ने.क.पा. (मसाल)का महामन्त्री एवम् वरिष्ठ प्रगतिवादी साहित्यकार मोहनविक्रम सिंहको बहुप्रतिक्षित उपन्यास ‘का. जलजला’ अबको केही दिनमा पाठकहरूको हातमा आउँदैछ ।

सिंहले झण्डै २३ वर्ष लगाएर लेख्नुभएको यो उपन्यास लेखनको सुरुवातदेखि नै चर्चामा छ । पाँच लाख शब्द रहेको यस पुस्तक १,३२० पृष्ठको छ । त्यसमा करिब ५०० पात्रहरू छन् । पुस्तक दुई खण्ड, आठ भाग, ७० परिच्छेद र २७२ अङ्कमा विभाजित छ ।

३ हजार रुपैयाँ मूल्य तोकिएको यस उपन्यासको विमोचन आगामी मंसिर १५ गते राजधानीको कमलादीस्थित प्रज्ञा प्रतिष्ठानको पारिजात हलमा दिउसो १ बजे हुँदैछ ।

वास्तवमा का. जलजला उपन्यासको सार के हो ? उच्च राजनीतिक जिम्मेवारीसँगै यति ठुलो पुस्तक तयार पार्न कसरी सम्भव भयो ? यसका विषयवस्तु र पात्रहरू के हुन् ? यिनै विषयवस्तुमा केन्द्रित रहेर हामीले उपन्यासका लेखक मोहनविक्रम सिंहसँग कुराकानी गरेका छौँ ।

दुई दशकभन्दा बढी समय लगाएर ‘का जलजला’ तयार पार्नुभएको छ । यो उपन्यासलाई यहाँले कसरी चिनाउन चाहनुहुन्छ ?
यो उपन्यासमा विश्वलाई हेर्ने दृष्टिकोण समाविष्ट भएको छ । माक्र्सवादी लेनिनवादी दर्शनले यो मान्दछ कि, संसारका प्रत्येक चिज, प्रत्येक व्यक्ति सम्पूर्ण विश्वको अङ्ग हो । विश्वसँग त्यसको घनिष्ट सम्बन्ध छ । एउटा व्यक्तिमा सारा विश्व समावेश भएको हुन्छ । एउटा व्यक्ति पनि सम्पूर्ण विश्वसँग मिलेको हुन्छ । व्यक्तिसँग विश्वको अभिन्न सम्बन्ध छ ।
त्यसैले यो उपन्यासलाई मैले सम्पूर्ण विश्वलाई, जीवनलाई हेर्ने एउटा माध्यमको रूपमा लिएको छु । जस्तो कि उपन्यासको प्राक्कथनमा भनिएको छ, ‘जलजला सम्पूर्ण विश्वमा अन्तरनिहित छन् र सम्पूर्ण विश्व जलजलामा अन्तरनिहित छ ।’ त्यसको अर्थ उनको कुनै असाधारण व्यक्तिव्व थियो भन्ने होइन । माक्र्सवादी– लेनिनवादी सिद्धान्तको सार पनि यही हो । लेनिनले भनेका छन्, प्रत्येक व्यक्ति विश्वमा अन्तरनिहित हुन्छन् र प्रत्येक व्यक्तिमा विश्व अन्तरनिहित हुन्छ । त्यही प्रकारको सोचाइ हेगेलको पनि रहेको छ ।

त्यसैले यो उपन्यास जलजलासित सम्बन्धित भएपनि त्यसमासम्पूर्ण विश्व, समाज र मानव जीवनलाई अध्ययन गर्ने प्रयत्न गरिएको छ । पूरै उपन्यासको रचना त्यही दृष्टिकोणद्वारा निर्देशित छ ।

का. जलजला राजनीतिक इतिहास हो वा साहित्यिक कृति ? वा यो दुवैको मिश्रण हो ?
सम्भवतः यो धेरै कुराको मिश्रण हो । यसमा दर्शन छ । राजनीति छ । यो ऐतिहासिक उपन्यास पनि हो । नेपालको मात्रै होइन, विश्वका पनि धेरै ऐतिहासिक प्रशङ्गहरू यसमा समाविष्ट छन् । साथै यो अन्तर्राष्ट्रिय उपन्यास पनि हो किनभने यसमा सारा विश्वको अध्ययन गर्ने प्रयत्न गरिएको छ । महासागरहरूदेखि लिएर सुदुरअन्तरिक्षसम्मको अध्ययन गर्ने प्रयत्न गरिएको छ । त्यसमा जीवनका धेरै पक्षहरूलाई अध्ययन गर्ने प्रयत्न गरिएको छ । त्यो उपन्यासले प्रकृतिलाई पनि विस्तृत र गहन प्रकारले अध्ययन गर्ने प्रयत्न गरेको छ । हिमालयदेखि अन्तरिक्षको रहस्य र महासागरहरूको गहिराइसम्म माथि त्यो उपन्यासले प्रकाश हाल्ने प्रयत्न गरेको छ ।

