रामप्रकाश पुरी ##

(यो लेख सोसियल साइन्स एन्ड हुयुमिनिटिज जर्नल भोल्युम १०, अङ्क ४ मा प्रकाशित “आइडियोलोजिकल एन्ड अर्गानाइजेसनल क्राइसिस अफ नेपाली कम्युनिस्ट पार्टिज इन द कन्टेक्स्ट अफ द पोस्ट–२०२५ जेन जेड मुभमेन्ट : अ क्रिटिकल् स्टडी” लेखको सारांश हो । यस लेखले नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनमा देखिएको गम्भीर वैचारिक, सङ्गठनात्मक र बैधता सङ्कटलाई तथ्यपूर्ण प्रस्तुति दिन्छ र विशेषत: वर्गसङ्घर्षबाट वर्गसमन्वयतर्फको विचलन र त्यसबाट उत्पन्न विचार–व्यवहार विरोधाभासलाई उजागर गर्छ र नवउदारवाद, संसदीयकरण र सत्तामुखी राजनीतिले आन्दोलनको रूपान्तरणकारी क्षमता कमजोर बनाएको तर्क प्रस्तुत गर्दछ । जेन जेड आन्दोलन र डिजिटल युगले परम्परागत कम्युनिस्ट संरचनालाई चुनौती दिएको निष्कर्ष दिँदै नयाँ राजनीतिक पुनर्संरचनाको आवश्यकता औंल्याउँछ । पूरै लेख Google Scholar, www.researchgate.net, www.academia.edu, https://hq.ssrn.com/login/pubsigninjoin.cfm, www.semanticscholar.org, https://hal.science मा उपलब्ध छ । https://doi.org/10.18535/sshj.v10i03.2235 ठेगान दिएर यो लेख प्राप्त गर्न सकिन्छ । लेखलाई स्वतन्त्र र निष्पक्ष बनाउने प्रयत्न गरिएको छ ।)

नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन अहिले गम्भीर वैचारिक र सङ्गठनात्मक सङ्कटमा प्रवेश गरिसकेको छ । प्रारम्भिक चरणमा कम्युनिस्ट आन्दोलनले सामन्तवादको अन्त्य, राष्ट्रिय स्वतन्त्रता, वर्गमुक्त समाज निर्माण र ठुला उद्योगको राष्ट्रियकरणजस्ता क्रान्तिकारी लक्ष्य अघि सारे पनि ती अधिकांश प्रतिबद्धताहरू व्यवहारमा कार्यान्वयन हुन सकेनन् । विभिन्न कम्युनिस्ट दल सरकारमा पुगे तापनि बेरोजगारी, असमानता र श्रम आप्रवासनजस्ता संरचनात्मक समस्या समाधान गर्न असफल भए, जसका कारण जनतामा विशेष गरी नयाँ पुस्तामा निराशा बढ्दै गयो ।
अर्कोतर्फ, शासनशैलीका हिसाबले पनि कम्युनिस्ट दल र पुँजीवादी लोकतान्त्रिक शक्तिबिच स्पष्ट भिन्नता देखिन सकेन । केही सीमित सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम र स्थानीय सुधारबाहेक जनताले कम्युनिस्ट शासनलाई विशिष्ट रूपमा अनुभूति गर्न सकेनन् । नेपालका कम्युनिस्टको ऐतिहासिक जनआन्दोलन, सशस्त्र सङ्घर्ष र संविधान निर्माणमा योगदान भए पनि आफूहरू सरकारमा भएको बेला र आफ्नो शासनकालमा ठोस रूपान्तरणकारी कार्यक्रमको अभावले उनीहरूको बैधता क्रमश: कमजोर बनायो । यस प्रक्रियामा वैचारिक पतन तीव्र हुँदै जाँदा कम्युनिस्टहरू आफ्नै मूल मूल्यबाट विचलित हुँदै गएका थिए । यही पृष्ठभूमिमा नयाँ पुस्ता (जेनजी) को आन्दोलन उदय भयो, जसले परम्परागत कम्युनिस्ट राजनीतिलाई थप चुनौती र सङ्कट सिर्जना गर्‍यो । यस सङ्कटको मूल कारणमध्ये वर्गसङ्घर्षको परित्याग र वर्गसहकार्यतर्फको झुकाव हो । कार्ल माक्र्स र एङ्गेल्सका अनुसार इतिहासको मूल प्रेरक शक्ति वर्गसङ्घर्ष हो, जहाँ शोषक र श्रमिकबिचको द्वन्द्वले सामाजिक परिवर्तन ल्याउँछ तर नेपालका कम्युनिस्ट दलले क्रमश: यो आधारभूत सिद्धान्त छोड्दै वर्गसहकार्यको नीति अपनाउन थालेका छन् ।

