-धनविर पुनमगर

परिचय

पूर्वोत्तर भारत सांस्कृतिक, भाषिक तथा जातीय विविधताका दृष्टिले भारतकै सबैभन्दा समृद्ध क्षेत्रमध्ये एक मानिन्छ। असम, अरुणाचल प्रदेश, मणिपुर, मेघालय, मिजोरम, नागाल्याण्ड, त्रिपुरा र सिक्किम मिलेर बनेको यस क्षेत्रलाई भारतको “सांस्कृतिक प्रवेशद्वार” समेत भनिन्छ। यहाँ २०० भन्दा बढी आदिवासी समुदायहरूको बसोबास रहेको मानिन्छ, जसले आ–आफ्ना विशिष्ट भाषा, संस्कृति, परम्परा, सामाजिक संरचना तथा जीवनपद्धतिमार्फत भारतीय सभ्यतालाई बहुआयामिक स्वरूप प्रदान गरेका छन्।

पूर्वोत्तर भारतका आदिवासी समुदायहरू केवल जातीय समूहका रूपमा मात्र सीमित छैनन्; उनीहरू प्रकृतिसँग सहअस्तित्वमा आधारित जीवनशैली, सामुदायिक स्वशासन, परम्परागत ज्ञान प्रणाली तथा सांस्कृतिक सम्पदाका संवाहक पनि हुन्। यद्यपि पछिल्ला दशकहरूमा विश्वव्यापीकरण, शहरीकरण, बजारमुखी अर्थतन्त्र, पूर्वाधार विकास तथा राजनीतिक परिवर्तनका कारण यी समुदायहरूको सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक जीवनमा उल्लेखनीय परिवर्तन आएको छ। यस परिवर्तनले एकातर्फ शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार र रोजगारीका अवसर विस्तार गरेको छ भने अर्कोतर्फ परम्परागत संस्कृति, भाषा, सामुदायिक भूमि अधिकार तथा स्थानीय पहिचानमाथि नयाँ चुनौतीहरू पनि सिर्जना गरेको छ। त्यसैले पूर्वोत्तर भारतका आदिवासी समुदायहरूको संस्कृति, संघर्ष र आर्थिक रूपान्तरणलाई समग्र रूपमा अध्ययन गर्नु समकालीन सामाजिक अनुसन्धानका लागि महत्त्वपूर्ण विषय बनेको छ।

पूर्वोत्तर भारतका प्रमुख आदिवासी समुदायहरू

पूर्वोत्तर भारतमा २०० भन्दा बढी आदिवासी समुदायहरूको बसोबास रहेको पाइन्छ। भाषिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक आधारमा यी समुदायहरूलाई विभिन्न समूहमा वर्गीकरण गरिए पनि अध्ययनको सुविधाका लागि यहाँ प्रमुख केही समूहहरूको संक्षिप्त परिचय प्रस्तुत गरिएको छ।

१. नागा समूह

नागा समुदाय मुख्यतः नागाल्याण्ड, मणिपुर, अरुणाचल प्रदेश तथा असमका केही भागहरूमा बसोबास गर्छ। यस समूहअन्तर्गत आओ, अंगामी, सेमा (सुमी), लोथा, कोन्याक, चाखेसाङलगायत तीसभन्दा बढी उपसमुदायहरू पर्दछन्।

नागा समाज परम्परागत रूपमा गाउँ–आधारित स्वशासन, सामुदायिक निर्णय प्रणाली तथा सामूहिक उत्तरदायित्वमा आधारित रहेको छ। ऐतिहासिक रूपमा यो समुदाय आफ्नो वीरता, युद्धकला, काठ तथा बाँसका परम्परागत घर र समृद्ध लोकसंस्कृतिका लागि परिचित छ।

भारत र म्यानमारको सीमावर्ती क्षेत्रमा फैलिएको नागा समुदायको जनसंख्या करिब २० लाखको हाराहारीमा रहेको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन्। बेलायती शासनकालमा नागा क्षेत्र र औपनिवेशिक प्रशासनबीच लामो समयसम्म द्वन्द्वको अवस्था रह्यो। स्वतन्त्रतापछि पनि राजनीतिक स्वायत्तता, पहिचान तथा आत्मनिर्णयको मागसँग सम्बन्धित आन्दोलनहरूले यस क्षेत्रको राजनीतिक इतिहासमा महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेका छन्।