साथै यसमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको बिस्तृतरूपमा समीक्षा गर्ने प्रयत्न गरिएको छ । समाजवाद आजको विश्वको ऐतिहासिक आवश्यकता हो । कम्युनिस्टहरूको दृष्टिकोण, क्रियाकलाप, चिन्तनमा जुन बिचलन आएको छ, त्यसले गर्दाखेरी कम्युनिस्ट आन्दोलन धेरै कमजोर बनेको छ । यसको कारण के हो ? त्यसबारे पनि त्यो पुस्तकले समीक्षा र विवेचना गर्ने काम गरेको छ । त्यसैले यो पुस्तकमा एकै साथ धेरै कुराहरुको समिश्रण हुन गएको छ ।

का. जलजला लेखनको सोच कसरी आयो ? यसको सुरुवात कसरी गर्नुभयो ?
का. जलजला उपन्यास वास्तवमा कैयौँ कुराहरूको सम्मिलित परिणाम हो । पहिलो कुरा त म हाइस्कुलमा पढ्दादेखि नै मेरो कथा लेखनतिर रुचि थियो । तर मैले जुन कथाहरू लेखेँ, ती सबै जसो हराउँदै गए । जस्तो २००९–१० सालतिर मैले एउटा कथा लेखेँ, जस्तोकि इलाम वा झापामा एउटा राष्ट्रिय कथा प्रतियोगिताको आयोजना गरिएको थियो । पछि समाचारमा पढेँ, मेरो त्यो कथा प्रथम भएर पुरस्कृत भएको रहेछ। त्यो कथा मैले फेरि पछि कहिँ पाइन ।

त्यस्तै मैले कैयौँ उपन्यासहरू लेखेँ । खासगरीपाल्पा जेलमा हुँदाखेरी मैले दुईवटा उपन्यास लेखेँ । ती उपन्यासहरु एकजना मित्रलाई राख्न दिएको थिएँ । पछिती सबै नष्ट भए । तौलिहवा जेलमा लेखेको उपन्यास पनि नष्ट भयो । पछि मैले कैयौँ उपन्यास लेख्दै गएँ । यो उपन्यास बाहेकमैले अहिलेसम्म पाँचवटा उपन्यास लेखिसकेको छु । त्यसमध्येमा तौलिहवा जेलमा लेखेको ‘ओखरकोट’ उपन्यास विशेषरूपले उल्लेखनीय छ । त्यसलाई पूरा गर्न मलाई ४ बर्ष लागेको थियो । त्यो जेलको पूरैजसो अवधी मैले एउटै उपन्यासको लेखनमा लगाएको थिएँ । त्यो उपन्यासको सम्पूर्ण क्षेत्र ओखरकोट मात्रै थियो । ओखरकोटसँग सम्बन्धित त्यो उपन्यास पछि जेलबाट चलान हुँदा मैले टेकबहादुर पन्थीलाई राख्न दिएँ । म जेलमा भएकै बेला उहाँको निधन भयो ।

त्यसैगरी पाल्पा जेलमा लेखेका धेरै कथाहरू थिए । ती पनि नष्ट भए । एउटै मात्र बच्यो, ‘त्यो’ । त्यो कथाकतिपय पत्रिकाहरूमा छापिएको पनि छ ।अरू सबै नष्ट भए । यसरी कथा र उपन्यासबारे मेरो लामो समयदेखिको दुखान्त कथा रहेको छ । त्यस प्रकारको पृष्ठभूमिमामैले ‘कामरेड जलजला’ उपन्यास लेख्ने प्रयत्न गरेको हुँ ।

अर्को कुरा, हाईस्कुलमा पढ्ने बेलामा मेरो बढी रुचि इतिहास बिषयमा नै थियो । मैले सोचेको थिएँ, मैले आफ्नो सारा जीवन इतिहासको अध्ययन र अनुसन्धानमा लगाउनेछु । मेरो त्योइच्छा पूरा हुन पाएन । प्रस्तुत इतिहासमा मैले इतिहासको पक्ष माथि पनि धेरै ध्यान दिएको छु । उदाहरणका लागि, यो उपन्यासको एउटी महत्वपूर्ण पात्र सुनन्दा हुन् । उनी जेएनयू युनिभर्सिटीकी इतिहासकी शोध छात्रा हुन् । उनको माध्यमबाट मैले मेरो इतिहासप्रतिको दबेको रुचिलाई अगाडि राख्ने प्रयत्न गरेको छु ।

उपन्यास लेख्नुको अर्को कारण जलजलाको मृत्यु पनि हो । जलजलाको मृत्युबाट मलाई धेरै दुःख पुग्यो । त्यसकारण उनको स्मृतिमा मैले उपन्यास लेख्ने कोशिश गरेँ जस्तोकि, साहजाहँले मुमताजको स्मृतिमा ताजमहल बनाए । त्यस्तै खड्ग शमशेरले रानी तेजकुमारीको स्मृतिमा गण्डकीको घाटमा दरबार बनाए । त्यस्तै माधव घिमिरेले आफ्नी पत्नी गौरीको समझनामा गौरी काव्य लेख्नुभयो । यो पनि एक प्रकारले भन्ने हो भने मेरो जलजलाप्रतिको प्रेमको एउटा स्मृति, उपहार पनि हो । यसरी उपन्यास लेखनमा अरु पनि धेरै चिजले काम गरेका छन् ।