वर्गसहकार्य, जसलाई बर्नस्टिनजस्ता संशोधनवादी चिन्तकले प्रवद्र्धन गरेका थिए, पुँजीपति र श्रमिकबिच सहकार्य सम्भव छ भन्ने मान्यतामा आधारित छ तर माक्र्सवादी दृष्टिकोणले यसलाई शोषणलाई स्थायित्व दिने र क्रान्तिकारी परिवर्तनलाई कमजोर पार्ने प्रवृत्ति मान्दछ । नेपालमा यसरी वर्गसङ्घर्षबाट विचलनले नेपालका कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई वैचारिक रूपमा कमजोर बनाउँदै गम्भीर सङ्कटतर्फ धकेलेको स्पष्ट छ । यसले बताउँछ कि नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनमा वर्गसङ्घर्षबाट विचलन हुने प्रक्रिया तीव्र बढ्दै गएको छ । प्रारम्भिक चरण (१९४९ पछि) मा स्पष्ट रूपमा क्रान्ति, वर्गसङ्घर्ष र समाजवादी रूपान्तरणप्रति प्रतिबद्धता रहेको भए पनि पछिल्लो चरणमा कम्युनिस्ट दलहरू क्रमश: संसदीय राजनीतितर्फ मोडिएका छन् ।

पहिलो, प्रमुख प्रवृत्ति संसदीय राजनीतितर्फको रूपान्तरण हो । एमालेले जनताको बहुदलीय जनवादमार्फत सशस्त्र सङ्घर्षको मार्ग छोडेर शान्तिपूर्ण संसदीय माध्यमबाट समाजवादतर्फ जाने नीति अपनायो, जसले पार्टीलाई निर्वाचनकेन्द्रित बनायो । त्यस्तै, माओवादी केन्द्रले सन् १९९६ मा सशस्त्र सङ्घर्ष अगाडि सारेको भए पनि सन् २००६ पछि शान्तिप्रक्रियामा प्रवेश गर्दै संसदीय ढाँचामा रूपान्तरण गर्‍यो । यसले वर्गसङ्घर्षको धार कमजोर पार्दै वर्गसहकार्यतर्फ झुकाव बढायो । अर्कोतर्फ, नेकपा (मसाल) ले औपचारिक रूपमा क्रान्तिकारी लाइन कायम राखे पनि व्यावहारिक रूपमा प्रभावकारी वैकल्पिक रणनीति विकास गर्न नसक्दा अप्रत्यक्ष रूपमा संसदीय राजनीतिसँगै चल्न पुगेको देखिन्छ ।

दोस्रो, यस प्रक्रियाले विचारधारा र व्यवहारबिच गहिरो अन्तर सिर्जना गरेको छ । संसदीय प्रक्रियाबाट सत्तामा पुगेका वामपन्थी दलले जनअपेक्षाअनुसार सुशासन, समानता र रूपान्तरण दिन सकेनन् भने क्रान्तिकारी दाबी गर्ने दलले व्यवहारमा क्रान्ति देखाउन सकेनन् । परिणामत: “विचार–व्यवहार विरोधाभास” तीव्र बन्दै गयो, जसले जनविश्वासलाई कमजोर बनायो ।

तेस्रो, जनविश्वासको सङ्कट स्पष्ट रूपमा देखा परेको छ । जब समानता, वर्गविहीन समाज र सामाजिक न्यायजस्ता आदर्श व्यवहारमा कार्यान्वयन हुँदैनन्, तब जनतामा निराशा र अविश्वास बढ्छ । जनआन्दोलन र सशस्त्र सङ्घर्षबाट प्राप्त क्रान्तिकारी वैधता संसदीय राजनीतिमा रूपान्तरण भएपछि “क्रान्ति केवल नारामा सीमित भयो” भन्ने धारणा बलियो बन्दै गएको छ ।

चौथो, यस अवस्थाले द्वैध सङ्कट उत्पन्न गरेको छ :

१. एकातर्फ संसदीय कम्युनिस्टले व्यावहारिक सुधार र सुशासन दिन सकेका छैनन् ।

२. अर्कोतर्फ क्रान्तिकारी समूहले ठोस रूपमा क्रान्ति अघि बढाउन सकेका छैनन् ।

यसले समग्र कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई वैचारिक र व्यावहारिक रूपमा सङ्कटग्रस्त बनाएको छ ।

