• समाचार
  • राजनीति
  • प्रवास
  • अन्तर्वार्ता
  • विचार
  • कला/साहित्य
  • शिक्षा
  • स्वास्थ्य
  • खेलकुद
  • फिचर
  • थप
    • भिडियो
    • समाज
    • पर्यावरण
    • English
  • ePaper
×
बिहिबार, मङि्सर ०३, २०८३
    • समाचार
    • राजनीति
    • प्रवास
    • अन्तर्वार्ता
    • विचार
    • कला/साहित्य
    • शिक्षा
    • स्वास्थ्य
    • खेलकुद
    • फिचर
    • थप
      • भिडियो
      • समाज
      • पर्यावरण
      • English
    • ePaper

भर्खरै

दोब्बर आम्दानी हुने भएपछि उखु खेतीमा आकर्षित कञ्चनपुरका किसान

बागलुङको जैमिनीमा चितुवा र दुम्सीको आतङ्कले किसान चिन्तित

भरतपुर अस्पतालमा बिरामीको चाप बढ्यो

लक्ष्यभन्दा बढी राजस्व सङ्कलन

कोपमा २७ करोड डलरको जलवायु वित्त प्रतिबद्धता, थप दाताको प्रतीक्षा

यस्तो छ आजको मौसम पूर्वानुमान

बागडोग्रा विमानस्थलका लागि नेपाली आकाश प्रयोग गर्न भारतको प्रस्ताव

पहिलोपटक चिनियाँ राष्ट्रपतिद्वारा अमेरिकी राष्ट्रपतिलाई विमानस्थलमा स्वागत

कार्की रिटमा सरकारलाई सर्वोच्चको कारणदेखाऊ आदेश

लोकप्रिय समाचार

  • १. एमाले तयार, नेकपा अलमलमा

  • २. राष्ट्रिय जनमोर्चा जैमिनीको सामूहिक खेती अभियान : ४० रोपनीमा धान खेती, ८० मुरी उत्पादन (फोटाहरू सहित)

  • ३. भीमफेदीको चिसापानीगढी दुर्घटनाप्रति राष्ट्रिय जनमोर्चाका महासचिव मनोज भट्टद्वारा दुःख व्यक्त

  • ४. रसुवाका बाढीपीडितलाई राजमो र मूल प्रवाहद्वारा राहत वितरण (फोटासहित)

  • ५. युवाहरूको आक्रोशलाई एउटा षड्यन्त्रको हतियारका रूपमा प्रयोग गरियो

  • ६. ङिमा ङिटु, पिङमच्चे, फुक्सिङ सिरिज : एउटा जीवनदर्शन

  • ७. अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको भाउ एक वर्षयताकै कम

  • ८. दोस्रो पटक बाढीपीडितलाई राजमो र मूल प्रवाहद्वारा राहत वितरण (फोटोसहित)

  • ९. चन्डिगढमा मूल प्रवाहको देउसीभैलो समापन

  • १०. राजमो–रक्तिमको संयुक्त टोलीले खेल्यो रुकुमपूर्वमा पाँच दिनसम्म प्रगतिशील देउसीभैलो

महाकवि देवकोटा : दृष्टि, दर्शन र विसङ्गत छटपटाहट


  •   शुक्रबार, कार्तिक २७, २०८३ मा प्रकाशित
  • डिल्ली अम्माई ##

    Advertisement

    भूमिका

    नेपाली वाङ्मयका आकाशमा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा एक यस्तो प्रकम्पकारी नाम हो, जसलाई कुनै एउटा सङ्कीर्ण वैचारिक धार वा दार्शनिक बाकसभित्र बन्द गर्न असम्भव छ । देवकोटा केवल शब्दका जादुगर वा भावनाका संवाहक मात्र थिएनन्, उनी आफैँमा विचारको एक विराट् क्वान्टम सुपरपोजिसन थिए । उनको दृष्टिमा मार्क्सवादको वर्गीय विद्रोह, लाओत्सेको ताओवादी सहजता, उपनिषद्को अद्वैत अद्वैतवाद र बुद्धको महाकरुणा एकैसाथ तरङ्गित भइरहन्थे तर यो वैचारिक विराटताको समानान्तर रूपमा उनीभित्र एउटा गहिरो, अँध्यारो र विसङ्गत छटपटाहट पनि बगिरहेको थियो । उनी एकै समयमा इतिहासको उत्थानप्रति आश्वस्त र त्यसको आसन्न पतनप्रति हकानिएका एक उदास दार्शनिक–कवि थिए ।