यो उपन्यास लेख्न मलाई करिब २३ वर्षलाग्यो । उपन्यास लेख्ने काम बाहेक मैले पार्टीका अरु जिम्मेवारीहरु पनि पूरा गर्नु पर्दथ्यो । अरु पुस्तक र लेखहरू लेख्ने काम पनि गर्नु पर्दथ्यो ।त्यसैले उपन्यास पूरा गर्न धेरै समय लाग्यो ।

यहाँले जेलमा बस्दा लेखेका कैयौँ कृति हराए भन्नुभयो । हराए वा छापिन पाएनन् ? के कामरेड जलजलाले तिनको अभाव पूर्ति गर्छ ?
अब पूर्ति नै गर्न सक्छ त नभनौँ । पहिले लेखेका कथा वा उपन्यासहरू बेग्लाबेग्लै सन्दर्भमा लेखिएका थिए । तिनका विषयबस्तु बेग्लाबेग्लै थिए । उदाहरणका लागि ओखरकोटमा लेखिएको उपन्यास ओखरकोटसँग सम्बन्धित थियो । त्यो उपन्यास मैले ४ भागमा लेख्ने योजना बनाएको थिएँ । पहिलो भाग कोटसित मात्रै सम्बन्धित थियो । त्यहाँको इतिहास र संस्कृति, त्यहाँको जीवन, त्यहाँको चालचलन, पात्रहरू पनि त्यहीँका थिए ।

दोस्रो भाग २००७ सालको आन्दोलनसित सम्बन्धित थियो । तेस्रो भाग प्युठानको रातामाटामा चलेको शिविरसित समबन्धित थियो । चौथो भाग कम्युनिस्ट आन्दोलनसित समबन्धित थियो । तर पहिलो भाग नै हराएको हुनाले मैले अरु बाँकी भागहरु लेख्ने कामलाई पनि निरन्तरता दिन सकिन । काठमाडौंको हनुमानढोका खोरमा बस्दा मैले ‘बुढा बा’ शीर्षकको एउटा उपन्यास लेखेको थिएँ । त्यो उपन्यास पाल्पा जेलमा लेखेको ‘बुढा बा’ उपन्यासको परिमार्जित रुप थियो । पाल्पा जेलमा लेखेको उपन्यास ‘बुढा बा’ खाली प्यूठानको किसान आन्दोलनसित मात्र सम्बन्धित थियो भने काठमाडौंको हनुमान ढोका खोरमा लेखेको उपन्यास नेपालको सम्पूर्ण किसान आन्दोलन र कम्युनिस्ट आन्दोलन समेतसित सम्बन्धित थियो । तर त्यो पनि कतै हरायो ।

पछि लेखेको ‘तारा’ उपन्यास एउटा सामान्य प्रकारको प्राकृतिक जीवनसित सम्बन्धित थियो । त्यसमा प्रकृतिको सौन्दर्यको चर्चा गरिएको थियो ।

त्यो बेलाका ती उपन्यासहरूका कैयौँ अंश यसमा (कामरेड जलजलामा) सामेल छन् । जस्तो, ओखरकोटको विषय । यो उपन्यासमा ओखरकोट भन्ने एउटा बेग्ले परिच्छेद छ । त्यसमा त्यहाँको जनजीवन, इतिहास, त्यहाँको विकास कार्यक्रमहरु आदि सामेल गरिएका छन् । पहिलेकाउपन्यासका कैयौँ विषयबस्तुहरु प्रस्तुत उपन्यासमा पनि सामेल गरिएका छन् । यसले ती सबैको पूर्ति गर्छ भन्ने होइन, तैपनि मेरा पहिले हराएका उपन्यासहरू कुनै न कुनै रूपमा एक वा अर्को प्रकारले यो उपन्यासमा पनि प्रतिबिम्बित भएका छन् । ‘ओखरकोट’ उपन्यासका मुख्य पात्रहरु हर्के र उजेली थिए । ती दुबै पात्रहरु ‘कामरेड जलजला’मा पनि सामेल गरिएका छन् । प्रस्तुत उपन्यासमा ‘हर्के र उजेली’ शिर्षकको एउटा बेग्लै परिच्छेद नै छ । त्यो एउटा उदाहरण मात्र हो ।

यहाँले भने अनुसार यसका पात्रहरूले नेपालको रोल्पा, प्युठानदेखि भारतको कुमाउ गढवालसम्म, जर्मनदेखि अन्तरिक्षसम्मको वर्णन गरेका छन् । ती पात्रहरूमार्फत त्यसखालको ब्याख्या गर्न कसरी सम्भवव भयो ?
मैले भनिसकेँ, माक्र्सवादी दर्शनले कुनै एउटा चिजलाई समग्र रूपमा वा समष्टिगत रुपमा बुझ्ने प्रयत्न गर्छ । जस्तो लेनिनको भनाइ छ, एउटा व्यक्ति बेग्लै हुँदैन । ऊ सम्पूर्ण विश्वको अंश हुन्छ । विश्व उसमा अन्तरनिहित भएको हुन्छ । सम्पूर्ण विश्व व्यक्तिमा अन्तरनिहित भएको हुन्छ ।