२. मिजो समूह

मिजो समुदाय मुख्यतः मिजोरम राज्यमा बसोबास गर्छ। यसअन्तर्गत लुशाई, ह्मार, पाओइते, राल्ते तथा अन्य सम्बन्धित समुदायहरू पर्दछन्। मिजो भाषासहित कुकी–चिन भाषा परिवारका विभिन्न भाषाहरू यहाँ प्रचलित छन्।

मिजो समाज भारतका सबैभन्दा उच्च साक्षरता भएका समुदायहरूमध्ये एक मानिन्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य तथा सामाजिक विकासका सूचकाङ्कमा मिजोरमले उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गरेको छ। उन्नाइसौँ शताब्दीको उत्तरार्द्धदेखि ईसाई धर्मको प्रभावले सामाजिक संरचना, शिक्षा र सांस्कृतिक जीवनमा गहिरो परिवर्तन ल्याएको भए पनि मिजो समुदायले आफ्ना मौलिक सांस्कृतिक परम्पराहरूलाई संरक्षण गर्ने प्रयास जारी राखेको छ।

३. खासी–गारो समूह

खासी, गारो र जयन्तिया समुदायहरू मुख्यतः मेघालय राज्यमा बसोबास गर्छन्। यी समुदायहरूको सबैभन्दा विशिष्ट विशेषता मातृवंशीय (Matrilineal) सामाजिक व्यवस्था हो, जसअनुसार परिवारको वंश, सम्पत्तिको उत्तराधिकार तथा सामाजिक उत्तरदायित्व मुख्यतः छोरीमार्फत हस्तान्तरण हुने परम्परा रहेको छ।

यी समुदायहरूको आर्थिक जीवन कृषि, बागवानी, वनसम्पदा तथा स्थानीय व्यापारमा आधारित छ। प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण र सामुदायिक वन व्यवस्थापनमा उनीहरूको परम्परागत ज्ञानलाई आज पनि उदाहरणीय मानिन्छ।

४. बोडो–कोच समूह

बोडो–कोच समूह मुख्यतः असम राज्यमा बसोबास गर्ने तिब्बती–बर्मेली भाषा परिवारसँग सम्बन्धित समुदायहरूको समूह हो। यसअन्तर्गत बोडो, कोच, मिसिङ, कार्बी, तिवा, राभा तथा देउरी प्रमुख समुदायहरू पर्दछन्।

यी समुदायहरूको मुख्य पेशा कृषि हो। धानखेती, बाँस तथा बेतबाट हस्तकला निर्माण, बुनाइ र लोककलाले उनीहरूको सांस्कृतिक पहिचानलाई समृद्ध बनाएको छ। पछिल्ला दशकहरूमा बोडो समुदायले भाषिक अधिकार, सांस्कृतिक संरक्षण तथा क्षेत्रीय स्वायत्तताका लागि विभिन्न राजनीतिक आन्दोलनहरू सञ्चालन गरेका छन्, जसले भारतको संघीय राजनीतिक संरचनामा समेत प्रभाव पारेको छ।

बोडो–कोच समुदाय पूर्वोत्तर भारतको असम राज्यका प्रमुख आदिवासी समुदायहरूमध्ये एक हो। यस समुदायलाई बृहत् बोडो–कचारी जातीय समूहको अभिन्न अङ्गका रूपमा लिइन्छ। सन् २०११ को भारतीय राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार करिब २० लाख व्यक्तिले आफूलाई बोडोका रूपमा पहिचान गरेका थिए, जुन असमको कुल जनसंख्याको ५.५५ प्रतिशत हो। बोडो समुदायको मातृभाषा बोडो भाषा हो, जसलाई ब्रह्मपुत्री भाषासमूहअन्तर्गत वर्गीकृत गरिएको छ। ब्रह्मपुत्री भाषाहरू तिब्बती–बर्मी भाषा परिवारको एक प्रमुख शाखा मानिन्छन्।

५. त्रिपुरी–रियाङ समूह

त्रिपुरा राज्यमा बसोबास गर्ने प्रमुख आदिवासी समुदायहरूमध्ये त्रिपुरी, रियाङ (ब्रु) तथा जमातिया उल्लेखनीय छन्। यी समुदायहरूको सामाजिक–आर्थिक जीवन मुख्यतः कृषि, माछापालन, लोकनृत्य, परम्परागत सङ्गीत तथा सामुदायिक जीवनपद्धतिमा आधारित रहेको पाइन्छ।