    वैचारिक क्षितिज र दार्शनिक स्वरूप

    देवकोटाको चिन्तन प्रणालीमा सामाजिक द्वन्द्व चेतनाको अन्तिम स्रोत थिएन बरु एक बाह्य उत्प्रेरक मात्र थियो । सन् १९५० को दशकमा नेपाल र चीनबिचको सम्बन्ध सुमधुर हुँदै गर्दा उनले माओको क्रान्तिको प्रशंसामा ‘ओ, चाइनाज सन्स !’ र लेनिनको विद्रोहप्रति सम्मान व्यक्त गर्दै ‘अक्टोबर फस्ट’ जस्ता अङ्ग्रेजी कविता त लेखे तर उनी यान्त्रिक भौतिकवाद वा कठोर पार्टी अनुशासनका कार्यकर्ता कहिल्यै बन्न सकेनन् ।

    मार्क्सवादले उनलाई सर्वहारा वर्गको सामाजिक न्याय र भौतिक मुक्तिको मार्गचित्र दियो तर उनको हृदयको तिर्खा यतिमा मात्र मेटिएन । उनले वर्गशत्रुको संहारमा होइन, बुद्धको ‘महाकरुणा’ मा मुक्ति देखे, जहाँ मानिस जातपात, वर्ग र कृत्रिम सङ्कीर्णताबाट माथि उठ्छ । त्यस्तै, लाओत्सेको ताओवाद जस्तै प्रकृतिको स्वत:स्फूर्त लयमा जिउनु नै उनको ‘पागलपन’ को वास्तविक दर्शन थियो । उनको साहित्यमा मनोविज्ञान जग थियो भने दर्शन त्यसको सर्वोच्च शिखर थियो ।

    विसङ्गत छटपटाहट र अस्तित्ववादी सङ्कट

    देवकोटाको दर्शन सधैँ उज्यालो र आश्वस्तकारी मात्र थिएन, यसमा एउटा गहिरो, अवसादग्रस्त अँध्यारो पक्ष थियो । आफ्ना प्रिय सन्तानहो अकाल मृत्यु, चरम आर्थिक विपन्नता र तत्कालीन नेपाली समाजको अनुदार सङ्कीर्णताले उनलाई गहिरो शून्यवादतर्फ धकेलिदियो । जब उनले इतिहासको उत्थान र पतनको अनन्त चक्रलाई नजिकबाट नियाले—जहाँ हरेक महान् आन्दोलन अन्तत: सत्ताको क्रुर नोकरशाहीमा परिणत हुन्छ—तब उनीभित्र एक भयानक विस्मय पैदा भयो । बुद्धको परम पवित्र “साम्यवादी सङ्घ” समेत आन्तरिक प्रवृत्तिको द्वन्द्वमा परेर विभक्त भएको ऐतिहासिक यथार्थ उनले बुझेका थिए ।

    यही अतिचेतनाका कारण उनलाई यो संसार अल्बर्ट कामुको दर्शनजस्तै विसङ्गत लाग्यो । यो विसङ्गतिको गहिराइ नै उनीभित्रको डिप्रेसन र पटकपटकको आत्महत्याको सोचको मुख्य कारण थियो । उनी कुनै वैचारिक अलमलमा थिएनन् बरु ब्रह्माण्डको अर्थहीनता र मानवीय प्रवृत्तिको अपरिवर्तनीय कठोरतालाई देखेर लागेको बौद्धिक चोटबाट छटपटाइरहेका थिए । उनको अन्तिम कबुलियती “संसाररूपी सुख यो अनौठो, रहेछ भ्रामक थुमजस्तो”—यही विसङ्गतिवादी सत्यको आँसुले भरिएको हस्ताक्षर हो ।
    अबको विकल्प के हुन सक्ला ?

