गणेश आचार्य ##

नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको झन्डै सात दशक लामो उतारचढावपूर्ण इतिहासमा मोहनविक्रम सिंह (एमबी) एउटा यस्तो विराट नाम हो, जसलाई क्रान्तिकारी चेतना, सैद्धान्तिक निष्ठा र अतुलनीय त्यागको सबैभन्दा बलियो खम्बा मानिन्छ । हाम्रो समाजमा कुनै पनि मान्छेको महत्त्व र योगदानबारे उसको जीवनको अन्त भएपछि मात्र चर्चा गरिन्छ, जति बेला उसको महत्त्व समाजले बुझेर उसबाट फाइदा लिन सक्दैन । त्यसैले कुनै मान्छेको महत्त्व र योगदानबारे जीवितै हुँदा पनि चर्चा गर्न जरुरी हुन्छ र उसबाट समाजले फाइदा लिनुपर्छ भन्ने मान्यताका आधारमा यो लेख तयार गरिएको छ ।

सुखसुविधा, जमिनदारी वैभव र पारिवारिक प्रतिष्ठाको विशाल विरासतलाई लत्याएर सर्वहारा वर्गको मुक्तिका निम्ति आफ्नो सिङ्गो जीवन आहुति दिने यी नेता नेपाली राजनीतिक आकाशमा निष्ठा र समर्पणका एक अटल हिमाल हुन् । सिद्धान्त र विचारको तहमा उनले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई जुन उचाइ, बौद्धिक जग र क्रान्तिकारी दिशा प्रदान गरे, त्यसले नेपालको राजनीतिक रूपान्तरणमा दूरगामी र ऐतिहासिक महत्त्व राच्छ । राजनीतिलाई सत्ता र शक्तिको खेलभन्दा माथि उठाएर विचार, दर्शन र सर्वहारा वर्गको उन्नत संस्कृतिका रूपमा स्थापित गर्न उनले जीवनभर जेजस्तो मिहिनेत गरे, त्यो समकालीन नेपाली राजनीतिमा विरलै भेटिने अनुकरणीय उदाहरण हो ।

२०११ सालमा कम्युनिस्ट पार्टीको सदस्यता लिएदेखि आजसम्म झन्डै ७२ वर्षको लामो राजनीतिक यात्रामा उनले कहिल्यै आफ्नो वैचारिक जग र क्रान्तिकारी आदर्शमा सम्झौता गरेनन् । बुर्जुवा राजनीतिमा पद, पैसा र प्रतिष्ठाका लागि मरिहत्ते गर्ने नेताहरूको भिडमा उनी एउटा यस्तो अपवाद बने, जसले सत्ताको स्वादभन्दा सिद्धान्तको शुद्धता र श्रमजीवी जनताको मुक्तिलाई सधैँ पहिलो प्राथमिकतामा राखे । पञ्चायती निरङ्कुशताको कालमा हत्केलामा ज्यान राखेर दशकौँसम्म कष्टकर भूमिगत जीवन बिताउनु, प्रवासको असुरक्षित वातावरणमा रहेर सङ्गठन निर्माण गर्नु र जेलको कालकोठरीमा कैयौँ वर्ष रहनु उनका लागि क्रान्तिका अनिवार्य मूल्य थिए ।

तत्कालीन नेपाली समाजमा प्युठानको सबैभन्दा ठुलो र प्रतिष्ठित सामन्ती जमिनदार परिवारमा जन्मेका सिंहले आफ्नो सम्पूर्ण पैतृक सम्पत्ति पार्टीलाई बुझाएर सर्वहारा वर्गको पक्षपोषण गर्नु माक्र्सवादी सिद्धान्तलाई व्यावहारिक रूपमै आत्मसात गर्नु थियो । विरोधी विचार राख्नेहरूले पनि उनको राजनीतिक लाइनमाथि हजारौँ प्रश्न उठाए तापनि उनको व्यक्तिगत इमानदारिता, उच्च नैतिक बल र सादगीको सधैँ मुक्तकण्ठले प्रशंसा गरिरहे ।