त्यस्तै, मैले प्रस्तुत उपन्यासमा सबै चिजलाईसमग्र रूपमा बुझ्ने वा प्रस्तुत गर्ने प्रयत्न गरेको छु । त्यसैले यो उपन्यासमा मैले जलजलाको विषयमा लेख्न थाल्दा या कतिपय पात्रहरूको चित्रण गर्न थाल्दा, तिनको बारेमा लेख्न थाल्दा, उनीहरुको सम्पूर्ण संसारसितको सम्बन्ध बारे हेर्ने प्रयत्न गरेको छु । त्यसको अर्थ प्रत्येक व्यक्तिको सम्पूर्ण विश्वसित र विश्वको प्रत्येक व्यक्तिसित सम्बन्ध जोडिएको हुन्छ भन्ने दार्शनिक सोचाइले नै काम गरेको हुन्छ भन्नु हो । जस्तो कि, प्रस्तुत उपन्यासको प्राक्कथनमा नै लेखिएको छ, जलजला एउटी व्यक्ति मात्रै होइनन्, उनको लामो इतिहास छ । प्रत्येक व्यक्तिको त्यही प्रकारको इतिहास हुन्छ ।हरेक व्यक्ति लामो इतिहासको परिणाम हुन्छ । किनभने संसारमा मानव जीवन प्रारम्भ नभएको भए हामी कुनै व्यक्ति हुने थिएनौँ । कैयौं ग्रहहरूमा जीवन नै छैन । सृष्टिको एउटा खास विकास वा चरणको परिणामस्वरूप नै पृथ्वीमा जीवनको उत्पत्ति भएको हो ।

त्यस्तै, नेपालमा बस्ने विभिन्न जातिहरू कहाँ–कहाँबाट आयौँ? खस जातीहरू कति लामो प्रक्रियाद्वारा यहाँ आएका छन् ? त्यही प्रकारले थारु, मगर, गुरु∙, नेवार वा तराईमा बस्ने विभिन्न जातिहरुको पनि नेपालमा आउनु भन्दा पहिलेको बेग्लाबेग्लै प्रकारको लामो इतिहास हुन सक्दछ ।

जलजला काठमाडौँको बत्तिसपुतलीमा जन्मिइन् । चितवनको तोरिखेतमा हुर्किईन् ।त्यसका पछाडि लामो इतिहास छ ।
त्यस्तै, सुनन्दा उपन्यासकी अर्की महत्त्वपूर्ण पात्र हुन् । उपन्यासको प्राकथनमा नै लेखिएको छ, सुनन्दाबिना यो उपन्यास अगाडि बढ्न सक्दैन । सुनन्दा सौका जनजातीकी कन्या हुन् । उनको घर कुमाउ हो ।नेपालको दार्चुलापारि इन्डियाको धार्चुला छ । त्यसमा एउटा दार्माप्रगन्ना छ । दार्मा प्रगन्नाअन्तर्गत दाँतु गाउँ छ । त्यहाँको सौका जातीमा उनी जन्मिइन् । उनले जेएनयू युनिभर्सिटीबाट पीएचडी गर्न थाल्छिन् । त्यसरी उनी सम्पूर्ण कुमाउको इतिहाससित जोडिएकी छन् । उनी त्यहाँको प्रकृति, त्यहाँको जनजीवन, त्यहाँको मानवजीवन, त्यहाँको इतिहास र सँस्कृतिकि सम्मिलित गरिणाम हुन । यसरी कुनै एउटा सामन्य विषयलाई पनि यो उपन्यासमा बिस्तृत रूपले अध्ययन गर्ने प्रयत्न गरिएको छ ।

त्यसैगरेर नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन यहाँको मात्रै बेग्लै कम्युनिस्ट आन्दोलन होइन । विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनको इतिहास हो । त्यसको सम्बन्ध विश्वको सम्पूर्ण कम्युनिस्ट आन्दोलनसित जोडिएको छ । त्यसको विकाश र पतन एउटा बेग्लै प्रक्रिया होइन र त्यसको सम्पूर्ण प्रक्रिया विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनसित जोडिएर नै अगाडि बढ्दछ । त्यो, सारा विश्वको कम्युनिस्ट आन्दोलनसँग जोडिन्छ । भनाइको अर्थ मैले सबै पात्रहरूलाई त्यही रुपमा बुझ्ने वा प्रस्तुत गर्ने प्रयत्न गरेको छु ।