वर्गसहकार्य (समन्वय) तर्फको रूपान्तरणका प्रमुख कारणमा वैचारिक अस्पष्टता, अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव, सत्तामुखी राजनीति, वर्गसंरचनाको जटिलता, राज्यसत्तासँगको अनुकूलन र नवउदारवादी आर्थिक नीतिको प्रभाव प्रमुख रहेका छन् । विशेषत: कार्ल माक्र्स र फ्रेडरिक एङ्गेल्सले जोड दिएकोजस्तो माक्र्सवाद केवल सिद्धान्त नभई व्यवहारको मार्गदर्शक हो तर यसप्रतिको समझदारी र व्यावहारिक प्रयोग कमजोर हुँदा आन्दोलन सुधारवादतर्फ विचलित हुने सम्भावना बढ्छ भन्ने कुरा पनि लेनिनले सम्झाएका छन् ।

नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनमा वर्गसङ्घर्षबाट वर्गसहकार्यतर्फको रूपान्तरण बहुआयामिक कारणले प्रेरित भएको छ, जसले आन्दोलनलाई गम्भीर वैचारिक, सङ्गठनात्मक र राजनीतिक सङ्कटतर्फ धकेलेको छ ।

पहिलो, अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव महत्त्वपूर्ण कारणको रूपमा देखा पर्छ । सोभियत सङ्घको विघटनपछि विश्वव्यापी रूपमा समाजवादी आन्दोलन कमजोर बने, जसले कम्युनिस्ट पार्टीमा पुनर्मूल्याङ्कन, निराशा र रणनीतिक रूपान्तरणको प्रक्रिया सुरु गर्‍यो । यसको प्रत्यक्ष प्रभाव नेपालमा पनि पर्‍यो ।

दोस्रो– सत्तामुखी राजनीतिको उदयले क्रान्तिकारी लक्ष्यलाई कमजोर बनाएको छ । धेरै कम्युनिस्ट दलले वर्गसङ्घर्षभन्दा राज्यसत्ता प्राप्ति र संरक्षणलाई प्राथमिकता दिन थाले, जसले सुधारवादी प्रवृत्तिलाई बढावा दियो ।

तेस्रो, वर्ग संरचनाको जटिलता पनि महत्त्वपूर्ण छ । नेपालजस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक र क्षेत्रीय विविधता भएको समाजमा वर्गलाई केवल आर्थिक आधारमा परिभाषित गर्न कठिन हुन्छ । जाति, क्षेत्र र पहिचानजस्ता तत्त्वले वर्गचेतनालाई विभाजित बनाउँदै वर्गसङ्घर्षको स्पष्टता कमजोर पार्छन् ।

चौथो, राज्यसत्तासँगको अनुकूलनले क्रान्तिकारी दललाई सुधारवादी बनाएको छ । जब कम्युनिस्ट दल राज्यसत्तामा पुगे, उनीहरू “क्रान्तिकारी शक्ति” बाट “प्रशासनिक/सुधारवादी शक्ति” मा रूपान्तरण भए । विशेषत: एमाले र माओवादी केन्द्रजस्ता दलमा बुर्जुवा वर्गीय अर्थात् पुँजीवादी चरित्रतर्फको झुकाव देखिन थाल्यो, जसले मूल वर्गीय रूपान्तरणको लक्ष्यलाई कमजोर बनायो ।

पाँचौँ, नवउदारवादी आर्थिक नीतिको अङ्गीकार निर्णायक कारक बनेको छ । निजीकरण, उदारीकरण र बजारमुखी सुधार अपनाउँदा कम्युनिस्ट सरकारले पुँजीवादी संरचनालाई चुनौती दिनुको सट्टा त्यसलाई अझ मजबुत बनाएका छन् । यसले विचारधारा र व्यवहारबिचको अन्तर अझ गहिरो बनाएको छ ।

छैटौँ, जनधारणामा गम्भीर असर परेको छ । विशेषगरी नयाँ पुस्ताले कम्युनिस्ट दललाई “एक कुरा बोल्ने तर अर्को गर्ने” शक्तिको रूपमा हेर्न थालेका छन्, जसले विश्वास सङ्कटलाई तीव्र बनाएको छ ।

