पेरिस, २० असोज । सन् २०३० सम्म विश्वभर गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्न करिब ५ करोड थप शिक्षक आवश्यक पर्ने अनुमान गरिएको छ । विश्व शिक्षक दिवसका अवसरमा संयुक्त राष्ट्रसंघीय शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक संगठन (युनेस्को), अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन, संयुक्त राष्ट्रसंघीय बाल कोष र अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षा महासंघले सोमबार जारी गरेको संयुक्त सन्देशमा यस्तो प्रक्षेपण गरिएको हो ।

उक्त सन्देशअनुसार विश्वका सबै बालबालिकालाई प्राथमिक तथा माध्यमिक तहसम्मको शिक्षा सुनिश्चित गर्न मात्रै चार करोड ४० लाख थप शिक्षक आवश्यक पर्नेछ । यसबाहेक प्रारम्भिक बालशिक्षाको पहुँच विस्तार तथा गुणस्तर सुधार गर्न थप ६० लाख शिक्षक आवश्यक पर्ने अनुमान गरिएको छ । यसरी हेर्दा सन् २०३० सम्म विश्वमा कुल ५ करोड नयाँ शिक्षकको आवश्यकता देखिएको हो ।

शिक्षकको अभाव विश्वव्यापी चुनौती

विश्वका धेरै देशमा विद्यार्थीको संख्या बढ्दै गए पनि त्यसअनुसार शिक्षकको संख्या वृद्धि हुन नसक्दा शिक्षा क्षेत्रमा ठूलो चुनौती देखिएको छ । विशेषगरी विकासोन्मुख तथा न्यून आय भएका देशमा योग्य शिक्षकको अभाव अझ गम्भीर रहेको छ ।

शिक्षकको अभावले विद्यार्थी र शिक्षकबीचको अनुपातमा असर पार्नुका साथै कक्षाकोठामा व्यक्तिगत ध्यान, सिकाइको गुणस्तर र शैक्षिक उपलब्धिमा समेत प्रभाव पार्न सक्छ । त्यसैले आगामी वर्षहरूमा नयाँ शिक्षक नियुक्त गर्नुका साथै उनीहरूलाई आवश्यक तालिम, उचित पारिश्रमिक र सुरक्षित तथा सम्मानजनक कार्य वातावरण उपलब्ध गराउनु आवश्यक रहेको अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले जोड दिएका छन् ।

अनुभवी शिक्षकलाई पेसामा टिकाइराख्नुपर्ने

संयुक्त सन्देशमा नयाँ शिक्षक भर्ती गर्नु मात्रै पर्याप्त नहुने उल्लेख गरिएको छ । लामो समयदेखि शिक्षण पेसामा रहेका अनुभवी शिक्षकलाई पेसामै टिकाइराख्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण रहेको बताइएको छ । शिक्षकले आफ्नो पेसालाई सम्मानजनक र दीर्घकालीन करियरका रूपमा अनुभव गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ । उचित पारिश्रमिक, सुरक्षित कार्यस्थल, व्यावसायिक विकासका अवसर, पदोन्नतिको सम्भावना र निर्णय प्रक्रियामा सहभागिताजस्ता विषयले शिक्षकलाई पेसामा टिकाइराख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने जनाइएको छ ।

महिला शिक्षकलाई नेतृत्वमा अवसर

विश्वव्यापी शिक्षा प्रणालीमा महिला शिक्षकको सहभागिता महत्वपूर्ण भए पनि नेतृत्वदायी पदमा उनीहरूको प्रतिनिधित्व अझै पर्याप्त नभएकोतर्फ पनि संयुक्त सन्देशले ध्यानाकर्षण गराएको छ ।

महिला शिक्षकलाई विद्यालय तथा शिक्षा प्रशासनका नेतृत्वदायी भूमिकामा पुग्ने समान अवसर उपलब्ध गराउनुपर्नेमा जोड दिइएको छ । नेतृत्वमा महिलाको सहभागिता बढाउँदा शिक्षा क्षेत्रमा लैङ्गिक समानता प्रवद्र्धन हुनुका साथै विद्यालय व्यवस्थापन र शैक्षिक नीतिनिर्माणमा विविध दृष्टिकोण समेट्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

शिक्षण पेसालाई आकर्षक बनाउनुपर्ने

शिक्षकको विश्वव्यापी माग पूरा गर्न शिक्षण पेसालाई युवाका लागि आकर्षक बनाउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ । योग्य जनशक्तिलाई शिक्षण पेसामा आकर्षित गर्न प्रतिस्पर्धात्मक पारिश्रमिक, राम्रो कार्य वातावरण, सामाजिक सम्मान र निरन्तर सिकाइका अवसर आवश्यक रहेको सन्देशमा उल्लेख गरिएको छ । त्यसैगरी, शिक्षकलाई केवल पाठ पढाउने व्यक्तिका रूपमा नभई विद्यार्थीको बौद्धिक, सामाजिक र भावनात्मक विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने पेशेवरका रूपमा सम्मान गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ ।

शिक्षक दिवसको ऐतिहासिक महत्व

हरेक वर्ष अक्टोबर ५ मा विश्व शिक्षक दिवस मनाइन्छ। विश्वभर शिक्षकले शिक्षा क्षेत्रमा पु¥याएको योगदानको सम्मान गर्नुका साथै शिक्षकका अधिकार, जिम्मेवारी र उनीहरूले सामना गरिरहेका चुनौतीबारे जनचेतना फैलाउने उद्देश्यले यो दिवस मनाइन्छ ।

यस वर्षको विश्व शिक्षक दिवसको अवसरमा शिक्षकको हैसियतसम्बन्धी महत्वपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय सिफारिसपत्र स्वीकृत भएको ६० वर्ष पूरा भएको विषयलाई समेत स्मरण गरिएको छ । उक्त सिफारिसपत्रले शिक्षकका अधिकार तथा जिम्मेवारी, शिक्षकको प्रारम्भिक तयारी तथा थप शिक्षा, नियुक्ति प्रक्रिया, रोजगारीका अवस्था र शिक्षण तथा सिकाइको वातावरणसम्बन्धी महत्वपूर्ण मापदण्ड तय गरेको थियो ।

शिक्षाको भविष्य शिक्षकमा निर्भर

विश्वमा सबै बालबालिकालाई समान र गुणस्तरीय शिक्षा उपलब्ध गराउने लक्ष्य हासिल गर्न पर्याप्त संख्यामा दक्ष शिक्षक आवश्यक पर्ने देखिएको छ । शिक्षकको संख्या बढाउनुका साथै उनीहरूको क्षमता विकास, पेसागत सुरक्षा र सम्मान सुनिश्चित गर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुने अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको निष्कर्ष छ । सन् २०३० सम्म थप ५ करोड शिक्षकको आवश्यकता पर्ने प्रक्षेपणले विश्व शिक्षा प्रणालीसामु रहेको ठूलो चुनौतीलाई उजागर गरेको छ । यस चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न सरकार, शैक्षिक संस्था, शिक्षक संगठन तथा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायबीच सहकार्य आवश्यक देखिएको छ । गुणस्तरीय शिक्षक बिना गुणस्तरीय शिक्षा सम्भव नहुने भएकाले आगामी वर्षहरूमा शिक्षक उत्पादन, नियुक्ति, तालिम, पारिश्रमिक र पेसागत विकासमा पर्याप्त लगानी गर्नुपर्ने आवश्यकता यस प्रक्षेपणले स्पष्ट पारेको छ ।