दुर्गानाथ खरेल ##

राजनीति उपरी संरचना हो । त्यसको आधार अर्थतन्त्र हो । राजनीति अर्थतन्त्रको आधारमा परिवर्तन र रूपान्तरण हुँदै जान्छ । अन्तमा राजनीति अर्थतन्त्रमा बिलाएर समाप्त हुन्छ ।

दास मालिकको राजनीति सामन्ती अर्थतन्त्रको प्रादुर्भाव भएपछि समाप्त भयो । सामान्तको राजनीति पुँजीवादी अर्थतन्त्रको विकास भएपछि समाप्त भयो । २०४६ सालपछि संस्थागत भएका नेपालका राजनीतिक पार्टीहरू आवरणमा अरू केही बताइए पनि वास्तविकतामा नवउदारवादी अर्थ राजीनीतिबाट अलग रहन सकेनन् । लेनिनले दोस्रो अन्तर्राष्ट्रियका नेतालाई इङ्गित गर्दै यिनीहरूका कुरा नपत्याउन र यिनीहरूका कामका आधारमा मात्रै पत्याउने वा नपत्याउने गरी मूल्याङ्कन गर्न सुझाएका थिए । हामीले वर्तमान अवस्थाका पार्टी र नेताहरूको मूल्याङ्कन पनि कामको आधारमा गर्ने अभ्यास गर्नुपर्छ ।

नेपालमा प्रजातन्त्र दुब्लाउने र निर्वाचन पैसामुखी हुँदै जाने भएको छ । राजनीतिक पार्टीका पद र पदाधिकारीहरू बजारका क्रविक्रयका साधन बन्न पुगेका छन् । त्यस्तो हुनुको कारण श्रमजीवी वर्गका व्यक्ति होइनन्, सामन्ती पुँजीवादी र अवसरवादी व्यक्ति नै राजनीतिक पाटीमा शक्तिशाली भएकाले हो ।

सर्वधारण जनताले आफ्नै योग्यता, क्षमताले राजनीतिक पार्टी र व्यक्तिको सही मूल्याङ्कन गर्न सक्ने अवस्थाभन्दा पनि परम्परागत र धार्मिक मान्यताको आधारमा मूल्याङ्कन गर्दछन् किनभने सर्वधारण श्रमजीवी जनतामा राजनीतिको भन्दा पहिले परम्परागत संस्कृतिको र धर्मको पहुँच पुगेको हुन्छ । ती दुइटा पक्षबाट अलग भएर आफ्नो दिमागको प्रयोग गर्ने अवसर आफ्नो अशिक्षा र गरिबीले दिन्न । त्यसैबाट अवसवादीले भरपूर फाइदा उठाइरहेका हुन्छन् । माक्र्सले समाजवाद स्थापना, विकास र स्थायित्वसम्बन्धी कुरा गर्दा आफ्नो मुलुकको ऐतिहासिक गतिशीलता र आफ्नो मुलुकको सामाजिक विशिष्टतका साथै आफ्नै मुलुकको सांस्कृतिक विकासको आधारमा आफ्नै विशेषताको खाका तयार पारेर कार्यान्वयन गर्नुपर्नेमा जोड दिएका थिए ।

राजनीतिक शक्तिको रूपमा अस्तित्व स्थापित नगरीकन संरचनागत परिवर्तनको बाहक बन्न सकिन्न । राजनीतिक शक्तिको रूपमा उदाउनका लागि सुरुदेखि नै वर्ग, वर्गसङ्घर्ष, सङ्गठनात्मक अनुशासनसहितको नेतृत्व निरन्तरताको आवश्यकता पर्दछ ।