राजनीति केवल जोडघटाउ र दाउपेच मात्र होइन, यो दर्शन र विचारको संश्लेषण पनि हो भन्ने कुरालाई मोहनविक्रमले आफ्नो जीवन र व्यावहारिक अभ्यासका माध्यमबाट प्रमाणित गरे । माक्र्सवाद–लेनिनवाद र माओ विचारधाराको दार्शनिक जगलाई नेपालको सामाजिक–आर्थिक धरातल सुहाउँदो ढङ्गले व्याख्या गर्ने र त्यसलाई कार्यकर्ता पङ्क्तिमा प्रशिक्षित गर्ने कार्यमा उनको अद्वितीय योगदान छ ।
२०३१ सालको ऐतिहासिक चौथो महाधिवेशनमार्फत उनले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई नयाँ जीवन मात्र दिएनन् बरु देशव्यापी रूपमा क्रान्तिकारी कार्यकर्ताको यस्तो विशाल र ऊर्जावान् पङ्क्ति तयार पारे, जसले पछि गएर नेपालको राजनीतिलाई नै उलटपुलट पारिदियो । उनले दर्शनलाई केवल पुस्तकालयमा सीमित गरेनन् बरु ज्ञानमीमांसा र तर्कशास्त्र (तर्कमीमांसा) को गहिरो अध्ययनमार्फत समाजको वर्गविश्लेषण गर्दै सत्य र न्यायको मार्ग पहिल्याउन प्रयत्न गरिरहे ।

राजनीतिक दर्शनसँगसँगै मोहनविक्रम सिंहको साहित्यिक र बौद्धिक योगदान पनि उत्तिकै सशक्त, व्यापक र ओजपूर्ण छ । ‘एमबी सिंह’ को छद्मनामबाट उनले लेखेका राजनीतिक दस्तावेज, विश्लेषणात्मक लेख र दार्शनिक पुस्तक मात्र होइन, उनका उपन्यास, कथा, निबन्ध र कविताले पनि समाजको यथार्थ चित्रण गर्दछन् । उनका साहित्यमा वर्गीय चेतना, सामन्तवाद विरोधी आक्रोश र श्रमजीवी जनताप्रतिको अगाध प्रेम छचल्किएको पाइन्छ । इतिहासको भौतिकवादी व्याख्या गर्दै उनले नेपालको सामाजिक बनावट र यहाँका वर्गको जुन मिहीन विश्लेषण गरे, त्यसले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई बौद्धिक रूपमा निकै सबल बनायो ।

मोहनविक्रम सिंहको यही दार्शनिक र वैचारिक चेतनालाई थप उचाइ दिन उनको प्रवासकालको भूमिगत सङ्घर्ष र लेखनयात्राको धेरै ठुलो भूमिका छ । पञ्चायती दमनको क्रुर समयमा उनले भारतका विभिन्न सहरहरू† जस्तै : वाराणसी, गोरखपुर र बनारसमा निर्वासित जीवन बिताउँदै नेपाली क्रान्तिलाई बौद्धिक खुराक दिइरहे । प्रवासको कष्टकर, अभावग्रस्त र असुरक्षित वातावरणमा पनि उनले कहिल्यै विश्राम लिएनन् । उनले गहिरो माक्र्सवादी अध्ययन र लेखनलाई आफ्नो जीवनको अभिन्न हिस्सा बनाए ।

‘एमबी सिंह’ को नामबाट जन्मिएका उनका अनेकौं दार्शनिक पुस्तकहरू† जस्तै : ‘तर्कशास्त्र’, ‘ऐतिहासिक भौतिकवाद’, र ‘माओत्सेतुङका दार्शनिक विचारहरू’ ले नेपाली युवा बौद्धिक वृत्तमा माक्र्सवादप्रतिको बुझाइलाई निकै फराकिलो बनायो । त्यति मात्र होइन, उनको वैचारिक मिहिनेत केवल सुख्खा राजनीतिक सिद्धान्तमा मात्र सीमित रहेन बरु उनले ‘सतीको सराप’, ‘क्रान्तिको पृष्ठभूमि’ जस्ता साहित्यिक कृति, थुप्रै वैचारिक रचना, विशाल जलजला उपन्यास, संस्मरण र कथासङ्ग्रहमार्फत नेपाली साहित्य जगत्लाई समेत वर्गीय चेतनाले ओतप्रोत गराउने ऐतिहासिक काम गरे । उनको यो ओजपूर्ण लेखन यात्रा र साहित्यिक साधनामा श्रमजीवी वर्गप्रतिको अगाध प्रेम र उत्पीडन विरुद्धको आक्रोश यति सशक्त भाषाशैलीमा प्रस्तुत हुन्थ्यो कि त्यसले प्रवासमा रहेका नेपाली श्रमजीवी र स्वदेशभित्रका युवालाई क्रान्तिको बाटोमा लाग्न उत्प्रेरित गरिरह्यो ।

