-गणेश आचार्य

सहरको एउटा सानो क्याफेको कुनामा बसेर आरभ आफ्नो ल्यापटपको स्क्रिनमा द्रुत गतिमा औँलाहरू चलाइरहेको थियो। बाहिर असारको सिमसिमे पानी परिरहेको थियो भने भित्र कफीको बास्नासँगै मेकानिकल किबोर्डको कट–कट आवाज गुञ्जिरहेको थियो।

आरभ चौबीस वर्षको एक युवा थियो, जसलाई आजको नयाँ पुस्ताले फ्रिलान्सर वा गिग कामदार भन्छ । उसको जीवन कुनै निश्चित नौदेखि पाँचको सरकारी वा कर्पोरेट जागिरको चौघेरामा बाँधिएको थिएन। उसको हातमा स्मार्टफोन, काँधमा ल्यापटप ब्याग र दिमागमा डिजिटल दुनियाँको अत्याधुनिक प्रविधिको ज्ञान थियो। तर आरभ केवल कोडिङ, एआई प्रम्प्टिङ र डिजिटल डिजाइनमा मात्र सीमित थिएन। ऊ वरपर भइरहेका सामाजिक र आर्थिक असमानताहरूलाई पनि उत्तिकै सूक्ष्म ढङ्गले नियाल्थ्यो। उसको लागि प्रगतिशीलता केवल पुराना किताबका मोटा–मोटा पानामा लेखिएका सैद्धान्तिक भाषण मात्र थिएन; बरु आजको यो प्रविधिमैत्री र आधुनिक पुँजीवादी युगमा श्रमको नयाँ रूप र त्यसपछाडि लुकेको सूक्ष्म शोषणलाई बुझ्नु थियो। ऊ सोच्थ्यो, “जमाना फेरियो, साधन फेरिए, तर श्रमजीवीको पसिना चाट्ने पुँजीवादी मानसिकता अझै फेरिएको छैन।”

त्यसै क्याफेमा उसकी साथी रिया आइपुगी । रिया डिजिटल मिडिया र कन्टेन्ट सिर्जनाको क्षेत्रमा सक्रिय थिइन् । उनले आफ्नो आइफोन टेबलमा राख्दै र काँधको ब्याग पन्छाउँदै दिक्क मान्दै भनिन्, “यार आरभ, आज त मेरो दिमाग नै ह्याङ भयो। एउटा नयाँ कर्पोरेट क्लाइन्टले तीन दिनदेखि रातभर जागा बसेर गराएको ब्रान्डिङ र भिडियो कन्टेन्ट अन्तिममा रिजेक्ट गरिदियो। अझ हद त के भयो भने, पहिले नै सम्झौताअनुसार दिनुपर्ने अग्रिम भुक्तानी पनि रोकिदियो। उनीहरूलाई लाग्छ, हामी स्क्रिन अगाडि बसेर दुई–चारवटा क्लिक गर्दैमा वा एआई टुल चलाउँदैमा सित्तैमा काम गरिदिन्छौँ। हाम्रो सिर्जनशीलता र समयको कुनै मूल्य नै छैन उनीहरूका लागि।”

आरभले मुस्कुराउँदै आफ्नो कफीको घुट्को लियो र गम्भीर हुँदै भन्यो, “यही त हो आजको डिजिटल युगको अलगाव, अर्थात् मार्क्सले भनेको ‘एलिनेसन’। पहिलेका जमिनदारले किसानको बाली खोस्थे, सामन्तहरूले हलो जोत्ने हलियाको पसिना खोस्थे। आजका ठूला डिजिटल एजेन्सी, कर्पोरेट घराना र अन्तर्राष्ट्रिय प्लेटफर्महरूले हाम्रा बौद्धिक श्रम, सिर्जनशीलता र अमूल्य समयको शोषण गरिरहेका छन्। उनीहरू हामीलाई ‘वर्क फ्रम होम’, ‘फ्लेक्सिबल वर्किङ आवर्स’ र ‘ओनरसिप’को चिल्लो सपना बेच्छन्। तर वास्तवमा हामी सामाजिक सुरक्षा, पेन्सन, बिमा र न्यूनतम ज्यालाविनाका आधुनिक डिजिटल सर्वहारा हौँ।”