राजनीति गर्ने भनेको वर्गसङ्घर्ष गर्ने हो । वर्गसङ्घर्षका लागि वर्ग चाहिन्छ । त्यो काम नेतृत्वबाट सुरु गर्नुपर्छ । संशोधनवादीले आन्दोलन सबै चिज हो तर अन्तिम उद्देश्य केही पनि होइन भन्छन् तर क्रान्तिकारीरूले वर्तमानको आन्दोलनमा भविष्यको नेतृत्वको ख्याल गरेका हुन्छन् । समाजवादी व्यवस्थाको स्थापना र सञ्चालन गर्न सर्वहारा वर्गको नेतृत्व मात्र होइन, अधिनायकत्वको आवश्यकता पर्दछ । त्यसकारण सही कम्युनिस्ट पार्टीले आफ्नो कार्यकर्तालाई बनाउने र बनाउन कोसिस गर्ने भनेको सबैभन्दा पहिले पूर्णकालीन कार्यकर्ता बनाउने र दोस्रो चरणमा उसलाई सर्वहाराकरण गर्ने हो । सर्वहाराकरण एक्लै हुन खोज्ने हो भने त्यो व्यक्ति लम्पट सर्वहारा हुन्छ । सचेत सर्वहारा बन्ने काम परिवारलाई आर्थिक एकाइबाट राजनीतिक एकाइमा रूपान्तरण गर्ने प्रयत्न सुरुदेखि अन्त्यसम्म गरिरहनुपर्छ ।

माक्र्सले अर्थतन्त्रसँगै र परवारसँगै अघि बढ्ने प्रेरणा दिएका छन् । सुरुमा त्यो काम असम्भवजस्तो लाग्छ तर उत्पादक श्रम गर्ने योग्ताको विकास र श्रमलाई सम्मान गर्ने प्रयत्नसँगै अगाडि बढ्दा विश्वदृष्टिकोणमा हुने आमूल परिवर्तनसँगै सम्भव हुन्छ । गौतम बुद्धको भनाइमा समेत राम्रो काम गर्नेले आफ्नो जीवनकालमा नै स्वर्गीय सुविधाको महसुस गर्न सक्छ । खराब काम गर्नेले एउटा खराब कामलाई ढाक्न अर्काे खराब काम गर्दै जानुपर्ने हुनाले दानधर्मबाट कहिल्यै पनि स्वर्गको उपभोग गर्न पाइन्न । त्यसकारणले जसले जति उच्च प्रकारको काम गर्छ, उसको जीवनचर्या उति उच्च प्रकारको हुँदै जान्छ । हामीले आफ्नो जीवनलाई उच्च बनाउने काम अध्ययन, प्रशिक्षण, सङ्गठन, सङ्घर्ष र निरन्तरताबाट नै हो । समाजवादमा सामूहिकतालाई पहिलो र प्राथमिक महत्व दिएर श्रममा खट्ने व्यक्ति नै महान् व्यक्ति हुन्छ । त्यसैले सामूहिक श्रमलाई पहिलो आवश्यकता शर्त मानिन्छ ।

इतिहासको एउटा कालखण्डमा पुँजीवादी राज्यसत्ता स्थापना भयो । त्यो व्यवस्था सामन्ती व्यवस्थालाई विस्थापन गरेर समाजमा स्थापित भएको हो । समाजवादी व्यवस्था स्थापित हुने भनेको पनि पुँजीवादी व्यवस्थालाई विस्थापन गरेर नै हो । समाजवादी क्रान्ति सम्पन्न हुने भनेको राज्यसंयन्त्रमा सबै क्षेत्रका जनताको पहुँच पुग्ने र सहज प्रतिनिधित्व सुनिश्चित हुने हो । जनताको प्रतिनिधि हुने भनेको जनताका समस्याको प्रतिनिधित्व गरेर हो । वर्तमान व्यक्तिगत स्वामित्वमा उत्पादनका साधन दर्ता गर्ने व्यवस्थालाई विस्थापन गरेर सामूहिक स्वामित्वमा उत्पादनका साधन दर्ता गराउने कामको नेतृत्व गरेर मात्र समाजवादी समाज निर्माण हुन सक्छ । त्यही काममा सफल हुनको लागि आफू सामूहिक प्रयत्नको एउटा जिम्मेवार हिस्सा हुनुपर्छ । एउटा क्रािन्तकारी व्यक्तिको प्रयत्नले गर्ने काम भनेको आफू आदर्श नागरिकको भूमिकामा रहने हो तर वर्तमान समाजमा नेता हुनुपर्ने हुनाले सहज रूपमा एक जना व्यक्ति नेता हुनुपर्छ । त्यो पनि सामूहिक नेतृत्वको व्यक्तिरूप मात्र हुन्छ । त्यस्तो प्रतिनिधित्वको निरन्तरतामा आर्थिक र सामाजिक वितरणले पनि ठुलो प्रभाव पार्छ । त्यो भनेको पनि विश्वदृष्टिकोणमा र भौतिक अवस्थामा पनि सर्वहाराकरणको आवश्यकता पर्दछ । त्यस्तो हुन सक्यो भने मात्र नेतृत्वको पुष्टि हुन सक्छ ।

