धनविर पुनमगर ###
कुनै क्रान्तिकारी कविताका पङ्क्तिहरू केवल कुनै व्यक्तिको आत्मकथा हुँदैनन्, युगौँदेखि अन्याय, विभेद, गरिबी, शोषण र उत्पीडनको अँध्यारोमा जन्मिएका करोडौँ मानिसहरूको सामूहिक आवाज हुन्छन् । कुनै एक व्यक्तिको प्रतिनिधित्व मात्र गर्दैन, बरु इतिहासको किनारामा धकेलिएका, आफ्नो अस्तित्वको पहिचान खोजिरहेका सम्पूर्ण मानिसहरूको प्रतीक बनेर उभिएको छ । अँध्यारो केवल प्रकाशको अभाव होइन, यो अवसरको अभाव, चेतनाको अभाव, न्यायको अभाव र मानवीय गरिमाको अभावको प्रतीक हो । त्यसैले उज्यालोको खोजी भनेको केवल बत्तीको खोजी होइन, स्वतन्त्रता, समानता, न्याय र मानव मुक्ति खोज्ने महान् अभियान हो ।
मानिस जन्मँदा कसैले आफ्नो जन्मस्थान, वर्ग, जात, लिङ्ग वा आर्थिक अवस्था रोजेर आउँदैन । कोही महलमा जन्मन्छ, कोही झुपडीमा । कोही शिक्षित परिवारमा जन्मन्छ, कोही पुस्तौँदेखि अशिक्षा र अभावको चक्रमा बाँधिएको परिवारमा । तर जन्मको परिस्थिति मानिसको अन्तिम नियति होइन । इतिहासमा धेरै यस्ता व्यक्तित्वहरू जन्मिए, जसले अँध्यारो परिस्थितिलाई नै आफ्नो शक्तिमा बदलिदिए । उनीहरूले आफ्ना पीडालाई विद्रोहको इन्धन बनाए र अन्यायका विरुद्ध आवाज उठाए । यही कारणले अँध्यारोमा जन्मिनु कमजोरी होइन, त्यस अँध्यारोलाई चुनौती दिन सक्नु नै महानता हो ।
जीवनको वास्तविकता यही हो कि संघर्षविनाको कुनै उपलब्धि सम्भव हुँदैन । जब एउटा बालक अभावको संसारमा हुर्कन्छ, उसले सानैदेखि जीवनका कठोर पाठ सिक्न थाल्छ । भोकले सताउँदा र भविष्य अनिश्चित हुँदा उसले संसारलाई फरक दृष्टिले हेर्न थाल्छ । उसले बुझ्छ कि समाजमा सबै मानिस समान अवसरका साथ बाँचिरहेका छैनन् । कसैका लागि शिक्षा अधिकार हो भने कसैका लागि सपना । कसैका लागि स्वास्थ्य सेवा सहज उपलब्ध छ भने कसैका लागि उपचार नै विलासिता हो । यस्ता असमानताले चेतनशील मनमा प्रश्नहरू जन्माउँछन् । ती प्रश्नहरू नै पछि क्रान्तिको बीउ बन्छन् ।
क्रान्ति भनेको केवल बन्दुक, आन्दोलन वा सत्ता परिवर्तन मात्र होइन । वास्तविक क्रान्ति चेतनाको परिवर्तन हो । जब मानिसले अन्यायलाई अन्यायका रूपमा चिन्न थाल्छ, जब ऊ डरको साङ्लो तोडेर सत्यको पक्षमा उभिन थाल्छ, त्यहीँबाट क्रान्तिको आरम्भ हुन्छ । समाजका धेरै संरचनाहरू यस्ता छन्, जसले मानिसलाई आफ्नो अवस्थालाई भाग्य सम्झेर स्वीकार गर्न सिकाउँछन् । तर चेतनशील व्यक्ति त्यो स्वीकारोक्तिमा सन्तुष्ट हुँदैन । उसले प्रश्न गर्छ, प्रतिरोध गर्छ र परिवर्तनको बाटो खोज्छ । यही प्रतिरोध नै इतिहासको गति हो ।
कहाली लाग्दो पदचाप केवल दुःख र पीडाले भरिएको यात्रा बुझिँदैन । यसले संघर्ष, असफलता, अपमान, तिरस्कार र निरन्तर लडाइँको प्रतीकात्मक अर्थ पनि बोकेको हुन्छ । एउटा गरिब किसानको पदचाप कहालीलाग्दो हुन सक्छ, जसले वर्षभरि खेतमा पसिना बगाउँछ तर भोकै सुत्न बाध्य हुन्छ । एउटा मजदुरको पदचाप कहालीलाग्दो हुन सक्छ, जसले शहरका अग्ला भवन बनाउँछ तर आफूसँग बस्ने सुरक्षित घर हुँदैन । एउटा दलित, महिला, आदिवासी वा सीमान्तकृत समुदायको पदचाप कहालीलाग्दो हुन सक्छ, जसले आफ्नै देशमा सम्मान र समान अवसरका लागि संघर्ष गरिरहेको हुन्छन् । तर यही कहालीलाग्दो पदचाप इतिहास परिवर्तन गर्ने शक्ति पनि बन्न सक्छ ।