सातौँ, सङ्गठनात्मक अवसरवादको वृद्धि देखिन्छ । केही प्रवृत्तिले लेनिनवादका मूल सिद्धान्त† जस्तै : जनवादी केन्द्रीयता र सर्वहारा अधिनायकत्वलाई परित्याग गर्नुपर्ने तर्क अघि सारेका छन् । यसले सङ्गठनलाई क्रमश: मूल कम्युनिस्ट मूल्यबाट टाढा लगेर पुँजीवादीकरणतर्फ उन्मुख गरिरहेको देखिन्छ ।

अन्तत: सैद्धान्तिक बहस पनि जटिल बन्दै गएको छ । माक्र्सका अनुसार वर्गसङ्घर्ष नै सामाजिक परिवर्तनको आधार हो र वर्गसहकार्य दीर्घकालीन समाधान होइन तर बर्नस्टिनजस्ता संशोधनवादी चिन्तकले क्रमिक सुधारमार्फत समाजवाद सम्भव हुने तर्क दिएका छन् । यसले ‘वर्गसङ्घर्ष कि वर्ग सहकार्य’ को बहसलाई अझ जटिल बनाएको छ ।

समग्रमा नेपालका कम्युनिस्ट दलहरू आज केवल राजनीतिक मात्र होइन, गम्भीर वैचारिक र सङ्गठनात्मक सङ्कटमा रहेका छन् । क्रान्तिकारी आदर्श र व्यवहारबिचको विरोधाभास, नवउदारवादी प्रभाव र सत्तामुखी प्रवृत्तिले आन्दोलनलाई पुनर्विचार र रूपान्तरणको आवश्यकतामा पुर्‍याएको छ ।

नेपालका कम्युनिस्ट दलहरू आज गहिरो वैधता सङ्कट र चुुनावी पतनको चक्रमा फसेका छन् । वैधता भन्नाले जनताले कुनै राजनीतिक शक्तिलाई “शासन गर्न योग्य” ठान्ने सामाजिक–राजनीतिक स्वीकृति हो तर हालका वर्षमा वैचारिक विचलन, सङ्गठनात्मक कमजोरी, गुटबन्दी र सत्तामुखी राजनीतिका कारण यो स्वीकृति कमजोर हुँदै गएको छ । ग्राह्म्सीको अवधारणाअनुसार यस्तो अवस्था हेजेमोनी क्राइसिस हो, जहाँ कुनै शक्ति नैतिक र बौद्धिक नेतृत्व कायम राख्न असफल हुन्छ । नेपालमा पनि कम्युनिस्ट दलहरूले आफ्नो ऐतिहासिक क्रान्तिकारी बैधता गुमाउँदै गएका छन् । यसको प्रत्यक्ष परिणाम चुनावी पतनका रूपमा देखिएको छ । एक समय सशक्त प्रभाव राख्ने कम्युनिस्ट दलहरू अहिले विभाजन, वैचारिक अस्पष्टता, र जनअपेक्षाप्रति असफलताका कारण जनसमर्थन गुमाउँदै गएका छन् । वैधता कमजोर हुँदा निर्वाचनमा हार हुन्छ र हारले थप वैधता कमजोर बनाउँछ । यसरी वैधता–चुनावी चक्रको दुष्चक्र निर्माण भएको छ ।

यो सङ्कटको मूल कारण विचारधारा र व्यवहारबिचको गहिरो विरोधाभास हो । ऐतिहासिक रूपमा कम्युनिस्ट आन्दोलनले सामन्तवादको अन्त्य, वर्गमुक्त समाज, र सामाजिक न्यायको लक्ष्य राखेको थियो तर व्यवहारमा, विशेष गरी एमाले र तत्कालीन माओवादी केन्द्रजस्ता दलले संसदीय राजनीति, सत्ताकेन्द्रित रणनीति र नवउदारवादी आर्थिक नीति अपनाउँदै क्रान्तिकारी उद्देश्यलाई कमजोर बनाएका छन् । माक्र्स र लेनिनले जोड दिएको वर्गसङ्घर्षको सिद्धान्त व्यवहारमा लागु हुन सकेको छैन, जसले वर्ग चेतना र रूपान्तरणकारी क्षमता दुवै कमजोर बनाएको छ ।