रियाले आरभको कुरा ध्यानपूर्वक सुनिरहेकी थिइन्। उनलाई लाग्यो, आरभले भनेको कुरा शतप्रतिशत सत्य हो। आजको नयाँ पुस्ता प्रविधिको हिसाबले निकै अगाडि छ। इन्टरनेट, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, टिकटक, इन्स्टाग्राम, ई–सेवा, खल्ती र डिजिटल वालेट उनीहरूको जीवनको अभिन्न अङ्ग बनिसकेका छन्। बोलचालमा पनि उनीहरू ‘ब्रो’, ‘सिन’, ‘भाइब’ लगायतका सामाजिक सञ्जालमा प्रचलित अङ्ग्रेजी शब्दहरू प्रयोग गर्छन्। तर यो बाहिरी चमकधमक र ट्रेन्डी जीवनशैलीको पछाडि एउटा भयावह आर्थिक अनिश्चितता र मानसिक तनाव लुकेको छ। नयाँ पुस्ताका धेरै युवाहरू चौबीसै घण्टा अनलाइन रहन्छन्, स्क्रिनमा आँखा गाडेर निरन्तर काम गर्छन्, तर न उनीहरूको भविष्य सुरक्षित छ, न स्वास्थ्य बिमा छ, न त कुनै सङ्गठित संस्था नै। उनीहरू एल्गोरिदमको इसारामा नाच्ने, लाइक र भ्युजको पछि कुद्ने र अन्ततः डिप्रेसनको सिकार हुने आधुनिक मजदुर बनिरहेका छन्।

भोलिपल्ट आरभ र रियाले सहरका विभिन्न क्षेत्रमा काम गर्ने युवाहरूसँग भेट्ने र उनीहरूलाई एउटै वैचारिक थलोमा ल्याउने योजना बनाए। उनीहरूले राइड–सेयरिङ चालक, डेलिभरी राइडर, डिजिटल मार्केटिङका युवा, कल सेन्टरमा रातभर खट्ने जेन–जी पुस्ता र साना फ्रिलान्सरहरूको एउटा विशाल अनलाइन समुदाय निर्माण गरे। त्यसका लागि मेसेन्जर र डिस्कोर्ड समूह बनाइयो। त्यो समूहको नाम राखियो— ‘डिजिटल श्रम अधिकार अभियान’।

सुरुआतमा धेरै युवाहरूले यसलाई सामान्य रूपमा लिए। आजको नयाँ पुस्तालाई लाग्थ्यो, प्रविधिको प्रयोग गरेर स्वतन्त्र रूपमा काम गर्नु नै आधुनिकता हो र कुनै युनियन वा सङ्गठनमा लाग्नु पुरानो सोच हो। उनीहरू सोच्थे, सङ्घर्ष भनेको केवल सडकमा ढुङ्गा हान्नु वा रातो झण्डा बोकेर नारा लगाउनु मात्र हो। तर जब उनीहरूले डिस्कोर्डको भ्वाइस च्यानलमा आफ्ना वास्तविक समस्याहरू साझा गर्न थाले, तब डिजिटल युगको वास्तविक शोषणको चित्र छर्लङ्ग भयो।

एउटा प्रख्यात राइड–सेयरिङ एपमा दिनको चौध–पन्ध्र घण्टा बाइक कुदाउने युवा निसानले समूहमा आफ्नो व्यथा पोख्यो। उसले भ्वाइस नोट पठाउँदै भन्यो, “दाजु, हामी दिनभर धुलो, धुवाँ र पानी खाँदै सहरभरि मान्छे र सामान ओसार्छौँ। तर एप चलाउने कम्पनीले हरेक राइडमा बीसदेखि तीस प्रतिशतसम्म कमिसन काट्छ। पेट्रोलको मूल्य दिनप्रतिदिन बढिरहेको छ। बाइकको मर्मत–सम्भार र मोबाइल डाटाको खर्च पनि आफ्नै टाउकोमा छ। बाटोमा दुर्घटना भयो वा कुनै आपत् पर्‍यो भने कम्पनीले हामीलाई चिन्दै चिन्दैन। उनीहरू हामीलाई ‘पार्टनर’ भन्छन्, तर व्यवहार भने आधुनिक दासजस्तै गर्छन्। यदि हामीले प्रणालीविरुद्ध आवाज उठायौँ भने उनीहरू एकैछिनमा हाम्रो आईडी ब्लक गरिदिन्छन्।”