व्यक्तिगत स्वामित्वमा भएका उत्पादनका साधनलाई सामूहिक स्वामित्वमा लैजाने तरिका वर्गसङ्घर्षबाट मात्र हो । त्यसकारण सर्वहारा वर्ग सुरुदेखि नै विवादरहित नेतृत्वको स्थानमा रहनुपर्छ । प्रतिस्पर्धा योग्यतामा हुनुपर्छ । श्रम बेच्ने योग्यतामा विजयी नभईकन क्रान्तिकारी नेतृत्वमा योग्य हुन सक्ने कुरै हुन्न । योग्यता भनेको श्रम बेच्ने योग्यता नै हो । जुन काम गर्न लगातारको प्रयत्न भयो, त्यही काममा योग्यता बढ्ने हो । त्यसकारण कम्युनिस्ट कार्यकर्ताले सुरुदेखि अन्त्यसम्म श्रम बेच्ने योग्यतामा प्रयास गर्दा मात्र ऊ सफल हुन सक्छ । आर्थिक आधारमा राजनीतिक संरचना अडेको हुनाले क्रान्तिकारी नेतृत्वको आर्थिक र साङ्गठनिक आधारबाट मात्र उपरी संरचनालाई हराएर आफू विजयी हुन सकिन्छ ।

समाजवादी क्रान्तिका लागि देशका हरेक नागरिक जिम्मेवार बन्नुपर्छ । वर्गीय मुक्तिका लागि वर्ग र राष्ट्रिय मुक्तिका लागि त्यो देशका सबै नागरिक जिम्मेवार हुनुपर्दछ । देशको सार्वभौमिकता र अखण्डता सबै मिलेर सम्वद्र्धन गर्नुपर्छ । देशका सार्वभौम भएर रहने संस्कार र संस्कृतिको विकास गरिनुपर्छ । त्यसका लागि राष्ट्र आफै एकताको सूत्रमा बलियो गरी एकताबद्ध भएर रहेको हुनुपर्दछ । हरेक देशका मजदुरहरू सबैभन्दा पहिले आफ्नै देशका शासक विरुद्ध एकताबद्ध भई सङ्गठित रूपमा वर्गीय मुक्तिका लागि सङ्घर्ष गर्नुपर्छ । आफ्नो देशको रक्षा गर्ने सबै नागरिकको प्रमुख कर्तव्य हो ।

समाजवादी अर्थतन्त्र विकास गर्न सबैभन्दा पहिले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको निर्माण र विकास गर्नुपर्छ । त्यसका लागि राज्यसत्ता अर्थतन्त्रको प्रमुख चालक हुन्छ । राष्ट्रिय अर्थतन्त्रका लागि राज्यमा भएका उत्पादक वर्ग किसान र मजदुरको सङ्गठन राज्यसत्ता सञ्चालनमा मुख्य भूमिकामा हुनुपर्छ । त्यसका साथै सर्वसाधारण श्रमजीवी वर्गबाट राज्यसत्ता सञ्चालन भएको अवस्था हुनुपर्छ । त्यस्तो अवस्थामा मात्र राज्यको अर्थतन्त्र प्रमुख चालक शक्ति हुन सक्छ ।