    इतिहासको यो विसङ्गत चक्र (जहाँ क्रान्ति आफैँ सत्ता बन्छ र बिरुवा जोगाउन लगाइएको बारले नै बिरुवालाई कुल्चन्छ) बाट उम्किन अबको मानव जातिका लागि विकल्प के त ? यस बहसमा दुइटा मुख्य पाटा देखिन्छन् :

    १. “माथिबाट लादिएको सत्ता” को विसर्जन र “स्थानीय सहश्रम योग” को अवधारणा

    अबको विकल्प कुनै विशाल केन्द्रीय राज्य वा थोपरिएको राजनीतिक घोषणापत्र हुन सक्दैन । विकल्प त जराबाट सुरु हुने “स्थानीय सहश्रम योग“ नै हो । यो एउटा यस्तो सानो, विकेन्द्रीकृत र आत्मनिर्भर समुदायको परिकल्पना हो, जसले मानिसको दुवै आयामलाई सम्बोधन गरोस् ।

    – सामूहिक कर्म (भौतिक आयाम) : जहाँ मानिसहरू मिलेर सहकार्य गर्छन्, उत्पादन गर्छन् र आर्थिक असमानतालाई शून्यमा झार्छन् ।

    – तृष्णाको विसर्जन (आध्यात्मिक/मनोवैज्ञानिक आयाम) : जहाँ लाओत्सेको प्राकृतिक सहजता र बुद्धको करुणाको मलजल हुन्छ ताकि मानिसभित्रको लोभ, द्वैष र अहङ्कारलाई स्वनियममार्फत शान्त पार्न सकियोस् ।

    जब नियम बाहिरबाट थोपरिँदैन बरु मानिसको आन्तरिक विवेक र प्रकृतिको लयसम्मत बन्दछ, तब मात्र वास्तविक साम्यवादको उदय हुन्छ ।

    २. विकल्पको व्यावहारिक सङ्कट

    तर के यो “सहश्रम योग” विकल्परहित विकल्प हो त ? बिल्कुलै होइन । यसका आफ्नै गम्भीर चुनौती छन् :

    – पशुवत् प्रवृत्तिको आक्रमण : जबसम्म बाह्य संसारमा क्रुर पुँजीवादी वा निरङ्कुश प्रवृत्ति जीवित रहन्छ, तबसम्म यी साना र शान्त एकाइलाई बाहिरी शक्तिले कुल्चेर सखाप पारिदिने डर सधैँ रहन्छ । सानो बिरुवालाई जोगाउन सुरुमा कानुनी वा सुरक्षात्मक बार चाहिन्छ नै ।

    – आधुनिक डिजिटल प्रविधिको अवसर : तर एक्काइसौँ शताब्दीमा एउटा नयाँ सम्भावना छ । आजको युगमा डिजिटल प्रविधि र विकेन्द्रीकृत सञ्जालको माध्यमबाट यस्ता साना स्थानीय एकाइ भौतिक रूपमा टाढा भएर पनि वैचारिक र आर्थिक रूपमा एकापसमा जोडिन सक्छन् । यसले गर्दा उनीहरू बाहिरी आक्रमणका विरुद्ध सामूहिक प्रतिरोध गर्न सक्षम हुन्छन् ।

    अन्तमा देवकोटा आत्तिएको र हकानिएको ठाउँ नै मानव इतिहासको त्यो मोड हो, जहाँ सबै तयारी व्यवस्था असफल सिद्ध हुन्छन् । सिसिफसको ढुङ्गा जतिपटक तल खसे पनि त्यसलाई पुन: पहाडको टाकुरामा गुडाउनु नै मानव अस्तित्वको गौरव हो । आजको सन्दर्भमा “स्थानीय सहश्रम योग” को प्रयोग गरेर मानिसको भौतिक आवश्यकता र मानसिक तृष्णा दुवैलाई जरादेखि नै सम्बोधन गर्नु नै एक मात्र मानवीय बाटो देखिन्छ । देवकोटाको विस्मयपूर्ण छटपटाहटले हामीलाई यही सिकाउँछ– व्यवस्था जतिसुकै ठुलो बनाए पनि यदि त्यसमा करुणा र प्रकृतिको लय छैन भने त्यो ढल्नु निश्चित छ ।