नवउदारवाद, सत्तासँगको अनुकूलन र सङ्गठनात्मक अवसरवादले कम्युनिस्ट दलको पुँजीवादीकरण बढाएको छ । निजीकरण, उदारीकरण र बजारमुखी नीतिले पुँजीवादी संरचनालाई चुनौती दिनुको सट्टा अझ बलियो बनाएका छन् । परिणामत: जनतामा, विशेष गरी नयाँ पुस्तामा कम्युनिस्ट दलहरू “नारामा सीमित” र व्यवहारमा असफल शक्तिका रूपमा स्थापित भएका छन् । यसले जेन–जेड पुस्ताको उदयलाई पनि प्रेरित गरेको छ, जसले पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र व्यावहारिक सुधारको माग गर्दै परम्परागत कम्युनिस्ट नेतृत्वप्रति अविश्वास देखाएको छ ।

शासनमा पुगेका कम्युनिस्ट दलले बेरोजगारी, असमानता, औद्योगिक विकास, कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य र श्रम आप्रवासनजस्ता आधारभूत समस्या समाधान गर्न सकेनन् । भ्रष्टाचार, नातावाद र दलबलतन्त्रजस्ता प्रवृत्तिले राज्यसंयन्त्रलाई कमजोर बनाउँदै जनविश्वास घटाएको छ । साना तथा क्रान्तिकारी दाबी गर्ने दलहरू† जस्तै : नेकपा (मसाल) ले पनि प्रभावकारी वैकल्पिक मोडेल प्रस्तुत गर्न नसक्दा उनीहरूको प्रभाव सीमित रह्यो ।

समकालीन सन्दर्भमा नेपालका कम्युनिस्ट आन्दोलनले सामना गरिरहेको सङ्कटलाई केवल राजनीतिक असफलताको रूपमा बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ । यो मूलत: वैचारिक, सङ्गठनात्मक र सांस्कृतिक तहसम्म फैलिएको बहुआयामिक सङ्कट हो । ऐतिहासिक रूपमा सामन्तवादको अन्त्य, वर्गमुक्त समाज निर्माण र सामाजिक न्यायको स्थापनाजस्ता क्रान्तिकारी आदर्श बोकेको यस आन्दोलनले व्यवहारमा ती लक्ष्यको प्रभावकारी रूपान्तरण गर्न सकेन । परिणामत: सिद्धान्त र व्यवहारबिच गहिरो विरोधाभास उत्पन्न भयो, जसले आन्दोलनको नैतिक वैधता क्रमश: कमजोर बनायो । विशेषत: वर्गसङ्घर्षको आधारभूत माक्र्सवादी सिद्धान्तबाट विचलन भई वर्ग सहकार्यतर्फ झुकाव बढ्नु, नवउदारवादी आर्थिक नीतिको अङ्गीकार तथा सत्तामुखी राजनीतिक प्रवृत्तिको वर्चस्वले कम्युनिस्ट आन्दोलनको रूपान्तरणकारी क्षमता क्षीण बनाएको छ ।

माक्र्स र एङ्गेल्सले प्रतिपादन गरेको आधार–अधिरचनासम्बन्धी अवधारणाअनुसार आर्थिक संरचनाले सामाजिक चेतनालाई निर्धारण गर्छ तर समकालीन डिजिटल युगमा यो सम्बन्ध अझ जटिल बन्दै गएको छ । डिजिटल मिडियाले युवाको चेतना निर्माणमा निर्णायक भूमिका खेलेको छ, जहाँ उपभोक्तावाद, व्यक्तिवाद र तुरुन्त सन्तुष्टिको संस्कृतिले “फल्स कन्ससनेस” निर्माण गर्दै वर्गीय यथार्थलाई अस्पष्ट बनाउँछ ।

ग्राह्म्सीको हेजेमोनी सिद्धान्तले देखाएझैँ यही डिजिटल स्पेस प्रतिरोध र वर्चस्व विरुद्धको वैकल्पिक प्रतिरोध निर्माणको माध्यम पनि बन्न सक्छ यद्यपि यसको पुँजीवादी संरचनाले प्रतिरोधलाई समेत वस्तुमा रूपान्तरण गर्ने जोखिम बोकेको हुन्छ ।

डिजिटल मिडियाको प्रभाव केवल वैचारिक मात्र नभई मनोवैज्ञानिक र संज्ञानात्मक तहमा पनि गहिरो छ । एल्गोरिदम–आधारित सामग्रीको निरन्तर दोहोर्‍याइले ध्यान विखण्डन, स्मरणशक्ति कमजोर हुनु तथा भावनात्मक अस्थिरताजस्ता प्रभाव सिर्जना गर्दछ । छोटा छोटा सामग्रीको वर्चस्वले गहिरो अध्ययन र आलोचनात्मक चिन्तन क्षमतामा गिरावट ल्याउँदै जटिल माक्र्सवादी विचारधारासँगको संलग्नता घटाएको छ । यसले परम्परागत वर्गराजनीतिलाई कमजोर बनाउँदै पहिचान–आधारित र मुद्दाकेन्द्रित राजनीतितर्फ रूपान्तरणलाई तीव्र बनाएको छ, जुन प्रवृत्ति ज्याँ फ्रान्सिसले उल्लेख गरेको महान् आख्यानको पतनसँग मेल खान्छ ।

