भोला ढकाल ##

२०८३ भदौ २१ गते नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको मञ्चमा मोहनविक्रम सिंहद्वारा २०४२ सालमा लिखित नाटक ‘१२ मई’ मञ्चन भयो । करिब साढे दुई घण्टासम्म चलेको यस प्रस्तुतिले चार दशकअघिको एउटा राजनीतिक समयलाई मात्र पुनर्जीवित गरेन, नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनभित्रका केही पुराना प्रश्नलाई आजको वर्तमानसँग जोडेर उभ्यायो ।

समय बदलिएको छ, व्यवस्था बदलिएको छ, सामाजिक सम्बन्ध र जीवनशैली बदलिएका छन् तर राजनीतिक सङ्गठनभित्रको अन्तर्विरोध, अवसरवाद, अविश्वास र प्रतिबद्ध कार्यकर्तामाथि उठाइने प्रश्न भने पूर्णत: समाप्त भएका छैनन् ।

नाटक लेखिँदा नेपालमा पञ्चायती व्यवस्था थियो । राजनीतिक दल प्रतिबन्धित थिए । देशभित्र खुला रूपमा राजनीतिक गतिविधि सञ्चालन गर्न कठिन थियो । कम्युनिस्ट पार्टीलगायत राजनीतिक शक्तिले प्रवासबाट समेत आफ्ना गतिविधि सञ्चालन गरिरहेका थिए । भारतमा रहेका नेपाली राजनीतिक कार्यकर्तामाथि निगरानी र धरपकड हुने त्यो कठिन राजनीतिक समयमा पञ्चायती निर्वाचन बहिष्कार एउटा महत्त्वपूर्ण राजनीतिक मुद्दा बनेको थियो । नाटकले यही पृष्ठभूमिलाई आफ्नो कथाको आधार बनाएको छ तर नाटक निर्वाचन बहिष्कारको राजनीतिक नारामा मात्र सीमित छैन, यसको केन्द्रमा कम्युनिस्ट पार्टीभित्र देखा पर्ने वैचारिक, सङ्गठनात्मक र मानवीय अन्तर्विरोध छन् ।

बाह्य दमनसँग सङ्घर्ष गरिरहेको राजनीतिक सङ्गठन आफैभित्र प्रवेश गर्ने गलत प्रवृत्तिबाट कसरी जोगिन्छ ? नाटकले उठाएको मूल प्रश्न यही हो।

उजेली र हर्केका चरित्र यही प्रश्नका महत्त्वपूर्ण बाहक हुन् । उजेली क्रान्तिप्रति प्रतिबद्ध छे । उसको निष्ठा र राजनीतिक आस्थामाथि प्रश्न उठाउने पर्याप्त आधार नहुँदा पनि ऊ आरोप र शङ्काको घेरामा पर्छे । यसले सङ्गठनभित्रको एउटा गम्भीर यथार्थ देखाउँछ– कहिलेकाहीँ वास्तविक रूपमा प्रतिबद्ध कार्यकर्ता नै शङ्काको घेरामा पर्छन्, जबकि सङ्गठनभित्र स्वार्थ बोकेर प्रवेश गरेको पात्र समयमै पहिचान हुन सक्दैन ।

हर्के राजनीतिक रूपमा सक्रिय र उद्देश्यप्रति प्रतिबद्ध पात्र हो तर गलत प्रवृत्तिलाई समयमै चिन्न नसक्नु उसको कमजोरी बनेर देखा पर्छ ।

सङ्गठनमा गलत व्यक्ति प्रवेश गर्नु एउटा समस्या हो तर उसको चरित्र, उद्देश्य र गतिविधिलाई समयमै बुझ्न नसक्नु अझ गम्भीर समस्या हो ।

श्यामलालको चरित्र यस अर्थमा विशेष महत्त्वपूर्ण छ । ऊ निश्चित स्वार्थ बोकेर पार्टीभित्र प्रवेश गरेको पात्रका रूपमा देखिन्छ । बाहिरबाट ऊ सङ्गठनकै सदस्य हो तर उसको उद्देश्य सङ्गठनको राजनीतिक हितसँग मेल खाँदैन । सङ्गठनलाई बाहिरबाट मात्र होइन, भित्रैबाट पनि कमजोर बनाउन सकिन्छ भन्ने चेतावनी नाटकको महत्त्वपूर्ण राजनीतिक पक्ष हो ।

नाटकले राजनीतिक दमनसँगै गाउँको सामाजिक–आर्थिक शोषणलाई पनि कथ्यमा जोडेको छ । गाउँका साहुमहाजनले सोझासाझा मानिसलाई तमसुकमा ऋणको रकम बढाएर लेख्ने, ऋणको बोझ बढाउँदै लैजाने र अन्तत: उठिबास लगाउने प्रवृत्तिलाई नाटकले मार्मिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।