रियाङ समुदायलाई विभिन्न स्थानमा ब्रु–रियाङ नामले पनि चिनिन्छ। उपलब्ध अध्ययनहरूका अनुसार यस समुदायका अधिकांश सदस्यहरूले वैष्णव हिन्दू धार्मिक परम्परालाई अनुसरण गर्दछन्। धर्म परिवर्तन, पश्चिमी सांस्कृतिक प्रभाव तथा आफ्नो परम्परागत धार्मिक–सांस्कृतिक पहिचानमा देखिएका चुनौतीहरूप्रति यस समुदायले असन्तुष्टि व्यक्त गर्दै आएको उल्लेख पाइन्छ। यद्यपि, चर्च तथा रियाङ समुदायबीचका सम्बन्धसम्बन्धी विषय विभिन्न सामाजिक र राजनीतिक सन्दर्भसँग सम्बन्धित भएकाले यसलाई सन्तुलित र प्रमाणमा आधारित दृष्टिकोणबाट अध्ययन गर्नु आवश्यक देखिन्छ।

६. अरुणाचल प्रदेशका आदिवासी समूह

अरुणाचल प्रदेशका प्रमुख आदिवासी समुदायहरूमा अपातानी, आदी, निशी, मिश्मी तथा गालो पर्दछन्। यी समुदायहरूको जीवनशैली परम्परागत कृषि प्रणाली, प्रकृतिपूजक धार्मिक आस्था तथा बाँस र काठबाट निर्मित आवासीय संरचनामा आधारित रहेको पाइन्छ। प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण तथा स्थानीय ज्ञान प्रणालीको प्रयोग यी समुदायहरूको विशिष्ट सांस्कृतिक विशेषता मानिन्छ।

७. अन्य साना तर महत्वपूर्ण आदिवासी समूह

पूर्वोत्तर भारतमा माथि उल्लिखित समुदायहरूबाहेक अन्य धेरै साना तर सांस्कृतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण आदिवासी समुदायहरू पनि रहेका छन्। उदाहरणका रूपमा सिक्किमका लेप्चा तथा भुटिया समुदाय उल्लेखनीय छन्। यी समुदायहरूले हिमाली सांस्कृतिक परम्परा, स्थानीय भाषा तथा धार्मिक सम्पदाको संरक्षणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएका छन्।

सांस्कृतिक विशेषताहरू

पूर्वोत्तर भारतका अधिकांश आदिवासी समुदायहरूको जीवन प्रकृतिसँग घनिष्ठ रूपमा आबद्ध रहेको पाइन्छ। वन, नदी, पहाड, जैविक विविधता तथा कृषि उनीहरूको सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक जीवनका आधारभूत पक्ष हुन्। धेरै समुदायहरूले प्रकृतिका विभिन्न तत्वलाई पवित्र मानी धार्मिक आस्थाका साथ पूजा गर्ने परम्परा कायम राखेका छन्। यसले उनीहरूको वातावरणीय चेतना तथा प्राकृतिक स्रोत संरक्षणप्रतिको जिम्मेवारीबोधलाई स्पष्ट रूपमा प्रतिबिम्बित गर्दछ।

नागाल्याण्डका नागा समुदायमा गाउँ परिषद्मार्फत सामूहिक निर्णय गर्ने परम्परा आज पनि प्रभावकारी रूपमा कायम रहेको छ। यसले स्थानीय स्वशासन तथा सामुदायिक सहभागिताको सशक्त उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ। त्यसैगरी, मेघालयका खासी तथा गारो समुदायहरू मातृसत्तात्मक सामाजिक संरचनाका कारण विश्वव्यापी रूपमा परिचित छन्। यी समुदायहरूमा सम्पत्तिको उत्तराधिकार छोरीमार्फत हस्तान्तरण गर्ने परम्पराले महिलाको सामाजिक, आर्थिक तथा पारिवारिक भूमिकालाई सुदृढ बनाएको छ।

मिजोरमको मिजो समुदायमा ‘त्लाव्म्न्गाइह्ना’ (Tlawmngaihna) नामक सामाजिक मूल्य अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। यस अवधारणाले निःस्वार्थ सेवा, सामुदायिक सहयोग, अनुशासन तथा सामाजिक उत्तरदायित्वलाई प्राथमिकता दिन्छ। फलस्वरूप, यस समुदायमा सामाजिक एकता, सहकार्य तथा मानवीय मूल्यहरूको सुदृढ विकास भएको पाइन्छ।