निसानको यो सन्देश सुनेपछि समूहमा रहेका अरू सयौँ राइडर र डिजिटल श्रमिकहरूले पनि आफ्ना तीता अनुभवहरू साझा गर्न थाले। कसैले चौबीसै घण्टा अनलाइन बसेर काम गर्दा पनि महिनाको अन्त्यमा कोठाभाडा तिर्न नपुगेको कथा सुनाए भने कसैले एआई प्रविधिको बहानामा कम्पनीले कुनै पूर्वसूचनाविनै कामबाट निकालेको गुनासो गरे।

आरभले उनीहरू सबैलाई एउटा जुम बैठकमा भेला गरायो। बैठकमा करिब पाँच सयभन्दा बढी युवाहरू जोडिएका थिए। आरभले आधुनिक प्रगतिशील विचारलाई नयाँ पुस्ताको भाषामा सम्झाउँदै भन्यो, “साथीहरू, हामीलाई लाग्छ, क्रान्ति वा आन्दोलन भनेको इतिहासका पुराना किताबमा सीमित कुरा हो। तर आजको युगमा क्रान्ति भनेको आफ्नै श्रमको मूल्य बुझ्नु र प्रविधिका मालिकहरूले सामाजिक सञ्जाल, एल्गोरिदम र एपमार्फत गरिरहेको शोषणविरुद्ध आवाज उठाउनु हो। इतिहासका पुराना सामन्तहरूले जमिन र गोठमा कब्जा जमाएका थिए भने आजका डिजिटल पुँजीपतिहरूले डाटा, एप, एआई र प्रविधिमाथि कब्जा जमाएका छन्। हामीले प्रविधिको विरोध गर्ने होइन, प्रविधिमाथिको यो एकछत्र पुँजीवादी एकाधिकार, कमिसनतन्त्र र शोषणको विरोध गर्ने हो। जबसम्म हामी प्रविधिलाई सर्वहारा र श्रमजीवी वर्गको हितमा प्रयोग गर्दैनौँ, तबसम्म हामी केवल स्क्रिनका दास मात्र भइरहनेछौँ।”

भोलिपल्ट, आरभ र रियाले सहरका विभिन्न क्षेत्रमा काम गर्ने युवाहरूसँग भेट्ने र उनीहरूलाई एउटै वैचारिक थलोमा ल्याउने योजना बनाए। उनीहरूले सहरमा डेलिभरी ब्वाइको काम गर्ने, राइड–सेयरिङ ड्राइभरहरू, राइडरहरू, डिजिटल मार्केटिङमा आबद्ध युवाहरू, कल सेन्टरमा रातभर खट्ने जेन–जी पुस्ताका युवा तथा साना फ्रिलान्सरहरूको एउटा विशाल अनलाइन समुदाय र मेसेन्जर तथा डिस्कोर्ड समूह बनाए। त्यो समूहको नाम राखियो— डिजिटल श्रम अधिकार अभियान।

सुरुआतमा धेरै युवाहरूले यसलाई सामान्य रूपमा लिए। नयाँ पुस्ताका धेरैलाई लाग्थ्यो कि प्रविधिको प्रयोग गरेर स्वतन्त्र रूपमा काम गर्नु नै आधुनिकता हो र कुनै युनियन वा सङ्गठनमा आबद्ध हुनु पुरानो सोच हो। उनीहरू सोच्थे कि सङ्घर्ष भनेको केवल सडकमा ढुङ्गा हान्नु वा रातो झण्डा बोकेर नारा लगाउनु मात्र हो। तर जब उनीहरूले डिस्कोर्डको भ्वाइस च्यानलमा आपसमा आफ्ना वास्तविक समस्याहरू सेयर गर्न थाले, तब डिजिटल युगको शोषणको वास्तविक चित्र छर्लङ्ग हुन थाल्यो।