नेपाली कम्युनिस्ट इतिहासमा २०४० सालको दशकमा भएको ‘गोरखपुर बैठक’ लाई एउटा ऐतिहासिक मोडका रूपमा हेरिन्छ, जहाँ मोहनविक्रम सिंहले नेपाली क्रान्तिको रणनीति र कार्यनीतिलाई परिमार्जन गर्न आफ्नो सम्पूर्ण बौद्धिक ऊर्जा खर्चिएका थिए । देश र प्रवासका कुनाकाप्चाबाट आएका क्रान्तिकारी योद्धामाझ उनले प्रस्तुत गरेका गहन प्रतिवेदन र दार्शनिक तर्कले पार्टीको वैचारिक जगलाई अझ मजबुत बनाएका थिए । राष्ट्रिय स्वाधीनता, देशभक्ति र भारतीय साम्राज्यवादको विरुद्धमा उनले जेजस्ता चट्टानी अडान राखे, त्यसले नेपालको सार्वभौमिकता जोगाउने लडाइँमा आज पनि मार्गनिर्देशनको काम गरिरहेको छ ।

२०३० साल र २०४० सालको दशकमा जब नेपालका अधिकांश राजनीतिक शक्तिहरू संसद्, सुधारवाद वा राजासँगको सम्झौताको वरिपरि रुमल्लिरहेका थिए, तब सिंहले गणतन्त्र र संविधानसभाको नारालाई संस्थागत रूपमा अगाडि सारेर देशलाई नयाँ राजनीतिक दिशा दिएका थिए । उनको दूरदृष्टि र सैद्धान्तिक स्पष्टताकै कारण नेपालका शोषित, पीडित र सर्वहारा वर्गले आफ्ना अधिकारका लागि लड्ने चेतना पाए । भूमिगत कालमा आफ्ना सहयोद्धासँगै सामान्य खाना खानु, एउटै गुन्द्र्रीमा सुत्नु र व्यक्तिगत सुखलाई तिलाञ्जली दिएर चौबिसै घण्टा पार्टीकै काममा खटिनु उनको दिनचर्या थियो । पद र प्रतिष्ठाको दौडबाट सधैँ टाढा रहेका हुनाले नै उनले आफ्नो लामो राजनीतिक जीवनमा कहिल्यै कुनै सरकारी पद वा लाभको ओहदा लिने आकाङ्क्षा राखेनन् ।

नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनमा मोहनविक्रम सिंहको यो विराट सैद्धान्तिक उचाइ र त्यागको गाथा जति गौरवपूर्ण छ, उनी वरिपरि रहेका र उनका विचारबाट दिक्षित भएका कतिपय पात्रको भूमिका भने उत्तिकै विरोधाभासपूर्ण र घातक देखिन्छ । सिंहले आफ्नो जीवनभर जुन वैचारिक जग र क्रान्तिकारी स्कुलिङ निर्माण गरे, त्यही स्कुलिङबाट हुर्किएका र उनका अत्यन्त निकट रहेका पात्रले कालान्तरमा आन्दोलनलाई ठुलो क्षति पुर्‍याए । उनीहरूले सिंहकै नीति र कार्यशैलीको रक्षात्मक अवस्थालाई आफ्ना स्वार्थअनुकूल प्रयोग गर्दै कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई कि त उग्रतातर्फ धकेले, कि त सङ्कीर्णता र संसदीय दलदलमा फसाएर विसर्जन गरे ।

सिंहले २०३१ सालको चौथो महाधिवेशन र पछि नेकपा (मसाल) मार्फत जुन क्रान्तिकारी कार्यकर्ताको पङ्क्ति तयार पारेका थिए, त्यसको अग्रभागमा पुष्पकमल दाहाल र डा बाबुराम भट्टराईजस्ता पात्र थिए । सिंहले उनीहरूलाई माक्र्सवादी दर्शन र वर्गसङ्घर्षको कखरा सिकाएका थिए तर सिंहकै निकट रहेर राजनीतिक रूपमा स्थापित भएका यी पात्रले अन्तत: सिंहको सैद्धान्तिक अडानलाई ‘जडसूत्रवाद’ को संज्ञा दिँदै पार्टी विभाजन गरे र त्यो चेतनालाई हठात् ‘उग्रवामपन्थी’ दिशामा मोडेर १० वर्षे हिंसात्मक युद्धमा देशलाई धकेले । सिंहले रोपेको क्रान्तिकारी बिउलाई यी पात्रले सत्ता र शक्तिको भर्‍याङ बनाए† हजारौँ गरिब र उत्पीडित जनताका छोराछोरीले ज्यान गुमाए तर अन्तत: प्रचण्ड र बाबुरामले त्यही संसदीय व्यवस्था र आत्मसमर्पणको बाटो रोजे, जसको विरुद्ध सिंहले जीवनभर वैचारिक लडाइँ लडेका थिए । आज यी पात्रहरू कम्युनिस्ट आन्दोलनको शुद्धता नष्ट गर्दै नवउदारवाद र संसदीय दाउपेचको केन्द्रमा छन्, जसले गर्दा नेपाली जनतामा कम्युनिस्ट आदर्शप्रति नै ठुलो अविश्वास पैदा भयो ।

