्छन् । उनीहरूले धेरैपटक धोका पाएका हुन्छन् तर पनि सङ्गठन र अनुशासनको महत्व बुझेका हुन्छन् । वर्तमान शोषणमा आधारित सम्पन्न वर्गीय राज्यसत्ताका विरुद्ध अनुशासित र सङ्गठित भई जनताको पहुँच भएको जनवादी राज्यसत्ता स्थापना गर्न सकिन्छ भन्नेमा विश्वास गर्न सक्दैनन् । त्यसैले राजनीति र सङ्गठन गर्नेभन्दा व्यक्तिगत पेशा–व्यवसायमा लागेर नै आफ्नो समृद्धि प्राप्त हुने र मुक्ति हुन सकिने विश्वाससाथ काम गर्छन् । यही कमजोरी थाहा भएर सत्तामा रहेका शोषकवर्गले सामूहिक धनसम्पत्तिलाई आफ्नो कब्जामा पार्ने र व्यक्तिगत सम्पन्नताको वर्गीय स्वार्थ पूरा गर्ने र सफलता प्राप्त गर्ने गरेका हुन्छन् ।

सत्तासिन वर्गले जनताको मिहिनेत–पसिनाबाट जम्मा भएको सरकारी ढुकुटीलाई उपयोग गरेर आफूले व्यक्तिगत सम्पत्ति थप्ने, उच्च भोगविलासको जीवन बिताउने र आफ्ना नातागोता र आसेपासेमा सामूहिक सम्पत्ति बाँडेर आफै ठुलो मान्छे भएको नाटक गरिरहेका हुन्छन् । यही कुरा र राज्यसत्ताको वास्तविकता जनतालाई बुझाएर सचेत र सङ्गठित बनाउनमा शिक्षकको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ र त्यो भूमिका पूरा गर्न योग्य व्यक्ति शिक्षक बन्नुपर्छ । शिक्षक भएर आफू पनि यही व्यवस्थाको शिकार हुने र भावी पुस्तालाई समेत अराजक बनाउनेतर्फ लाग्ने हो भने भावी पुस्ताले उनीहरूलाई धिक्कार्ने छ ।

व्यक्तिगत समृद्धि र सामाजिक समृद्धि परस्पर विरोधी पक्ष हुन् । सामूहिक समृद्धिका लागि व्यक्ति समूहको मातहतमा रहनुपर्छ अथवा समूहले निश्चित गरेको अनुशासन पालना गर्ने, आफूले इच्छानुसारको योग्यता विकास गर्ने र योग्यतानुसार काम गरेर कामअनुसारको दाम लिएर आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्ने गर्नुपर्छ । काम गरेपछि कामअनुसारको दाम लिने र मान्छेले मान्छेलाई शोषण गर्न नाफा लिन कसैले पनि नपाउने माक्र्सवादी मान्यता हो ।

मानव समाज सबैभन्दा विकसित समाज हो । त्यसैले मानवले संयुक्त प्रयास गरेर प्रकृति विरुद्ध सङ्घर्ष गर्ने र मानव समृद्धिलाई अगाडि बढाउने उद्देश्यसहित काम गर्ने गर्नुपर्छ । मानव एक्लैले कुनै पनि काम पूरा गर्न नसक्ने, त्यसका लागि सामूहिक श्रम आवश्यक पर्ने हुनाले व्यक्ति समूहको मातहमा रहनुपर्छ । तर वर्तमान समाज धनसम्पत्ति व्यक्तिगत बनाउने व्यवस्थाअन्तर्गत व्यक्तिले व्यक्तिलाई र अझै वर्गलाई शोषण गरेर व्यक्तिगत समृद्धिको शोषणयुक्त काम गरिरहेका छन्, समाजलाई वर्गीय रूपमा विभाजन गरिरहेका छन् र सानो सङ्ख्याका मान्छेले ठुलो सङ्ख्याका मान्छेबिच शोषण र बाध्यताको नियम बनाएर शोषण गरिरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा शिक्षक पेशेवर व्यवसायीको सट्टा नेता बन्नुपर्छ । समस्याको समाधानमा वर्गीय रूपमा उच्च भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ, तब मात्रै शिक्षक उच्च र सम्मानित व्यक्ति बन्न सक्ने छ ।

