डिल्ली अम्माई

मानव सभ्यताको इतिहास वास्तवमा प्रश्नहरूको इतिहास हो। जब आदिम मानिस पहिलो पटक गुफाको ढोकाबाट बाहिर निस्केर अनन्त आकाश, चम्किला तारा तथा जन्म–मृत्युको महालीलालाई हेर्थ्यो, तब उसभित्र गहिरो विस्मय जाग्थ्यो। दार्शनिक दृष्टिमा यही विस्मय नै दर्शनको पहिलो झिल्को हो। कौतूहल र विस्मयले मानिसलाई प्रकृतिको अगाडि स्तब्ध र विनयी बनाउँछ, जसरी फलेको वृक्षको हाँगा भुइँतिर झुक्छ।

जब यही कौतूहल अलि बौद्धिक र तार्किक बन्छ, तब त्यसले ‘जिज्ञासा’को रूप लिन्छ। जिज्ञासाले मानिसलाई सोध्न बाध्य पार्छ— “यो संसार कसरी चलिरहेको छ ? सत्य के हो ? न्याय के हो ?” यही जिज्ञासाले मानिसलाई सत्ता र शक्तिले निर्माण गरेका कृत्रिम तथा लादिएका भाष्यहरूमाथि शङ्का गर्न पनि सिकाउँछ।

आधुनिक संज्ञानात्मक विज्ञान र पूर्वीय दर्शन दुवैले चेतनालाई विभिन्न तहमा वर्गीकरण गरेका छन्। ‘चेत’ चेतनाको सबैभन्दा प्रारम्भिक र जैविक रूप हो। प्रकृतिको प्रयोगशालामा न्यूरोनका माइक्रोट्युबुलभित्र हुने पहिलो सूक्ष्म क्वान्टम कम्पन नै ‘चेत’ हो— जस्तै आगोको नजिक जाँदा तातो महसुस हुनु। जब यस्ता अनेकौँ चेतहरू सङ्गठित हुन्छन्, तब ‘चेतना’को जन्म हुन्छ, जसले मानिसलाई ‘म छु’ भन्ने द्रष्टाभाव (Self-awareness) प्रदान गर्छ।

तर जबसम्म यी कुराहरू केवल पुस्तकका पानामा मात्र सीमित रहन्छन्, ती उधारो ज्ञान मात्र हुन्। किताबले चेतनाको व्याख्या त गर्न सक्छ, तर चेतनाको वास्तविक स्वाद दिन सक्दैन। गुलामी केवल शरीरको मात्र हुँदैन, विचार र उधारो ज्ञानको पनि हुन्छ। जब मानिसले आफैँभित्र ‘सूक्ष्म प्रज्ञाको फिल्टर’ जोड्छ, तब मात्र ऊ किताबी परिभाषाको जेलबाट मुक्त भएर ‘मुक्त चैतन्य’ बन्न सक्छ।

प्रकृतिले सिर्जना गरेका सबैभन्दा अद्भुत सिमुलेसनहरूमध्ये एक हो— कमिलाको साम्राज्य। लाखौँ कमिलाहरू एउटै साझा घरमा कुनै केन्द्रीय शासकबिना पूर्ण अनुशासन र सामूहिकतामा बस्छन्। तिनीहरूको साम्राज्यमा ‘निजी सम्पत्ति’को कुनै कृत्रिम अवधारणा हुँदैन, त्यसैले त्यहाँ न कोही जमिन्दार हुन्छ, न कोही दास।

तर मानिसले कृषिको आविष्कारसँगै निजी सम्पत्ति र नियन्त्रणका कृत्रिम संरचना निर्माण गर्‍यो र आफ्नै प्रजातिलाई दासताको साङ्लोमा बाँध्यो। आजको मानिस प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को विकास गर्दै युवाल नोआ हरारीले भनेझैँ ‘देवता’ (Homo Deus) बन्ने अन्धो होडमा त कुदिरहेको छ, तर उसको भित्री करुणा र चेतना अझै पनि पाषाण युगकै स्तरमा छ। हामीसँग विनाश गर्ने क्षमता भगवान्को जत्तिकै छ, तर उत्तरदायित्व भने शून्य छ।