जस्तो, जर्मन गएर हेरौँ, जर्मनको इतिहासविश्वकै इतिहासको अङ्ग हो । त्यहाँको दर्शन वा आन्दोलनको पृष्ठभूमि वा त्यहाँको साहित्यको पृष्ठभूमि बारे विचार गरौं । कार्ल माक्र्स त्यहीँ जन्मिएका हुन् । त्यहाँ हिटलरले यहुदीविरुद्ध नरसंहार गर्यो‌ । त्यहाँ फासिवाद विरुद्ध ठूलो संघर्ष भयो । त्यहाँको कम्युनिस्ट आन्दोलन ती सबै कुराहरुसित जोडिएको छ । यस्तै, भारतको इतिहास अत्यन्त गौरवमय छ । ठिक त्यस्तै प्रकारले त्यहाँको कला, संस्कृति सबै महत्त्वपूर्ण छन् । उपन्यासमा जोनअफ अर्कको चर्चा छ । उनी १७ वर्षीयाफ्रेन्च युवती थिइन् । उनले अंग्रेजका विरुद्धको युद्धमा ठूलो विरता देखाएकी थिइन् । अन्त्यमा उनलाई अङ्ग्रेजले पक्रेर ज्युँदै आगोमा जलाएर मारे ।

उपन्यासमा यस प्रकारका सबै घटनाहरुलाई विश्व इतिहासका अङ्गका रुपमा हेर्ने वा प्रस्तुत गर्ने प्रयत्न गरिएको छ । माक्र्सवादी दर्शनले वा द्वन्द्ववादी दर्शनले भन्छ, प्रत्येक चिजलाई समष्टिगत रुपमा हेर्नुपर्छ । उदाहरणको लागि हाम्रो पार्टीको सम्मेलन वा महाधिवेशनमा हामीले कुनै एउटा घटनालाई एउटा बेग्लै घटनाको रूपमा मात्रै चर्चा गर्दैनौँ । हामीले सम्पूर्ण देशको परिस्थिती, अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिको चर्चा गर्ने प्रयत्न गर्दछौँ । त्यही पद्धती मैले यो उपन्यासमा पनि अपनाएको छु ।

त्यस्तै, उपन्यासमा पात्रहरू पनि जर्मनका, फ्रान्सका, रूसका विभिन्न देशका पात्र छन् । जस्तो भ्यालेन्टिना रुसकी एकजना पात्र हुन् । उनी रुसकी सैनिक अफिसर हुन् । उनको अत्यन्त उच्च प्रकारकोदृष्टिकोण छ ।मैले उपन्यासमा त्यसलाई देखाउने प्रयत्न गरेको छु ।

यस्तै, डा. जगदीश उपन्यासका खलनायक हुन् । उनी गढवालका बासिन्दा हुन । उनी उपन्यासमा सुरुदेखि अन्त्यसम्म रहन्छन् । खलनायक भएपनि उनी उच्च प्रकारको बौद्धिक व्यक्ति हुन् ।

यसरी मैले सबै चिजलाई समष्टिगत रुपमा नै बुझ्ने प्रयत्न गरेको छु र प्रस्तुत पनि गर्ने प्रयत्न गरेको छु । त्यसैले मैले उपन्यासमा संसारका धेरै देशहरुका पात्रहरुलाई लिनु परेको छ । पात्रहरू लिँदा त्यहीँको स्थिति अनुसार नै मैले उनीहरूलाई बुझ्ने प्रयत्न गरेको छु । त्यसको लागि मैले कतिपय अवस्थामा ती ठाउँमा गएर स्थलगत अध्ययन गर्ने पनि प्रयत्न गरेको छु । त्यहाँका सामग्रीहरुको अध्ययन गर्नुपर्यो ।

उपन्यासको कुनै पनि घटना वा व्यक्तिलाई समग्र विश्वको परिस्थितिको पृष्ठभूमिमा नै अध्ययन गर्ने वा प्रस्तुत गर्ने मेरो प्रयत्न रहेको छ ।

यहाँले उपन्यास लेखनको शिलशिलामा कैयौँ ठाउँमा पुगेको कुरा पनि उल्लेख गर्नुभएको छ । तपाईंले राजनीतिक जिम्मेवारीकै सिलसिलामा पुगेका ठाउँ वा भोगेका अनुभवलाई उपन्यासमा उतार्नुभएको छ वा उपन्यास लेखनकै लागि भनेर ती ठाउँमा पुग्नुभएको छ ?
आम रूपमा राजनीतिक जिम्मेवारीको शिलशिलामा गएको ठाउँहरूको नै मैले उपन्यासमा उल्लेख गरेको छु । जस्तो युरोपको नै कुरा गरौँ । त्यहाँ उपन्यासका लागि बेग्लै कुनै देशमा जानु सम्भव थिएन । पार्टीका कतिपय अन्तर्राष्ट्रिय मिटिङ, भेला, सेमिनारहरूमा जाने शिलशिलामा नै मैले त्यहाँको अध्ययन गर्ने प्रयत्न गरेँ । फ्रान्सको कुरा गरौँ । फ्रान्समा रिमको स्थापनाको बेलामा सन् १९८४मा म त्यहाँ गएको थिएँ । पछि पनि अन्तर्राष्ट्रिय कार्यक्रमहरूको शिलशिलामा म कैयौंपल्ट युरोपका विभिन्न देशहरुमा जानु परेको थियो । जर्मनमाआईसीओआरको स्थापनाको र पछि विभिन्न बैठकहरूको शिलशिलामा जानु परेको थियो । युनानमा वा कैयौँ ठाउँमा जाँदा आउँदा बाटो पर्यो ।