देशबाहिर पुगेपछि पनि पात्रहरू शोषण र दमनबाट पूर्ण रूपमा मुक्त हुँदैनन् । यसले आर्थिक शक्ति, सामाजिक सम्बन्ध र राजनीतिक प्रभावबिचको सम्बन्धलाई देखाउँछ। राजनीतिक परिवर्तनको कुरा गर्ने आन्दोलनले जनताको वास्तविक जीवनमा रहेको आर्थिक शोषण र सामाजिक अन्यायलाई बुझ्नुपर्छ भन्ने यसको अन्तर्निहित सन्देश छ ।

कलात्मक दृष्टिले नाटकको शक्ति राजनीतिक विचारलाई पात्रका द्वन्द्वमा रूपान्तरण गर्न सक्नुमा छ । उजेलीको प्रतिबद्धता, हर्केको कमजोरी र श्यामलालको स्वार्थ एउटै सङ्गठनभित्र रहेका फरक राजनीतिक प्रवृत्तिका प्रतिनिधि बनेका छन् । विचारको टकराव संवाद र घटनाक्रममार्फत अघि बढ्दा नाटक केवल राजनीतिक भाषणको सङ्ग्रह बन्नबाट जोगिएको छ ।

चार दशक पुरानो राजनीतिक परिवेशलाई आजको दर्शकसम्म ल्याउनु आफैमा चुनौती हो तर मञ्चनले विगतलाई सम्झेर वर्तमानलाई प्रश्न गर्ने अवसर दिएको छ । नाटकले देखाएको समय र आजको नेपालबिच ठुलो परिवर्तन आएको छ । त्यति बेला गाउँको सामाजिक जीवन गरिबी, सीमित अवसर, आर्थिक निर्भरता र परम्परागत सम्बन्धले बढी बाँधिएको थियो । रोजगारीको प्रमुख आधार कृषि थियो । आज शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार, यातायात र राजनीतिक चेतनामा विस्तार भएको छ । आर्थिक जीवन पनि सेवा, व्यापार, वैदेशिक रोजगारी र बजारसँग बढी जोडिएको छ तर परिवर्तनसँगै नयाँ समस्या पनि आएका छन् । देशभित्र पर्याप्त र सम्मानजनक रोजगारी सिर्जना हुन नसक्दा ठुलो सङ्ख्यामा युवा वैदेशिक रोजगारीतर्फ जान बाध्य छन् ।

हिजो आर्थिक निर्भरता गाउँको साहुमहाजनसँग जोडिएको थियो भने आजको युवा अवसरको खोजीमा देशको सीमाबाहिर निर्भर हुन पुगेको छ । यो फरक १८–२० वर्षको युवा दर्शकले अझ विशेष रूपमा अनुभव गर्न सक्छ । उसका लागि प्रतिबन्धित राजनीतिक दल, प्रवासबाट सञ्चालन हुने राजनीति र साहुमहाजनको प्रभावमा रहेको गाउँको जीवन आफ्नै देशको इतिहास भए पनि टाढाको संसारजस्तो लाग्न सक्छ।

आज उसको हातमा मोबाइल छ, संसार उसको स्क्रिनभित्र छ, राजनीतिक दल खुला छन् र रोजगारीका लागि संसारका विभिन्न देशसम्म पुग्ने बाटा खुलेका छन् तर उजेली, हर्के र श्यामलाललाई हेर्दै जाँदा उसले एउटा असहज प्रश्न गर्न सक्छ– समय यति धेरै बदलियो भने पनि राजनीतिक सङ्गठनभित्रका केही समस्या किन नयाँ रूपमा फेरिफेरि देखा पर्छन् ?

आज अवसरवाद त्यही रूपमा देखिँदैन, जसरी नाटकको समय देखाइएको छ तर व्यक्तिगत स्वार्थलाई राजनीतिक आदर्शभन्दा माथि राख्ने प्रवृत्ति, गुटगत हितलाई सङ्गठनको हितभन्दा प्राथमिकता दिने व्यवहार, असहमतिलाई विचारका आधारमा समाधान गर्नुको सट्टा आरोपप्रत्यारोपमा बदल्ने संस्कार तथा प्रतिबद्ध कार्यकर्तालाई पन्छाउने प्रवृत्ति विभिन्न रूपमा आज पनि देखा पर्न सक्छन् । त्यसैले ४२ वर्षअघि लेखिएको यो नाटक आज पुन: मञ्चमा आउँदा इतिहासको एउटा पाना मात्र बनेको छैन, यसले वर्तमानलाई प्रश्न गरेको छ :

उजेली प्रतिबद्धताको प्रश्न हो ।

हर्के सङ्गठनात्मक कमजोरीको प्रश्न हो ।

श्यामलाल अवसरवादको प्रश्न हो ।

व्यवस्था बदलियो । समाज बदलियो । रोजगारी र अर्थतन्त्रको स्वरूप बदलियो । नयाँ पुस्ताको जीवनशैली बदलियो तर राजनीतिक सङ्गठनको चरित्र, विचारप्रतिको प्रतिबद्धता र सङ्गठनभित्र न्याय गर्ने संस्कार कति बदलियो ? ४२ वर्षपछि पनि नाटकले मञ्चबाट दर्शकसामु छोडेको सबैभन्दा ठुलो प्रश्न यही हो ।