मानव सभ्यतालाई सही मार्गमा डोर्‍याउन दुईवटा विपरीत देखिने तर परिपूरक दर्शनहरूको आवश्यकता पर्छ— मार्क्स र बुद्ध। मार्क्सको दर्शन समाजको ‘शरीर’ र ‘भौतिक जग’लाई बलियो बनाउने पौरखी दर्शन हो, जसले वर्गसङ्घर्ष र सामाजिक न्यायको कुरा गर्छ। पेट खाली भएको मानिसलाई “आँखा चिम्लेर ध्यान गर” भन्नु निरर्थक छ, किनकि भोको पेटले ध्यान गर्न सक्दैन। स्वयम् बुद्धलाई पनि सुजाताले खीर नल्याएको भए उनको तपस्या सफल हुने थिएन।

तर यदि हामीले मार्क्सको मार्गबाट बाह्य व्यवस्था त बदल्यौँ, तर मानिसको भित्री मनमा रहेको लोभ र अहङ्कारलाई रूपान्तरण गर्ने बुद्धको ‘करुणा’लाई स्थान दिएनौँ भने, त्यो व्यवस्था फेरि अतिवादी र अधिनायकवादी बन्न पुग्छ। अतः सबैभन्दा बलियो दर्शन त्यही हो, जसले मार्क्सको ‘पौरख र सामाजिक न्याय’लाई बुद्धको ‘करुणा र आन्तरिक शान्ति’सँग जोड्न सक्छ।

आजको आधुनिक क्वान्टम भौतिक विज्ञानले ब्रह्माण्डलाई पदार्थको रूपमा होइन, अनन्त सम्भावनाहरूको ‘क्वान्टम फिल्ड’का रूपमा हेर्छ। रूप बदलिन्छ, तर ब्रह्माण्डको शक्ति वा पदार्थ कहिल्यै पूर्ण रूपमा नष्ट हुँदैन। ऋग्वेदको नासदीय सूक्तले सृष्टिपूर्वको जुन ‘सुषुप्त र अदृश्य अविद्या पदार्थ’को व्याख्या गरेको छ, आजको विज्ञानले त्यसैलाई क्वान्टम फिल्डका रूपमा बुझ्न थालेको छ।

हजारौँ वर्षअघि महर्षि कणादको वैशेषिक परमाणुवाद र कपिलको सांख्य विकासवादले जुन ब्रह्माण्डीय लय र प्रलयको नियम बताएका थिए, आजको विज्ञान त्यही अणु–परमाणुको तहमा पुनः खोजी गरिरहेको छ। ब्रह्माण्ड एउटा यस्तो जीवित आयाम हो, जो लेख्दै र मेट्दै अनन्त मल्टिभर्सतर्फ अगाडि बढिरहेको छ।

अन्त्यमा, नदी सधैँ बगिरहन्छ, त्यसैले त्यो स्वच्छ र सङ्लो रहन्छ। रोकिएको पानी केही समयपछि गन्हाउन थाल्छ। हाम्रा सामाजिक संस्थाहरू, हाम्रा विचार र हाम्रा दर्शन पनि ठ्याक्कै त्यस्तै हुन्। समयसँगै परिवर्तन हुन नसक्ने बन्द संरचनाहरू अन्ततः मृत बन्छन्।

नियन्त्रण र स्वतन्त्रता कहिल्यै सँगै बाँच्न सक्दैनन्। जहाँ नियन्त्रण र डर हुन्छ, त्यहाँ मानवीय सिर्जनशीलता र मौलिकता मर्दछ। साँचो नेतृत्वको काम आफ्ना अनुयायीहरूको फोटोकपी बनाउनु होइन, बरु प्रत्येक मानिसलाई आफ्नै पहिचान र स्वाभिमानका साथ आफ्नै रूपमा फुल्न सक्ने वातावरण सिर्जना गर्नु हो।

प्रकृतिको मौन भाषा नै त्याग, सहअस्तित्व र पूर्ण समानता हो। जब मानिसले आफ्नो कृत्रिम अहङ्कारलाई प्रज्ञाको आगोमा जलाएर खरानी बनाउँछ, तब मात्र ऊ यो जल्दै गरेको पृथ्वी र पीडित सृष्टिको सच्चा रक्षक बन्न सक्छ।