लक्ष्मण बेल्बासे ##

त्रेतायुगमा मन्त्रद्रष्टा ऋषि विश्वामित्र गङ्गाकिनारमा पुगेर माता गङ्गालाई प्रणाम गर्दै भने– ‘माता, काश ! यो माथिबाट तल झर्ने गडगडाहट स्वर नहुँदो हो त ।’

माता बोलिन्– ‘यो त एउटी माताले आफ्नो बच्चालाई स्तनपान गराउन जसरी माथिबाट तल झुक्छिन्, त्यसैगरी मैले पनि सबैलाई तृप्त गर्न यसरी तलतिर झुक्नैपर्छ । यसो गर्दा केही गडगडाहट मात्र सुनिएको हो ।’

विश्वामित्र नतमस्तक बनेर ‘धन्य माता !’ भन्दै प्रणाम गरेर त्यहाँ बाट निस्किए ।

जल र जीवको सम्बन्ध आमा र बच्चाको जस्तै हो । बाढी आफ्नो बाटोमा पर्ने माटो, ढुङ्गा, रुख, जीवजन्तु बगाउँदै अगाडि बढ्नु उसको धर्म हो । प्रकृतिलाई सराप्नेभन्दा प्रकृतिअनुकूल आफूलाई बनाउनुमा नै मानवजातिको कल्याण लुकेको छ ।

इतिहासको कुनै कालखण्डमा सायद टिमुरे, स्यफ्रुबेसी, त्रिशूली सबै फाँट यिनै लेन्दे, भोटेकोसी र त्रिशूली नदी मिलेर नै बनेका थिए । लामो समयपछि तिनै फाँट खेतीयोग्य जमिनमा रूपान्तरण हुँदै गए । बिस्तारै खेतीपातीसँगै त्यही बगरमा मानव बस्तीको पनि विकास हुँदै गयो । यिनै नदीको जल र जमिन जीवनको आधार बने ।

लामो समयपछि यही जल आज बाढीमा बदलियो । फेरि फाँट र बस्तीलाई बगरमा रूपान्तरण गर्दै हिँजो जीवनको आधार बनेको जल आज बाढी बनेर जीवन र बस्ती दुवै खोसेर हिँड्यो । जलले बग्ने उसको स्वभाव बदलेको त हैन तर नदीबाट बाढी मात्र बन्दा पनि जीवनको अस्तित्व नै सङ्कटमा बदलियो । यो मानवजातिले प्रकृतिमाथि गरेको दोहनको परिणाम हो ।

हिमालमा हिउँ जम्नु, हिमपहिरो जानु, हिमनदी बग्नु, हिमताल बन्नु र फुट्नु सबै यहाँको स्वाभाविक र नियमित प्रक्रिया हो । यस्ता प्रक्रिया नियमित हुँदै गर्दा यसले मानवजातिलगायत अन्य जीव, जमिन र जलमा कस्तो फरक पर्छ ? यो स्वयम् त्यहीँ रहने सबैले जान्नुपर्ने कुरा हो । यी सबै एकअर्काका परिपूरक हुन् ।

कहिले बाढी, कहिले पहिरो, कहिले भूकम्प प्रकृतिका नियमित कर्म हुन् । मानवजाति यस्तो एउटा जाति हो, जसको एउटा चेतनशील दिमाग पनि छ । यही चेतना प्रकृतिसँग पौठेजोरी खेल्दै गर्दा प्रकृतिमाथि नै विजय गरेको अनुभव गर्न थाल्दछ । जब उसले निर्माण गरेका हरेक निर्माण र उसको स्वयम् जीवनको अस्तित्व नामेट हुन थाल्दछ, तब कहिले प्रकृतिको पूजा गर्न थाल्दछ त कहिले प्रकृतिकै उपस्थितिलाई चुनौती दिन थाल्दछ र स्वयम्को विनाशको कारण बन्दछ तर प्रकृतिको नित्यकर्ममा बाधा हालेर प्रकृतिको नियमित कर्म पनि अस्वाभाविक लाग्ने कर्मजस्तो बनाउँछ । परिणाम उसको स्वार्थको प्रतिकूल हुँदा प्रकृतितिर फर्केर धारे हात लाउन थाल्दछ । उसलाई लाग्छ, प्रकृति पनि उसको निर्देशअनुसार चलोस् । उसलाई लाग्छ, मानवजाति नै प्रकृतिको मालिक हो ।

भनिन्छ, त्रेतायुगमा रावणले नवग्रहलाई नियन्त्रण गरेर आफ्नो इच्छाअनुसार कर्म गराउँथे तर कलियुगमा त्यस्तो कतै कोही देखिँदैन तर अन्तत: रावण पनि मृत्युलाई स्वीकार गर्दै प्रकृतिमै विलीन भएका थिए ।