    शुक्रबार, कार्तिक २७, २०८३ मा प्रकाशित
    तपाईको प्रतिक्रिया

    सम्बन्धित समाचार

    ग्लोबल फिल्म फेस्टिभलको तयारी तीव्र
    भोजकुमार राईको ‘यात्रा संस्मरण’ लोकार्पण
    राजमो–रक्तिमको संयुक्त टोलीले खेल्यो रुकुमपूर्वमा पाँच दिनसम्म प्रगतिशील देउसीभैलो
    ङिमा ङिटु, पिङमच्चे, फुक्सिङ सिरिज : एउटा जीवनदर्शन
    आजदेखि कोशी प्रदेश बहुभाषिक, कात्तिक २५ गते भाषा दिवस
    मेची–महाकाली रथयात्रा देवदहमा

    Yugdarshan

    Posts by eyugdarshan

    लोकप्रिय

    • १.
      एमाले तयार, नेकपा अलमलमा

    • २.
      राष्ट्रिय जनमोर्चा जैमिनीको सामूहिक खेती अभियान : ४० रोपनीमा धान खेती, ८० मुरी उत्पादन (फोटाहरू सहित)

    • ३.
      भीमफेदीको चिसापानीगढी दुर्घटनाप्रति राष्ट्रिय जनमोर्चाका महासचिव मनोज भट्टद्वारा दुःख व्यक्त

    • ४.
      रसुवाका बाढीपीडितलाई राजमो र मूल प्रवाहद्वारा राहत वितरण (फोटासहित)

    • ५.
      युवाहरूको आक्रोशलाई एउटा षड्यन्त्रको हतियारका रूपमा प्रयोग गरियो

    • ६.
      ङिमा ङिटु, पिङमच्चे, फुक्सिङ सिरिज : एउटा जीवनदर्शन

    भर्खरै

    • १.
      दोब्बर आम्दानी हुने भएपछि उखु खेतीमा आकर्षित कञ्चनपुरका किसान

    • २.
      बागलुङको जैमिनीमा चितुवा र दुम्सीको आतङ्कले किसान चिन्तित

    • ३.
      भरतपुर अस्पतालमा बिरामीको चाप बढ्यो

    • ४.
      लक्ष्यभन्दा बढी राजस्व सङ्कलन

    • ५.
      कोपमा २७ करोड डलरको जलवायु वित्त प्रतिबद्धता, थप दाताको प्रतीक्षा

    • ६.
      यस्तो छ आजको मौसम पूर्वानुमान

    • ७.
      बागडोग्रा विमानस्थलका लागि नेपाली आकाश प्रयोग गर्न भारतको प्रस्ताव

    • ८.
      पहिलोपटक चिनियाँ राष्ट्रपतिद्वारा अमेरिकी राष्ट्रपतिलाई विमानस्थलमा स्वागत

    हाम्रो बारेमा

    युगज्योति प्रकाशन प्रा.लि.
    बुढानीलकण्ठ नगरपालिका–१० ज्योतिनगर
    कपन, काठमाडौं
    सूचना बिभाग दर्ता नं.
    २२४४/०७७–७८
    टेलिफोन
    कार्यालय – ०१–४१६४२६८
    ई–मेल
    eyugadarshan@gmail.com

    हाम्रो टीम

    अध्यक्ष तथा सञ्चालक
    आनन्दराज शर्मा
    व्यवस्थापक
    हरिकान्त शर्मा
    ९८४९२४९०५५

    हाम्रो टीम

    सम्पादक
    रामप्रकाश पुरी
    कार्यकारी सम्पादक
    धनवीर पुन मगर
    संवाददाता
    गोविन्दकुमार शर्मा
    चन्द्रा श्रीस

    Copyright ©2026 Yug Darshan | All rights Reserved.
     Website By :  nwTech.