एउटा प्रख्यात राइड–सेयरिङ एपमा दिनको चौध–पन्ध्र घण्टा बाइक कुदाउने युवा निसानले समूहमा आफ्नो व्यथा पोख्यो। उसले भ्वाइस नोट पठाउँदै भन्यो, “दाजु, हामी दिनभर धुलो, धुवाँ र पानी खेपेर सहरभरि मान्छे र सामान ओसार्छौँ। तर एप चलाउने कम्पनीले हरेक राइडमा बीसदेखि तीस प्रतिशतसम्म कमिसन र विभिन्न शुल्क काट्छ। पेट्रोलको मूल्य दिनप्रतिदिन बढिरहेको छ। बाइकको मर्मत–सम्भार र मोबाइल डाटाको खर्च पनि आफ्नै टाउकोमा छ। बाटोमा दुर्घटना भयो वा कुनै आपत् पर्यो भने कम्पनीले हामीलाई चिन्दै चिन्दैन। उनीहरू हामीलाई ‘पार्टनर’ भन्छन्, तर व्यवहार भने आधुनिक दाससरह गर्छन्। यदि हामीले प्रणालीको विरुद्ध आवाज उठायौँ भने उनीहरूले एकै सेकेन्डमा हाम्रो आइडी ब्लक गरिदिन्छन्।”

निसानको यो सन्देश सुनेपछि समूहमा रहेका सयौँ राइडर र डिजिटल माध्यमबाट काम गर्ने युवाहरूले पनि आफ्ना तीता अनुभवहरू सेयर गर्न थाले। कसैले चौबीसै घण्टा अनलाइन बसेर काम गर्दा पनि महिनाको अन्त्यमा कोठाभाडा तिर्न नपुगेको कथा सुनाए भने कसैले एआई प्रविधिको बहानामा कम्पनीले कुनै पूर्वसूचना नदिई कामबाट निकालेको गुनासो गरे।

आरभले उनीहरू सबैलाई एउटा जुम मिटिङमा भेला गरायो। उक्त मिटिङमा करिब पाँच सयभन्दा बढी युवाहरू जोडिएका थिए। आरभले आधुनिक प्रगतिशील विचारलाई नयाँ पुस्ताको भाषामा सम्झाउँदै भन्यो, “साथीहरू, हामीलाई लाग्न सक्छ कि क्रान्ति वा आन्दोलन भनेको इतिहासका पुराना किताबमा सीमित कुरा हो। तर आजको युगमा क्रान्ति भनेको आफ्नै श्रमको मूल्य बुझ्नु र प्रविधिका मालिकहरूले सामाजिक सञ्जाल, एल्गोरिदम र एपमार्फत गरिरहेको शोषणविरुद्ध आवाज उठाउनु हो। इतिहासका सामन्तहरूले जमिन र गोठमा कब्जा जमाएका थिए, आजका डिजिटल पुँजीपतिहरूले डाटा, एप, एआई र प्रविधिमाथि कब्जा जमाएका छन्। हामीले प्रविधिको विरोध गर्ने होइन, बरु प्रविधिमाथिको पुँजीवादी एकाधिकार, कमिसनतन्त्र र शोषणको विरोध गर्ने हो। जबसम्म हामी प्रविधिलाई श्रमजीवी वर्गको हितमा प्रयोग गर्न सक्दैनौँ, तबसम्म हामी केवल स्क्रिनका दास मात्र भइरहनेछौँ।”