प्रकृतिको कर्ममा बाधक बन्नु भनेकै उसको बाटोमा उभिनु हो । प्रकृतिले आफ्नो धर्म, कर्मद्वारा निर्वाह गरिरहेको हुन्छ । उसको कर्म हाम्रो चाहनाको प्रतिकूल भइदिँदा हामी उसैलाई चुनौती दिएर उसको बाधक बनदिन्छौँ । खोलामा घर बनाइदिन्छौँ, बाँध बाँधेर बाटै बदलिदिन्छौँ । बम र बारुदमा आफ्नो शक्ति देख्छौँ । प्रकृति नै काँप्ने गरी शक्तिप्रदर्शन गर्दछौँ । आफू बाँच्न अरू जीवको अस्तित्व नै मेटाइरहेका छौँ ।
जङ्गल, जल, वायु सबै दूषित बनाइसकेको छ । प्रकृतिप्रदत्त हरेक चिज सबैका लागि हो र सबैको समान हकअधिकार लाग्छ भन्ने जानेर पनि नजानेजस्तो गरिदिन्छौँ । सम्पूर्ण मानवजातिले यो समान अधिकार आफ्नो मात्रै पैत्रिक अधिकार सम्झिँदा कमजोर त्यो मानव होस् या अन्य जीवजन्तु, सबैले बिपद् खेप्नुपरेको छ । सजाय भोग्नुपरेको छ । जहाँ उसको कुनै दोष नै छैन, संसारले बिपद् खेप्नुपरेको छ । आजका शक्तिसम्पन्न साम्राज्यवादी राष्ट्र आफ्नो आर्थिक र सामरिक शक्ति अधिक आर्जनको लागि अधिक कार्बन उत्सर्जनजस्ता थुप्रै अप्राकृतिक कार्य गरिदिँदा प्रकृति पनि आफ्नो कर्मबाट धर्मराउन थालेको छ । अप्राकृतिक रूपमा पहिरो, अधिक वर्षा, अधिक सुख्खा, हिमपहिरो जान बाध्य बनाएका छन् । स्वाभाविकताको क्रमभङ्ग हुँदै गएको छ, जसले गर्दा सम्पूर्ण मानवजातिसँगै अन्य जीवजन्तु सबै प्र्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष रूपमा यसको शिकार बनेका छन् ।

कार्बन उत्सर्जनजस्ता अपराधमा नेपाल र नेपाली तथा यस्तै अन्य देशको कहिले योगदान रह्यो र ? कहिल्यै पनि रहेन । तुलनात्मक रूपमा शून्य नै भन्न मिल्छ तर पनि यिनै कारणले प्रकृतिले दिएको सजाय पटकपटक निर्दोष नेपाल र नेपालीले भोग्नुपरेको छ । शक्तिराष्ट्रबाट भएको योभन्दा ठुलो अपराध के हुन सक्छ ? यस्तो क्षति र निर्दोषले पाएको सजायको क्षतिपूर्ति कहिले पाउने हो ? प्रश्न वर्षौंदेखि उठेका छन् तर सानो मुखले चर्को आवाज गर्दा कताकता अँठ्याउने हुन् कि ? डर मान्नुपर्ने अवस्था साना र कमजोर राष्ट्रमा देखिएको छ ।

अहिले वैश्विक शक्ति सन्तुलन यस्तो ठाउँमा पुगेको छ, जहाँका नेता गब्बर सिंह बनेका छन् । गाउँलेले उसको लागि खजाना जम्मा गरेर राखिदिने र आएको बखत् सम्मानपूर्वक दिने हो । सवालजबाफ चल्दैन । चल्यो भने सिधै सजाय र खजानाको लुटपाट । कालिया मान्छे उठाउथे । यहाँ नेतासँगै देश नै उडाइदिने क्रम सुरु भइसकेको छ । कालियाजस्तै साम्राज्यवादीसँग पनि थुप्रै कालिया हरेक देशभित्रै रहेका छन् ।

निर्दोष र कमजोर राष्ट्रमाथि धनी र शक्तिशाली राष्ट्रहरूले यस्ता अन्याय सहन बाध्य बनाइरहेका छन् । धन र शक्ति दुवै आर्जन गरेर विश्वभरि एकछत्र राज गर्ने यी साम्राज्यवादी देशबाट विश्व सधैँ खतरामा परेको छ । यिनैका कारण प्रकृति पनि आज साना र कमजोर देशका विनाशका कारण बनेका छन् । आज पनि साम्राज्यवाद विरुद्ध लडाइँ अझ एकबद्ध र सशक्त हुनुपर्ने आवश्यकता बढेको छ ।