यस आधारमा हेर्दा, पूर्वोत्तर भारतका आदिवासी समुदायहरूको सांस्कृतिक परम्पराले आधुनिक समाजलाई सामुदायिक सहकार्य, वातावरण संरक्षण तथा दिगो जीवनशैलीसम्बन्धी महत्वपूर्ण सन्देश प्रदान गर्दछ।

आर्थिक संरचना र परम्परा

पूर्वोत्तर भारतका आदिवासी समुदायहरूको आर्थिक संरचना परम्परागत रूपमा कृषि तथा वनस्रोतमा आधारित रहेको छ। विशेषतः झुम खेती (Shifting Cultivation) अधिकांश समुदायहरूको प्रमुख जीविकोपार्जन प्रणालीका रूपमा प्रचलित रहेको पाइन्छ। यस प्रणालीमा वन क्षेत्रलाई निश्चित अवधिसम्म खेतीयोग्य बनाएर प्रयोग गरिन्छ र त्यसपछि अर्को स्थानमा खेती गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ।

यद्यपि, जनसंख्या वृद्धि तथा प्राकृतिक स्रोतमाथिको बढ्दो दबाबका कारण झुम खेतीले वन विनाश, माटोको उर्वराशक्ति ह्रास तथा कृषि उत्पादनमा कमी आउनेजस्ता वातावरणीय समस्या सिर्जना गरेको छ। यस परिस्थितिलाई मध्यनजर गर्दै विभिन्न क्षेत्रमा आधुनिक कृषि प्रविधि, दिगो भूमि व्यवस्थापन तथा जैविक खेतीलाई प्रोत्साहन गर्ने प्रयासहरू सञ्चालन भइरहेका छन्।

अरुणाचल प्रदेशका अपातानी समुदाय दिगो कृषि प्रणाली तथा प्रभावकारी जल व्यवस्थापनका लागि विशेष रूपमा परिचित छन्। उनीहरूको कृषि अभ्यास वातावरणमैत्री तथा दीर्घकालीन रूपमा दिगो मानिन्छ। यसले आदिवासी समुदायहरूमा विद्यमान परम्परागत ज्ञान प्रणाली आधुनिक कृषि विकास तथा वातावरण संरक्षणका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण रहेको पुष्टि गर्दछ।

यसका अतिरिक्त बाँस उद्योग, हस्तकला, हातबुनाइ, पर्यटन तथा स्थानीय उत्पादनमा आधारित लघु उद्यमहरूले पूर्वोत्तर भारतका आदिवासी समुदायहरूको आर्थिक विकासमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याइरहेका छन्। विशेषगरी मिजोरम तथा मेघालयमा पर्यटन उद्योगले स्थानीय स्तरमा रोजगारी सिर्जना गर्नुका साथै सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा पनि सकारात्मक प्रभाव पारेको छ। परम्परागत हस्तकला तथा स्थानीय उत्पादनलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग प्रभावकारी रूपमा जोड्न सके आर्थिक समृद्धिका थप अवसरहरू सिर्जना हुन सक्ने सम्भावना देखिन्छ। यस प्रकारका अभ्यासहरू नेपालको सन्दर्भमा पनि अनुकरणीय उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ।

शिक्षा र आधुनिकताको प्रभाव

पूर्वोत्तर भारतमा पछिल्ला दशकहरूमा शिक्षाको विस्तार तीव्र रूपमा भएको छ। विशेषगरी मिजोरम र मेघालयमा साक्षरता दर भारतकै उच्च क्षेत्रहरूमध्ये पर्छ। शिक्षाले आदिवासी समुदायहरूमा चेतना, राजनीतिक सहभागिता तथा आर्थिक अवसरको विस्तार गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

आज धेरै युवा सरकारी सेवा, व्यापार, सूचना प्रविधि, पर्यटन तथा निजी क्षेत्रमा आबद्ध भइरहेका छन्। सडक, इन्टरनेट र सञ्चार सुविधाको विस्तारले उनीहरूलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँग जोडेको छ।

तर आधुनिकताको प्रभाव सधैँ सकारात्मक मात्र छैन। आधुनिक जीवनशैलीको प्रभावसँगै धेरै युवाहरू आफ्नै भाषा, संस्कृति र परम्पराबाट टाढिँदै गएका छन्। पश्चिमी संस्कृतिको प्रभावका कारण परम्परागत पोशाक, लोकगीत, लोकनृत्य तथा स्थानीय भाषाहरू संकटमा पर्न थालेका छन्।

यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ— विकासको नाममा यदि सांस्कृतिक पहिचान नै हराउने हो भने त्यो विकास कत्तिको सार्थक हुन्छ?