समाजवादी अर्थतन्त्रमा उद्योगधन्दा सरकारी स्वामित्वमा र खेतिकिसान सहकारी स्वामित्वमा भएको हून्छ । त्यसकारण मजदुरको अवस्था त्यस्तै राखेर जनसङ्ख्याका अरू भागलाई पनि मजदुरको अवस्थामा लैजाने हो । त्यो भनेको देशका सबै जनसङ्ख्या श्रमिक हुने हो । बौद्धिक श्रम गर्नेहरूले धेरै समय बौद्धिक श्रम गर्न थोरै समय शारीरिक श्रम र थोरै समय बौद्धिक श्रम गर्न हो । बौद्धिक श्रमको बढी महत्त्व हुने हुनाले थोरै भए पनि बौद्धिक श्रम गर्नैपर्छ । वास्तविकतामा सबै मजदुर हुने हो । किसान, मजदुर र बुद्धिजीवी समाजवादी समाजका तीन मैत्रीृपूर्ण र निजी क्षेत्र, सहकारी र राष्ट्रिय ज्वाइन्ट स्टक कम्पनी सबैलाई राष्ट्रिय विकासको खाका जानकारी गराउने हुन्छ । कर्पाेरेटका जस्तै नाफाको एक मात्र उद्देश्य राज्यको हुनुहुन्न । त्यस्तो नहुने स्पष्ट जानकारी दिएर जनताको विश्वास जित्नुपर्छ ।

मजदुर, किसान र बुद्धिजीवीको राज्यसत्ता स्थापना भएपछि मान्छेमान्छेबिच शत्रुताको सम्बन्ध समाप्त हुन्छ । श्रमजीवीहरू नियम कानुन र व्यवस्थापनको जिम्माअन्तर्गत रहन्छन् । समाजवादी राज्यसत्तामा आमूल परवर्तन भएको हुन्छ । त्यो भनेको बुर्जुवा वर्गको अधिनायकत्वको स्थापना सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व रहेको हुन्छ । व्यक्तिगत स्वामित्वको ठाउँमा सामूहिक स्वामित्व कायम भएको हुन्छ । राजनैतिक स्वतन्त्रता र समानताको ठाउँमा आर्थिक समानता रहेको हुन्छ । निश्चित तोकिएको समयसम्म आफ्नो योग्यताअनुसार काम भने सबैले गर्नुपर्छ । सामूहिक रूपमा गर्नुपर्ने कामको व्यवस्थापन राज्यको मुख्य दायित्व हुन्छ । अधिकारको रूपमा नभएर मानवीय आवश्यकताको रूपमा राज्यले काम गर्छ । त्यसो गर्दा विगतमा भन्दा भिन्न किसिमको उत्कृष्ट जीवन जिउन पाइन्छ । समाजवादी व्यवस्थाको सञ्चालनमा सच्चा मानवतावादसहितको उच्च जीवनपद्धति कायम गरिन्छ ।

समाजवादीले एउटा सार्वभौम मुलुकको आफ्नो स्वतन्त्रतामा कुनै बाहिरी मुलुकको हस्तक्षेप हुन नहुने मान्यता राख्दछन् । त्यसका लागि उनीहरूलाई नवऔपनिवेशिक र हैकमवाद विरुद्ध जनचेतना जगाउन आवश्यक हुन्छ । समाजमा आमूल परिवर्तनको उद्देश्यसहित राज्यसत्ता कब्जा गरेपछि एकातिर जनताको राजनैतिक चेतनास्तर उच्च बनाउन अध्ययन, प्रशिक्षण, भाषण र सांस्कृतिक कार्यक्रम सञ्चालन गरेर विश्वदृष्टिकोणमा सर्वहाराकरण गरिन्छ । अर्काेतिर, वर्गसङ्घर्ष, उत्पादन सङ्घर्ष र वैज्ञानिक प्रयोग तीनओटै क्षेत्रमा गरिने कामको गति बढाइन्छ । त्यसको साथसाथै निश्चित उमेरपछिका बालबालिकालाई उचित स्याहारसुसार, खेलकुद, मनोरञ्जनसहित उत्पादक श्रममा लगाएर बुर्जुवा शिक्षामा प्रदुषित हुनबाट बचाउँदै सामूहिक जीवनसहित हुर्काउने जिम्मा पनि सरकारले आफ्नो कर्तव्य मानेर पूरा गर्दछ । नयाँ तरिकाबाट सामूहिक जीवनसहतिको बहुप्रावविधिक र व्यावसायिक शिक्षा प्राप्त गरेका युवा जनशक्तिलाई मजदुर किसान सँगसँगै अध्ययन र उत्पादनको काममा अभ्यस्त गराएपछि मात्र प्रतिगमन रोक्न सकिन्छ । हामीले प्रतिगमन व्यहोर्नुपरेको कारण त्यही हो । नयाँ पुस्तामा नयाँ विचार बनाएपछि मात्र प्रतिगमन रोकिन्छ ।