तर, कुमाउमा पार्टीको कार्यक्रमको शिलशिलामा म जानुपरेको होइन । इन्डियामा भूमिगत अवस्थामा हुँदाखेरी प्रायः म कैयौँ पटक कुमाउँ वा गढवाल जाने गर्थें । त्यसरी त्यहाँ जाँदा मैले त्यहाँको अध्ययन गर्ने प्रयत्न गरें । ठिक त्यसैगरेर नेपालका विभिन्न जिल्लाहरूमा जाने काम परिरहन्छ । थवाङमा म धेरै पहिले नै गएको हुँ ।जब २०१३ सालमा सल्यान जेलबाट छुटेँकामरेड खगुलाल गुरुङ र कामरेड रुम बहादुर पाण्डे सहित हामी थवाङ गएका थियौँ र त्यहाँ पार्टीको स्थापना गरेका थियौँ । पछि दुईपटक यही उपन्यासका लागि म सामग्री जुटाउने सिलसिलामा थवाङ गएको थिएँ । एकपटक गएँ, धेरै सामग्री नोटहरू मैले त्यहाँबाट ल्याएँ । पछि त्यो कापी हरायो ।

पछि फेरि त्यही थवावङकै विषयमा अध्ययन गर्नका लागि फेरि म जानुपर्यो । नेपालका अन्य ठाउँहरूको जहाँसम्म सवाल छ, आउने जाने काम परिरहन्छ । प्युठान त आफ्नै जिल्ला हो । प्युठान, लुम्बिनी, बुटवल, कपिलवस्तु, दाङ, कतिपय ठाउँमा पार्टी कामकै क्रममा गइरहनुपर्छ । खाली उपन्यासकै लागि भनेर सामग्री जुटाउन थवाङ दुईपटक जानुपर्यो । अन्यत्र त्यसरी जानु परेको छैन ।

प्रायः पार्टीका साथीहरू कुनै जिम्मेवारी लिएर कुनै स्थानमा गएपछि पार्टीको काम गर्छन् वा घुम्छन् । तर, मेरो हमेशा के प्रयत्न हुन्छ भने म कुनै ठाउँमा गएँ भने त्यहाँको अध्ययन गर्ने प्रयत्न गर्छु । त्यहाँ सामग्री जुटाउने प्रयत्न गर्छु । नोट गर्ने प्रयत्न गर्छु । यसरी मैले यात्राकै सिलसिलामा ती ठाउँहरूको अध्ययन गर्ने प्रयत्न गरेँ । सामग्रीहरू जुटाउने प्रयत्न गरेँ । किताबहरूको खोजी गर्ने प्रयत्न गरेँ ।त्यसबाट मलाई यो उपन्यास तयार पार्न अत्यन्त ठुलो मद्दत पुग्यो ।

कामरेड जलजला अर्थात् विद्या ढकालसँग यहाँको प्रेम सम्बन्ध थियो भन्ने कुरा यहाँले नै खुलासा गर्दै आउनुभएको छ । उहाँको बारेमा जिज्ञासा राख्ने नयाँ पुस्तालाई जलजलाको परिचय कसरी गराउनुहुन्छ ?
निश्चितरूपमा जलजलासँग मेरो प्रेम थियो र त्यो प्रेम विवादग्रस्त पनि रहेको छ । त्यो विषय नेपालमा धेरै आलोचना र विरोधको विषय पनि भएको छ । तर, ती सबै भएपनि जलजला एउटा क्रान्तिकारी दृष्टिकोण भएकी महिला थिइन् । मसँगको प्रेमको कारणले उनले धेरै दुःख भोग्नुपर्यो । धेरै आलोचना पनि सहनुपर्यो । धेरै बदनाम पनि भइन् र, धेरै कारबाही पनि उनीमाथि भयो । ममाथि पनि भयो ।

तैपनि मैले के पाएँ भने उनमा विशिष्ट प्रकारको क्रान्तिकारी दृढता थियो । तीसबै परिस्थितीमा पनि उनमा पार्टीप्रति वा क्रान्तिप्रतिको आस्था, निरन्तरता, सक्रियतामा कहिले पनि कमी आएन । जस्तोसुकै अप्ठेरो परिस्थितिमा पनि उनको मप्रतिको प्रेममा कहिल्यै कमी आएन । त्यो रूपमा नै मैले उनको व्यक्तित्वको उपन्यासमा चित्रण गरेको छु ।