राजनीतिक तथा सामाजिक चुनौतीहरू

पूर्वोत्तर भारत लामो समयदेखि राजनीतिक अस्थिरता, जातीय द्वन्द्व तथा क्षेत्रीय असन्तोषको केन्द्र रहँदै आएको छ। भूमि अधिकार, पहिचानको राजनीति, सीमाविवाद तथा विकासमा रहेको असमानताले धेरै क्षेत्रमा तनाव सिर्जना गर्ने गरेका घटनाहरू निरन्तर सुनिनु पनि यथार्थ हो।

धेरै आदिवासी समुदायहरूले आफूलाई राज्यको मूलधारबाट उपेक्षित महसुस गर्ने गरेका छन्। दुर्गम भूगोलका कारण शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात तथा औद्योगिक विकासमा पर्याप्त पहुँच पुग्न सकेको छैन। परिणामस्वरूप गरिबी, बेरोजगारी तथा पलायनको समस्या बढ्दै गएको छ।

जलवायु परिवर्तनले पनि आदिवासी समुदायहरूलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित गरिरहेको छ। अनियमित वर्षा, पहिरो, वन विनाश तथा जैविक विविधतामा आएको संकटले कृषि र परम्परागत जीवनशैलीलाई गम्भीर चुनौती दिएको छ।

सांस्कृतिक संरक्षण र दिगो विकास

पूर्वोत्तर भारतका आदिवासी समुदायहरूको संरक्षण केवल सामाजिक आवश्यकता मात्र नभई मानव सभ्यताको अमूल्य सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण पनि हो। उनीहरूको भाषा, लोकसंस्कृति, परम्परागत ज्ञान, जैविक खेती प्रणाली तथा प्रकृतिसँगको सम्बन्ध आधुनिक विश्वका लागि पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छन्।

आदिवासी समुदायहरूको पहिचान, भूमि अधिकार, संस्कृति तथा आत्मनिर्णयको अधिकारलाई समान रूपमा सम्मान गरिनुपर्छ। स्थानीय उत्पादनलाई बजारसँग जोड्ने, पर्यटनलाई व्यवस्थित गर्ने, हस्तकलालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रवर्द्धन गर्ने तथा स्थानीय भाषामा शिक्षाको विस्तार गर्ने नीति आवश्यक देखिन्छ। विकास र सांस्कृतिक संरक्षणबीच सन्तुलन कायम गर्न सके मात्र पूर्वोत्तर भारतको वास्तविक समृद्धि सम्भव हुन्छ।

पूर्वोत्तर भारतका आदिवासी समुदायहरू प्रकृतिप्रेम, सामुदायिक जीवन, सांस्कृतिक विविधता तथा परम्परागत ज्ञानका धनी छन्। उनीहरूको जीवनशैलीले मानव र प्रकृतिबीचको गहिरो सम्बन्धलाई स्पष्ट रूपमा प्रतिबिम्बित गर्छ। आधुनिक विकासले उनीहरूको जीवनमा शिक्षा, रोजगारी तथा अवसर ल्याए पनि त्यससँगै सांस्कृतिक संकट, आर्थिक असमानता तथा सामाजिक चुनौतीहरू पनि बढ्दै गएका छन्।

निष्कर्ष

पूर्वोत्तर भारतका आदिवासी समुदायहरूले संघर्ष, संगठन, शिक्षा, संस्कृति संरक्षण तथा आर्थिक आत्मनिर्भरतामार्फत समाजमा महत्वपूर्ण परिवर्तन ल्याएका छन्। उनीहरूको अनुभवले देखाउँछ कि कुनै पनि समुदायले आफ्नो पहिचान, भाषा र संस्कृतिलाई जोगाउँदै आधुनिक विकासतर्फ अघि बढ्न सक्छ।

त्यसैले नेपालका आदिवासी जनजातिहरूले पनि राजनीतिक एकता, सांस्कृतिक संरक्षण, स्थानीय अर्थतन्त्र, शिक्षा तथा सामुदायिक नेतृत्वलाई सुदृढ बनाउन सके सामाजिक तथा आर्थिक रूपान्तरण सम्भाव्यताकोअपेक्षा राख्न सकिन्छ ।

(जनजाति दृष्टिकोण, वर्ष ८, अंक ८, २०८३ मा प्रकाशित)