प्राकृतिक विविधता नष्ट हुनु भनेको मानवता विरोधी हुनु हो । प्रकृतिले जीवनिज्र्रीव जन्तुजनावर रुखबिरुवा कसैलाई पनि सर्वेसर्वा हुन दिँदैन । प्रकृतिमा द्वन्द्वात्मक तरिका प्रयोग हुन्छ । त्यो भनेको जङ्गलमा घाँस उत्पादन बढी भयो भने हरिणको सङ्ख्या बढाउँछ । हरिणको सङ्ख्या बढी भयो भने फेरि बाघको सङ्ख्या बढाउँछ । त्यसरी सन्तुलन कायम गर्छ । हैजा प्लेग, कोरोनाजस्ता रोगका जीवाणुको उत्पत्ति र विकास मानव जनसङ्ख्यालाई सर्वेसर्वा हुन नदिनकै लागि उत्पादन गरिएका प्राकृतिक सन्तुलनअन्तर्गतका जीवाणु हुन् । पुँजीवादले नाफा कमाउन प्रोत्साहित गर्छ । त्यसो गर्दा प्राकृतिक विविधता नष्ट हुन्छ । लोपोन्मुख महत्त्वपूर्ण जीवजन्तु र रुखविरुवाको संरक्षण हुन सक्दैन ।

समाजवादीले प्राकृतिक विविधताको संरक्षण गर्नु पर्यावरणको संरक्षण सम्झिन्छन् । जनतालाई प्रकृतिको संरक्षण गर्ने आफ्नो कर्तव्य भएको सम्झन्छन् । त्यसकारण पर्यावरणको संरक्षण गर्छन् । जनतालाई प्रकृतिको संरक्षण जैविक विविधताको आवश्यकता, पर्यावरणको रक्षा आदि महत्त्वपूर्ण शिक्षा दिने काम गर्दछन् । पुँजीवादीले मानव समाजमा समाजवादप्रतिको आकर्षण समाप्त पार्न जानीबुझीकन दुषित पार्ने काम गर्दछन् । उनीहरूलाई समाजवाद अथवा समाजवाद उन्मुखता मर्न नपर्ने भएकाले उनीहरू मातहतका सञ्चारमाध्यमले विपक्षमा प्रचार गर्छन् । वैकल्पिक मिडियाको प्रयोग समाजवादीले जनताको रूपान्तरणको पक्षमा काम गर्नुपर्छ ।

पुँजीवादको गर्भमा हुर्किएर समाजवादले आफ्नो अस्तित्व स्थापित गर्ने भए पनि पुँजीवादलाई निषेध नगरेसम्म समाजवादको अस्तित्व कायम हुन सक्दैन । त्यसकारण समाजवादीले पुँजीवादको गर्भभित्रै आफ्ना अङ्गप्रत्यङ्ग र संरचना पूर्ण विकास गराउने गरी काम गर्नुपर्छ । पुँजीवादी सत्ता पल्टाउनेभन्दा समाजवादी सत्ता सञ्चालन गर्ने काम धेरै गुणा अप्ठेरो काम हो । विश्वदृष्टिकोणमा मात्र होइन, भौतिक रूपमा पनि सर्वहारा वर्गको पूर्ण विकास नभएसम्म समाजवादी सत्ता सञ्चालन हुन सक्दैन । पुँजीपति वर्गको स्वर्ग सर्वहारा वर्गले खोस्ने काम भएको हुनाले पुँजीपति वर्ग र सर्वहारा वर्गबिच जीवनमरणको सङ्घर्ष सञ्चालन हुन्छ । राज्यसत्ता कब्जा गर्न बलप्रयोग गर्न परे पनि समाजवाद सञ्चालन बलप्रयोगबाट हुन सक्छ ।

नेपालमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापित भएको छ । यो बुर्जुवा गणतन्त्र हो । केही पार्टीलाई छोडेर सबैजसो पार्टीले बुर्जुवा गणतन्त्रअन्तर्गतका चुनावलाई कसैले उपयोग गर्ने भनेका छन् र भाग लिएका छन्, धेरैजसो पार्टीले व्यवस्थालाई पूरै आत्मसाथ गरेर भाग लिएका छन् । राज्यसत्ताले आर्थिक र सामाजिक विकासमा अवलम्बन गर्ने चरित्रले प्रचलित व्यवस्थाको चरित्र निर्धारण गर्दछ ।

अर्थतन्त्र मानव जीवनको यथार्थमा आधारित हुनपर्छ । यो मानव जीवनको केन्द्रीय सवाल हो । त्यसैले अर्थतन्त्र उत्पादन र वितरण प्रणाली मात्र नभएर संस्कृति तथा चेतना अभिवृद्धिको सशक्त माध्यम पनि हो । अहिलेको वैज्ञानिक प्रविधिको युगमा उत्पादनका केन्द्र विश्वविद्यालयका अनुसन्धान केन्द्र र पुँजीपतिका उत्पादन केन्द्रबाट निर्देशित हुन्छन् । त्यसमा देशको शिक्षा प्रणालीले मुख्य भूमिका खेलेको हुन्छ ।

व्यावसायिक र बहुप्राविधिक शिक्षा देश विकासका लागि बढी महत्त्वका हुन्छन् तर त्यस्तो शिक्षा प्रणाली लागु गर्न सत्तासिन बुर्जुवा वर्ग सहमत हुन्नन् । उनीहरूलाई उत्पादनका साधानको व्यक्तिगत स्वामित्वमाथि प्रश्न नउठाईकन खुरुखुरु काम गर्ने जनशक्तिको खाँचो पर्छ । देश विकासमा बढी योगदान दिने शिक्षा प्रणाली लागु गर्न वर्तमान परम्परागत बुर्जुवा व्यवस्थामा आमूल परिवर्तन गरेर उप्पादन शक्तिको नेतृत्वमा राज्यसत्ता सञ्चालन भएको हुनपर्छ । उत्पादक शक्ति किसान, मजदुर र बुद्धिजीवीमा राजनैतिक चेतना उच्च भई आफूहरू शोषणमा परेको महसुस हुनुपर्छ र सङ्गठित भई सशक्त आन्दोलन उठाउन सक्ने अवस्थाका लागि जनताको नेतृत्व गर्न सक्नुपर्छ ।

समाजवादी राज्यसत्ताले मात्र शिक्षा र उत्पादनलाई साथसाथै अगाडि बढाउन सक्छ । वर्तमान शिक्षा प्रणालीमा किताबी ज्ञान र व्यावहारिक ज्ञानबिच गहिरो खाडल छ । शिक्षित जनशक्तिलाई रोजगारीको समस्याले सताएको छ । समाजमा गरिबीको विस्तार भइरहेको छ । धनी बढी धनी भइरहेका छन् । सांस्कृतिक र राजनैतिक चेतना अभिवृद्धिमा धर्म र परम्पराले मुख्य बाधकको काम गरेको छ । जनतामा दु:खकष्ट सहने क्षमता बढाएको छ । सम्झौता गर्ने र नैरास्यता व्यक्त गर्ने अवस्थामा पुर्‍याएको छ ।