जलजलासँगको प्रेम सम्बन्धका कारण तपाईंको राजनीतिक जीवनमा पनि उतारचढाव आएको देखिन्छ नि ?
उतार चढाव भन्दा पनि उनीसँगको प्रेमको कारण ममाथि कारबाही गरियो । म पार्टीको महामन्त्री थिएँ । महामन्त्रीबाट हटाइयो । केन्द्रीय समितिबाट हटाइयो । पार्टीको सदस्यताबाट निष्काशित गरियो । त्यो निष्काशित जीवन बिताउन केरलतिर गएँ । तर, त्यसले मेरो विचार वा राजनीतिक जीवनमा कुनै उतारचढाव आएन । जस्तोसुकै अवस्थामा पनि यहाँसम्म कि पार्टीबाट निष्काशित भएको अवस्थामा समेत मैले पार्टीप्रतिको आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्ने प्रयत्न गरेँ । पार्टीप्रतिको मेरो आस्थामा कहिल्यै कमी आएन । मैले सँधैँ पार्टीको अनुशासनमा बस्ने प्रयत्न गरेँ ।त्यसकारण पार्टी काममा मेरो निरन्तरता रहिरÞयो । त्यसकारण जलजलासँगको प्रेमले वा त्यसबाट गरिएको कारबाहीले मेरो पार्टीप्रतिको आस्था, निरन्तरता, अनुशासन र क्रियाशीलतमा कुनै कमी आएन ।

भिडिओ :

यही २०८१ मंसिर १५ गते जलजलाको विमोचन हुँदैछ । अबको केहीदिनमानै पाठकहरूले जलजला पढ्न पाउने भएका छन् । जलजलाको प्रतिक्षा गरिरहेका पाठकलाई यहाँले के सन्देश दिन चाहनुहुन्छ ?
हो, यही मंसिर १५ गते दिउँसो १ बजे प्रज्ञा प्रतिष्ठान कमलादीको पारिजात हलमा यसको विमोचन हुँदैछ । यो उपन्यासको संक्षेपमा, साररूपमा मैले यसरी ब्याख्या गर्छु : यो प्रेमको कथा हो र विश्वको पनि दर्शन हो । किताबको शिर्षकमा पनि त्यही लेखिएको छ, प्रेमको कथा, विश्वको दर्शन ।

यसलाई मैले खाली प्रेमको रूपमा प्रस्तुत गरेको छैन । हामी सबै समाजको लामो विकासक्रमका परिणाम हौँ । त्यसमा भएका उथलपुथलका परिणाम हौँ । हामी आज जुन रूपमा छौँ, त्यसका लागि हामी व्यक्ति मात्रै जिम्मेवार छैनौं । यहाँको समाज, साहित्य, कला, इतिहास, दर्शन हामीहरु यी सबैको सम्मिलित परिणाम हौँ । त्यसकारण हामीले प्रेमलाई पनि समाजको विकाशक्रमको एउटा अङ्गको रूपमा लिनुपर्छ । समाजमा सङ्घर्ष भइरहन्छ । एउटा पुरानो व्यवस्था, जसले समाजलाई दबाएर राखिरहन चाहन्छ, त्यसका विरुद्ध परिवर्तनका लागि सङ्घर्ष भइरहेको छ ।

हामीले प्रेमलाई पनि समाजको विकासक्रम, त्यसभित्र चल्ने अन्तद्र्वन्द्व वा समाजको अग्रगामी परिवर्तनका लागि चल्ने संघर्षको अङ्गको रूपमा लिनुपर्छ । प्रेमलाई पनि हामीले समाज सेवाको माध्यमका रूपमा लिनुपर्छ ।त्यसकारण प्रस्तुत उपन्यासमा मैले प्रेमलाई पनि यही रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयत्न गरेको छु । समग्ररूपमा उपन्यासमा प्रेमका प्रशङ्गहरू अत्यन्त कम छन् । त्यसका जो मुख्य पात्रहरू छन्, तिनिहरूको प्रायः आपसमा भेटै हुँदैन । उपन्यासको प्रारम्भमा एकपटक भेट हुन्छ, उपन्यासमा त्यसपछि उनीहरुको कहीँपनि भेट हुँदैन । उपन्यासमा उनीहरुबारे चर्चा वा परिचर्चा अवश्य हुने गर्दछ । तर उनीहरुका बीचमा प्रत्यक्ष भेट भएका दृष्यहरु उपन्यासमा छैनन् भनेपनि हुन्छ ।

उपन्यासमा प्रेमलाई दार्शनिक रूपमा, ऐतिहासिक रूपमा वा उच्च क्रान्तिकारी आन्दोलनको प्रवाहको अङ्गको रुपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयत्न गरिएको छ । हाम्रो समाज बिग्रेको वा पतनको एउटा मुख्य कारण के हो भने मानिसहरुले प्रेमलाई विशुद्ध व्यक्तिगत रूपमा वा व्यक्तिगत स्वार्थको परिधिभित्र नै ग्रहण गर्छन् । प्रेमलाई मुख्य ठान्छन् र अरू सबैकुरालाई गौण ठान्छन् । प्रेम पतिपत्नीका बिचमा हुन्छ, बाबुआमाप्रति हुन्छ, छोराछोरीप्रतिहुन्छ, प्रेम र प्रेमीकाहरुका बीचमा हुन्छ । यी सबै प्रेमलाई हामीले समाजको एउटा अङ्गको रूपमा नै ग्रहण गर्नुपर्छ र, प्रेमलाई कुनैपनि बेला हामीले सामाजिक हितका विरुद्ध जान दिन हुँदैन । उपन्यासमा प्रेमलाई त्यही रूपमाब्याख्या गर्ने प्रयत्न गरिएको छ ।