रियाले पनि आफ्ना विचार थप्दै भनी, “हेर्नुस् साथीहरू, अब हामीले इन्स्टाग्रामका रिल्स, टिकटकका ट्रेन्ड र मेमहरूमा मात्र अल्झिएर आफ्नो क्रान्तिकारी चेतनालाई मर्न दिनु हुँदैन। बरु तिनै डिजिटल माध्यम, स्मार्टफोन र सामाजिक सञ्जाललाई आफ्नो अधिकारको हतियार बनाउनुपर्छ। यदि हामीले सामाजिक सञ्जालमा हाम्रो श्रमको वास्तविक अवस्था, कर्पोरेट शोषण र राइडरहरूको पीडाबारे तथ्यपूर्ण भिडियो तथा सामग्री तयार गरेर सेयर गर्यौँ भने, यसले व्यापक जनमत निर्माण गर्न सक्छ।”

त्यसपछि नयाँ पुस्ताको यो टोलीले एउटा अभूतपूर्व र आधुनिक डिजिटल आन्दोलनको सुरुआत गर्‍यो। उनीहरूले कुनै परम्परागत जुलुस निकालेनन्, न त कसैका गाडी तोडफोड गरे, न हड्ताल नै गरे। उनीहरूले ‘आधुनिक श्रमको वास्तविक मूल्य’ र ‘हाम्रो डाटा, हाम्रो अधिकार’ नाम दिएर एउटा ट्रेन्डिङ ह्यासट्याग अभियान सञ्चालन गरे। राइडरहरूले आफ्ना दिनभरिका दुःख र एप कम्पनीहरूको शोषण झल्काउने छोटा–छोटा टिकटक र रिल्स भिडियोहरू बनाएर पोस्ट गरे। फ्रिलान्सरहरूले आफूमाथि भएका डिजिटल शोषण, रोकिएका भुक्तानी र कर्पोरेट कम्पनीहरूको ठगीबारे एक्स (ट्विटर) र लिङ्क्‌डइनमा थ्रेडहरू लेखे। उनीहरूले तयार पारेका भिडियो र ग्राफिक्सहरू यति सशक्त, तर्कपूर्ण र सिर्जनात्मक थिए कि ती रातारात भाइरल भए। सहरका लाखौँ उपभोक्ताहरूले ती भिडियोहरू हेरे, सेयर गरे र युवाहरूको समर्थनमा टिप्पणी गर्न थाले। उपभोक्ताहरूले शोषणकारी एपहरूको बहिष्कार गर्ने चेतावनीसमेत दिन थाले।

आन्दोलन केवल सामाजिक सञ्जालमा मात्र सीमित रहेन। आरभ र रियाको टोलीले एक कदम अघि बढेर ‘ओपन–सोर्स डिजिटल सहकार्य’ को एउटा क्रान्तिकारी अवधारणा अघि सारे। उनीहरूले सहरका सूचना–प्रविधि अध्ययन गरेका, कोडिङ जान्ने र डिजिटल मार्केटिङमा दक्ष युवाहरूलाई एकजुट गराए। उनीहरूले कुनै पनि मध्यस्थकर्ता, पुँजीपति वा कर्पोरेट कम्पनीबिना राइडर, डेलिभरी कामदार र सेवाग्राही स्वयं मालिक हुने गरी एउटा सामूहिक ‘सहकारी राइड–सेयरिङ तथा सेवा एप’ को खाका तयार पारे। यो एउटा यस्तो ओपन–सोर्स प्लेटफर्म थियो, जहाँबाट प्राप्त हुने मुनाफाको नब्बे प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा सिधै काम गर्ने राइडर र कामदारकै डिजिटल वालेटमा जान्थ्यो भने बाँकी थोरै हिस्सा उनीहरूको सामूहिक बिमा, पेन्सन र आपत्कालीन सुरक्षा कोषमा जम्मा हुन्थ्यो।