विश्व दृष्टिकोण बनिबनाउ एउटै बन्ने र रहने गर्दैन, अवस्थानुसार परिवर्तन हुने गर्दछ । हामीले मनोविज्ञानसम्बन्धी तथ्य पनि जान्न जरुरी छ । केटाकेटीहरू विपरीत लिङ्गका मानव हुन् । यिनीहरू सानो छँदा प्रतिष्पर्धा गर्छन् । एउटा पक्षले अर्को पक्ष विरुद्ध आफूलाई विजयी बनाउने प्रयत्न गर्छन् । तर जब केटी १२ वर्ष र केटा १४ वर्ष पुग्छन्, उनीहरूको यौनाङ्गमा हुने परिवर्तनसँगै मनोविज्ञान पनि परिवर्तन भई एकपक्षले कसरी अर्को पक्षसँग संयुक्त रूपमा काम गर्ने र एकले अर्कोलाई कसरी सहयोग पु-याउने भन्ने अवस्थामा पुग्छन् । त्यस्तै किसिमले जब वास्तवमा श्रम गरेर आवश्यकता पूरा गर्नुपर्ने अवस्थामा व्यक्ति प्रवेश गर्छ, उसको सामूहिक श्रम गर्ने र सामूहिक समृद्धि प्राप्त गर्ने अवस्थामा पनि जान्छ । पुँजी सामूहिक समृद्धि प्राप्त गर्ने अवस्थामा पनि जान्छ । पुँजी सामूहिक वस्तु भएको हुनाले एक्लैले आर्जन गर्ने चिज होइन । फेरि पुँजीकै कारणले व्यक्तिगत समृद्धि भएको अभिनय गर्नुपर्ने चिज पनि होइन । त्यसैले सामूहिक अनुशासन पालन गर्नुपर्छ । विश्व दृष्टिकोणमा परिवर्तन भएपछि व्यवहार पनि क्रमशः त्यतैतिर अगाडि बढ्ने गर्छ ।

गरिब व्यक्ति गरिब भएकै कारणले सामूहिक भावना हुन्छ भन्ने होइन । गरिब व्यक्तिमा व्यक्तिवादी भावना बढी हुन सक्छ । धनी व्यक्तिमा पनि सामूहिक भावना हुन सक्छ । त्यसैले उसको दृष्टिकोणमा धनसम्पत्ति मुख्य हो अथवा यो सामूहिक उत्पादन हो भन्ने कुन पक्ष प्रबल छ ? त्यसैको आधारमा उसका गतिविधि अगाडि बढ्छन् । शिक्षक अगुवा व्यक्ति हुन अत्यावश्यक छ । उसले सामूहिकताको पाठ सिकाउनुपर्दा आफै व्यक्तिवादी दृष्टिकोणको उपभोक्ता भएर हुन्न । ऊ आफै सामूहिक अनुशासन पालना गर्ने व्यक्ति बन्नैपर्छ । त्यसो भयो भने मात्रै वर्तमान समाजको नेता र भविष्यमा हुने समाजवादी समाजको नागरिक बन्न र त्यस्तो बन्नमा उसको महत्वपूर्ण भूमिका हुन सक्छ ।

दशहजार वर्षअघिदेखि विकास हुँदै अगाडि बढेको व्यक्तिवादी समाजमा सर्वहाराकरण हुने कुरा सजिलो छैन । वर्तमान समाजमा व्यक्तिगत सम्पत्ति नभएमा शिक्षा, स्वास्थ्य र व्यक्तिगत आवश्यकताका अन्य वस्तु उपभोग गर्नमा सोझै प्रतिकूल प्रभाव पर्छ । शिक्षा र स्वास्थ्यकै कारण छिटोभन्दा छिटो सामाजिक जिम्मेवारीका कुरा बुझ्न र व्यवस्थाकै बारेमा जानकारी पाउनसमेत मुस्किल पर्ने हुनाले सम्पत्तिको व्यवस्था, दुरूपयोग र अनुत्पादक बनाउनु राम्रो पक्ष होइन ।

तर पनि सर्वहारा विश्व दृष्टिकोणले सम्पत्तिलाई दोषी देख्दैन । दोष व्यवस्थामा छ; शोषणमा छ र व्यक्तिगत उपभोगको दृष्टिकोणमा छ । त्यसैले सर्वहारा दृष्टिकोणको विकास भएमा सम्पत्तिले अवरोध खडा गर्दैन । त्यसले सामूहिक उपभोगमा सहयोग पु-याउँछ । त्यसैले सकेसम्म सबैमा र शिक्षकमा अनिवार्य रूपमा सर्वहारा विश्व दृष्टिकोणको विकास हुन जरुरी छ ।