उपन्यासले सम्पूर्ण विश्वलाई बुझ्ने प्रयत्न गरेको छ । उपन्यासमा अन्तरिक्षलाई, घटनाक्रमलाई, मानव जीवनलाई, चाहे त्यो अमेरिका होस्, चाहे अफ्रिका होस्, चाहे अस्ट्रेलिया होस्, इन्डिया होस् यी सबैलाई बुझ्ने प्रयत्न गरेको छ । ती सबैलाई सरसर्ती रूपमा अध्ययन गर्ने प्रयत्न गरिएको छ ।

संसारमा मानिसको चिन्तनभौतिक परिस्थितिको परिणाम हुन्छ । त्यसले सारा कुरालाई प्रभावित गर्छ, घटनाक्रमलाई प्रभावित गर्छ । त्यसले कुनै समाज, कुनै व्यक्ति, कुनै देशको विकासमा प्रत्यक्ष रुपले प्रभावित गर्दछ । हाम्रो दार्शनिक सोच उच्च प्रकारको हुनुपर्छ । उच्चप्रकारको हुनुपर्छ भन्नुको अर्थ समाजमा प्रचलित प्रकारको हुनुपर्छ भन्ने होइन । त्यसको अर्थ हाम्रो सोचाई समाजमा आम रुपमा व्याप्त सोचाईको भन्दा केही माथि उठेको हुनु पर्दछ ।

अहिले तपाईं देख्नुहुन्छ, धेरै राजनीतिक पार्टीको पतनभइरहेको छ, नेताहरूको पतन भइरहेको छ, कम्युनिस्टहरूको पतन भइरहेको छ । किनभने उनीहरुको चिन्तन सही हुनसकेको छैन । उनीहरुको दार्शनिक चिन्तन सही हुनसकेको छैन । उनीहरूले सम्पूर्ण समाजलाई भन्दा आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थ वा महत्वकांक्षालाई माथि राख्न चाहन्छन् । व्यक्तिलाई समाजभन्दामाथि राखेर समाजको सामाजिक हितमाथि कुठाराघात गर्न थाल्दछन् । त्यही विन्दुमा गएर कुनै राजनीतिक पार्टी, नेता वा एउटा कम्युनिस्टको पनि पतन हुन थाल्दछ । त्यसकारण त्यस प्रकारको चिन्तनविरुद्ध यो उपन्यासले एउटा दृष्टिकोण दिने प्रयत्न गरेको छ । दार्शनिक दृष्टिकोण दिने प्रयत्न गरेको छ । त्यही सर्वहारा विश्व दृष्टिकोण पनि हो । मैले सबै पाठकहरुको उपन्यासको त्यही पक्ष प्रति नै विशेष ध्यान आकर्षित गराउने प्रयत्न गर्दछु ।

सरसर्ती भन्ने हो भने संसारमा आमाको सन्तानप्रतिको प्रेम सबैभन्दा उत्तम हुन्छ । आमाको प्रेमको विशेषता के हो ?उनले आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थमा केहीपनि ध्यान नदिइकन आफ्ना सन्तानका लागि काम गर्छिन्, आफ्ना सन्तानका लागि सम्पूर्ण दुःख कष्ट सहन तयार हुन्छिन्, कुनैपनि प्रकारको त्याग र बलिदान गर्न तयार हुन्छिन । हामीले आमाको प्रेमलाई सम्पूर्ण समाजमा लागू गर्ने प्रयत्न गर्नु पर्दछ । आमाको प्रेममा एउटा कमजोरी हुन्छ ।त्यो कमजोरी के हो भने त्यो प्रेम उनको आफ्ना सन्तानप्रति मात्रै हुन्छ । तर, हाम्रो प्रयत्न आमाको सन्तानप्रतिको प्रेमलाई सम्पूर्ण समाजप्रति विस्तार गर्न प्रयत्न गर्ने प्रति हुनुपर्दछ । उपन्यासले सार रुपमा यही कुरामा जोड दिएको छ ।

युगदर्शनलाई आफ्नो महत्त्वपूर्ण समय दिनुभयो । यहाँलाई धेरैधेरै धन्यवाद ।
पहिलो पटक मैले यो उपन्यासको विषयमा अलिकति ब्याख्या गर्ने प्रयत्न गरेँ । त्यसका लागि अवसर दिनुभएकोमा मैले युगदर्शन परिवारप्रति धन्यवाद ज्ञापन गर्न चाहान्छु ।

(प्रस्तुति : विद्यानाथ अधिकारी/गोविन्द शर्मा)