अर्कोतर्फ सिंहको व्यावहारिक सङ्गठन सञ्चालनमा रहेको रक्षात्मक शैली र भूमिगत संरचनाको फाइदा उठाउँदै उनीसँगै रहेका तत्कालीन र पछिल्ला सहयोद्धाले पार्टीभित्र सङ्कीर्ण गुटबन्दी संस्थागत गरे । चौथो महाधिवेशनको ऐतिहासिक उचाइपछि सिंहकै समकालीन र निकट नेता निर्मल लामासँगको तीव्र मतभेद र गुटबन्दीका कारण पार्टी फुट्न पुग्यो, जसले गर्दा तत्कालीन समयको सबैभन्दा ठुलो र आशालाग्दो कम्युनिस्ट शक्ति छिन्नभिन्न भयो । त्यसैगरी सिंहकै विचारलाई अक्षरश: पछ्याउने केही नेताहरूले पार्टीभित्र ‘अन्धभक्ति’ र ‘यथास्थितिवाद’ लाई बढावा दिए । सिंहको वैचारिक उचाइलाई ढाल बनाएर उनीहरूले पार्टीभित्र फरक मत राख्ने, अलि प्रखर वा सिर्जनशील सोच्ने युवा नेताहरूलाई ‘गद्दार’ को बिल्ला भिराएर पाखा लगाउने काम गरे । भक्तबहादुर श्रेष्ठदेखि पछिल्लो समयका अनेकौँ नेतासम्म आइपुग्दा पार्टी दर्जनौँपटक फुट्नुको पछाडि सिंहको नाममा गुट चलाउने यिनै निकटस्थ पात्रको हठ जिम्मेवार छ । यसले गर्दा देशव्यापी प्रभाव राख्ने क्रान्तिकारी धार आज केही सीमित क्षेत्रमा मात्र खुम्चिन पुग्यो ।

बुढ्यौली उमेरमा आइपुग्दा मोहनविक्रम सिंहको दशकौँ लामो निष्ठा, सादगी र त्यागमाथि सबैभन्दा ठुलो क्षति र प्रहार उनी वरिपरि निर्मित पारिवारिक र संसद्वादी घेराले गरेको देखिन्छ । हिजोका दिनमा सिंहले संसद् र बुर्जुवा व्यवस्थालाई “खसीको टाउको झुन्ड्याएर कुकुरको मासु बेच्ने थलो” भन्दै यसको घोर भत्र्सना गरेका थिए तर पछिल्लो समय अवसरवादी महत्त्वाकाङ्क्षा हावी हुँदा त्यो विरासतलाई कमजोर गराउने काम भयो । सिंहको विराट इमानदारिताको फाइदा उठाएर उनी वरिपरि बस्ने पात्रहरूले राष्ट्रिय जनमोर्चा र मसाललाई विभिन्न आकाङ्क्षा राखेर विवाद गर्दा कमजोर बनाउने र छिन्नभिन्न गर्ने काम गरे र उनीहरू नै पार्टी छोडेर हिँडे ।

यसरी समग्रतामा हेर्दा मोहनविक्रम सिंह नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका एक यस्ता अन्तर्विरोधपूर्ण र दुखान्त व्यक्तित्व हुन्, जसले विचारको बिउ त निकै उत्तम र शुद्ध रोप्नुभयो तर त्यसको गोडमेल गर्ने र फल फलाउने बेलामा सधैँ आफ्नै कनिष्ठ, गुटबन्दीका खेलाडी र अवसरवादी पात्रको सिकार बन्नुभयो । प्रचण्ड–बाबुरामजस्ता पात्रले उनको क्रान्तिकारी चेतनालाई उग्रता र पछि विसर्जनतर्फ लगे भने त्यसयताका पात्रले निष्ठालाई सङ्कीर्णता र संसदीय सौदाबाजीको घेराभित्र बन्धक बनाउँदै पार्टीलाइ टुटफुट र विभाजनको बाटोमा लगे । फलस्वरूप सिंहको व्यक्तिगत सादगी, विराट दार्शनिक ज्ञान, ओजपूर्ण साहित्य सिर्जना, प्रवासको ऐतिहासिक भूमिगत सङ्घर्ष र जीवनको अन्तिम घडीसम्म देश र जनताका लागि सुम्पिएको ७० वर्षभन्दा लामो यो अभूतपूर्व त्याग इतिहासमा सधैँ एक आदरणीय आदर्शका रूपमा सुरक्षित रहे तापनि उनी वरिपरि रहेका यिनै पात्र र प्रवृत्तिको सङ्कीर्णताका कारण समग्र नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलन व्यावहारिक र सङ्गठनात्मक रूपमा रक्षात्मक, कमजोर र छिन्नभिन्न हुन पुग्यो ।