यसै सन्दर्भमा ज्ञान र शक्तिको सम्बन्ध पनि पुन:परिभाषित भइरहेको छ । मिचेल फोकल्टको दृष्टिकोणअनुसार ज्ञान र शक्ति परस्पर अन्तर्सम्बन्धित हुन्छन् र डिजिटल प्लेटफर्मले ज्ञान उत्पादन तथा वितरणको संरचनालाई रूपान्तरण गर्दै परम्परागत पार्टी–आधारित विमर्शलाई चुनौती दिएका छन् । यसले कम्युनिस्ट दलको वैचारिक प्रभुत्व कमजोर बनाउँदै प्रतिनिधित्व सङ्कटलाई तीव्र बनाएको छ । म्यानुअल क्यास्टेल्सको समाज नेटवर्क अवधारणाले देखाएझैँ नयाँ पुस्ताका आन्दोलनहरू विकेन्द्रित, नेताविहीन र नेटवर्क–आधारित छन्, जसले परम्परागत केन्द्रीकृत र श्रेणीबद्ध कम्युनिस्ट सङ्गठनात्मक संरचनालाई अप्रासङ्गिक बनाइरहेको छ ।

जेन–जेड आन्दोलनले यी सबै सङ्कटलाई उजागर मात्र गरेको छैन बरु तीव्र बनाएको छ । नयाँ पुस्ताले पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र वास्तविक परिवर्तनको माग गरिरहेको छ तर कम्युनिस्ट दलले अझै पनि पुरानो सङ्गठनात्मक ढाँचा र भाषिक शैलीलाई कायम राखेका कारण उनीहरूबिच दुरी बढ्दै गएको छ । यसले युवाबाट अलग र प्रतिनिधित्व सङ्कटलाई गम्भीर बनाएको छ । लाक्ल्यू र मोयुफजस्ता उत्तरमाक्र्सवादी चिन्तकले वर्गभन्दा डिस्कोर्स र पहिचानलाई प्राथमिकता दिने तर्क प्रस्तुत गर्दा परम्परागत वर्ग विश्लेषणमाथि थप चुनौती उत्पन्न भएको छ ।

समग्रमा नेपालका कम्युनिस्ट आन्दोलन अहिले वैचारिक अस्पष्टता, सङ्गठनात्मक जडता, प्रतिनिधित्व सङ्कट र डिजिटल युगका चुनौतीबिच फसेको देखिन्छ । यस अवस्थाबाट बाहिर निस्कनका लागि केवल राजनीतिक रणनीति परिवर्तन पर्याप्त हुँदैन बरु सुदृढ वैचारिक पुनस्र्थापना, सिद्धान्त र व्यवहारबिचको स्पष्ट समन्वय तथा संरचनात्मक असमानतासँग प्रत्यक्ष रूपमा जुध्ने व्यावहारिक रणनीति आवश्यक हुन्छ साथै डिजिटल प्लेटफर्मलाई केवल सञ्चारमाध्यम नभई वैचारिक सङ्घर्षको नयाँ क्षेत्रका रूपमा प्रयोग गर्दै प्रभुत्वशाली विचारधारा विरुद्धको वैचारिक–सांस्कृतिक प्रतिरोध (काउन्टर–हेजेमोनी) निर्माण गर्नुपर्ने देखिन्छ । अन्तत: यदि कम्युनिस्ट आन्दोलनले आफ्ना मूल माक्र्सवादी सिद्धान्तलाई समकालीन डिजिटल र उत्तरआधुनिक सन्दर्भमा पुन:व्याख्या गरी व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न सकेन भने यसको रूपान्तरणकारी क्षमता झन् कमजोर हुँदै जानेछ तर त्यसो गर्न सकेमा यसले पुन: सामाजिक परिवर्तनको प्रभावकारी शक्तिको रूपमा आफूलाई पुनस्र्थापित गर्न सक्ने सम्भावना अझै पनि विद्यमान छ ।