यो नयाँ र वैकल्पिक प्रयासले सहरका ठूला–ठूला राइड–सेयरिङ तथा डिजिटल कर्पोरेट कम्पनीहरूमा ठूलो हलचल ल्याइदियो। आफ्ना कामदारहरू सचेत र संगठित भएको, डिजिटल रूपमा साक्षर बनेको र आफ्नै प्रतिस्पर्धी प्लेटफर्म निर्माण गर्न लागेको देखेपछि ती कम्पनीहरू वार्ताको टेबुलमा आउन बाध्य भए। कम्पनीहरूले राइडरहरूको कमिसन दर उल्लेखनीय रूपमा घटाउने, दुर्घटना बिमाको व्यवस्था गर्ने, पेन्सन कोष स्थापना गर्ने तथा फ्रिलान्सरहरूको भुक्तानी २४ घण्टाभित्र जारी गर्ने बाध्यकारी नियममा हस्ताक्षर गरे। यता फ्रिलान्सरहरूका लागि पनि एउटा सामूहिक डिजिटल युनियन गठन भयो, जसले भुक्तानी नदिने र शोषण गर्ने एजेन्सीहरूलाई कालोसूचीमा राख्ने तथा उनीहरूविरुद्ध कानुनी लडाइँ लड्ने काम गर्न थाल्यो।

आन्दोलनको यो ठूलो सफलतापछि उही क्याफेमा फेरि आरभ, रिया, निसान र नयाँ पुस्ताका दर्जनौँ युवाहरू भेला भएका थिए। उनीहरू सबैका हातमा स्मार्टफोन थिए, ल्यापटपहरू खुला थिए, तर आज उनीहरूको आँखामा कुनै निराशा, अन्योल वा असुरक्षाको भाव थिएन। उनीहरूको अनुहारमा नयाँ आत्मसम्मान र गर्वको चमक थियो। निसानले आफ्नो फोनको स्क्रिनमा नयाँ सहकारी एपको ड्यासबोर्ड देखाउँदै भन्यो, “ब्रो, आज पहिलोपटक मलाई लाग्यो कि म कुनै एपको एल्गोरिदम वा कम्पनीको दास होइन, आफ्नै श्रम र प्रविधिको वास्तविक मालिक हुँ। हामी नयाँ पुस्ताले बाटो बिराएका थिएनौँ, केवल आफ्नो शक्ति नचिनेका मात्र रहेछौँ।”

आरभले आफ्ना युवा साथीहरूलाई हेर्दै कफीको गिलास समात्यो र भन्यो, “साथीहरू, आजको नयाँ पुस्ता हुनुको अर्थ केवल महँगा ग्याजेट प्रयोग गर्नु, ब्रान्डेड लुगा लगाउनु, रिल्स बनाउनु वा आकर्षक देखिनु मात्र होइन; आफ्ना श्रम अधिकार र सामाजिक उत्तरदायित्वप्रति सचेत हुनु पनि हो। प्रविधि आफैँमा न त खराब हुन्छ, न त असल; यसलाई कसले र कसको हितका लागि प्रयोग गर्छ भन्ने कुरा नै मुख्य हो। जबसम्म हामी आफ्नै श्रमको सम्मान गर्न सिक्दैनौँ, डिजिटल शोषणविरुद्ध एकजुट हुँदैनौँ र प्रविधिलाई समाजको तल्लो तहसम्मका मानिसहरूको हितसँग जोड्दैनौँ, तबसम्म कुनै पनि आधुनिकताले हामीलाई वास्तविक स्वतन्त्रता दिन सक्दैन।”

आरभले बाहिरतिर नियाल्यो। क्याफेबाहिर पानी रोकिइसकेको थियो। असारको पारिलो घाम सहरका गल्ली र अग्ला भवनमाथि फैलिन थालेको थियो। नयाँ पुस्ताका यी युवाहरूले बुझिसकेका थिए—समाज रूपान्तरणका लागि पुराना, घिसिपिटी नाराहरू मात्र पर्याप्त हुँदैनन्; नयाँ युगका साधन, आधुनिक भाषा र सशक्त वैचारिक चेतनाको पनि उत्तिकै आवश्यकता हुन्छ। उनीहरूले प्रविधि, स्मार्टफोन, सामाजिक सञ्जाल र आफ्नै सिर्जनशीलतालाई सामाजिक न्यायको नयाँ हतियार बनाइसकेका थिए, जसले शोषणरहित, न्यायपूर्ण र मानवीय भविष्यतर्फको मार्ग कोरिरहेको थियो।