विश्व इतिहासलाई हेर्ने हो भने अधिकांश परिवर्तन यिनै पदचापबाट जन्मिएका छन् । दासप्रथाविरुद्धको आन्दोलन, उपनिवेशवादविरुद्धको संघर्ष, महिला अधिकार आन्दोलन, नागरिक अधिकार आन्दोलन तथा विभिन्न लोकतान्त्रिक आन्दोलनहरू सबै पीडित जनताको सामूहिक चेतनाबाट उत्पन्न भएका थिए । कुनै पनि शासक वर्गले स्वेच्छाले अधिकार बाँडेको इतिहास कमै छ । अधिकार प्राप्त गर्न जनताले संघर्ष गर्नुपरेको छ । त्यसैले क्रान्ति मानव सभ्यताको विकासक्रममा अपरिहार्य शक्ति हो ।
तर क्रान्तिको अर्थ विध्वंस मात्र होइन, साँचो क्रान्तिले निर्माण गर्दछ । यसले पुराना अन्यायपूर्ण संरचनाहरू भत्काएर नयाँ न्यायपूर्ण संरचना निर्माण गर्ने सपना देख्छ । यदि क्रान्तिले केवल विनाश मात्र गर्छ भने त्यो स्थायी परिवर्तनको आधार बन्न सक्दैन । त्यसैले उच्च क्रान्तिको शिखर भनेको केवल सत्ता परिवर्तन होइन, समाजको चरित्र परिवर्तन हो । जहाँ मानिसलाई मानिसकै रूपमा सम्मान गरिन्छ, जहाँ अवसरहरू समान रूपमा वितरण हुन्छन्, जहाँ कुनै बालक गरिबीका कारण विद्यालय जानबाट वञ्चित हुँदैन र जहाँ कुनै नागरिक आफ्नो पहिचानका कारण अपमानित हुनुपर्दैन ।
आजको युगमा क्रान्तिको स्वरूप पनि बदलिएको छ । ज्ञान, सूचना र चेतनाको विस्तारले संघर्षका नयाँ आयामहरू जन्माएका छन् । अब क्रान्ति केवल सडकमा नारा लगाउने कार्यमा सीमित छैन । कलम, विचार, अनुसन्धान, साहित्य, कला, प्रविधि र शिक्षा पनि क्रान्तिका शक्तिशाली माध्यम बनेका छन् । एउटा पुस्तकले हजारौँ मानिसको सोच बदल्न सक्छ । एउटा कविताले चेतनाको आगो सल्काउन सक्छ । एउटा सत्य लेखिएको लेखले समाजलाई आत्ममूल्याङ्कन गर्न बाध्य पार्न सक्छ । त्यसैले आधुनिक युगको क्रान्तिकारी व्यक्ति केवल आन्दोलनकारी मात्र होइन, विचारक, स्रष्टा र चेतनाको वाहक पनि हो ।
साहित्यले सधैँ अँध्यारो र उज्यालोबीचको संघर्षलाई अभिव्यक्त गर्दै आएको छ । महान् साहित्यकारहरूले आफ्नो समयका पीडा, अन्याय र विद्रोहलाई शब्द दिएका छन् । जब समाज मौन हुन्छ, साहित्य बोल्छ । जब सत्य दबाइन्छ, कविता प्रतिरोध बन्छ । जब मानिस निराश हुन्छ, सिर्जनाले आशा दिन्छ । त्यसैले उज्यालोको खोजीमा निस्किएको व्यक्ति साहित्यिक चेतनाबाट पनि प्रेरित हुन्छ । ऊ केवल आफ्नो मुक्ति चाहँदैन, ऊ सम्पूर्ण मानवताको मुक्ति चाहन्छ ।
उज्यालोको खोजी कहिल्यै सजिलो हुँदैन । यस यात्रामा निराशा, बाधा, षड्यन्त्र र असफलता आउँछन् । कहिलेकाहीँ आफ्नै साथीहरूले साथ छाड्छन् । कहिलेकाहीँ समाजले गलत बुझ्छ । कहिलेकाहीँ संघर्षको परिणाम तुरुन्त देखिँदैन । तर इतिहासले प्रमाणित गरेको छ कि सत्य र न्यायका लागि गरिएको संघर्ष कहिल्यै व्यर्थ जाँदैन । एउटा पुस्ताले रोपेको चेतनाको बीउ अर्को पुस्ताले फलाएको हुन्छ । त्यसैले क्रान्तिकारी यात्रामा धैर्य र दृढता अनिवार्य हुन्छ ।
मानिसको जीवन सीमित भए पनि उसका सपनाहरू असीमित हुन्छन् । एउटा व्यक्तिले सम्पूर्ण संसार बदल्न नसक्ला, तर उसले परिवर्तनको एउटा इँटा थप्न सक्छ । प्रत्येक सचेत कदमले इतिहासलाई प्रभावित गरिरहेको हुन्छ । एउटा शिक्षकले शिक्षाको ज्योति फैलाएर क्रान्ति गर्न सक्छ । एउटा लेखकले विचारको क्रान्ति गर्न सक्छ । एउटा किसानले उत्पादनको क्रान्ति गर्न सक्छ । एउटा युवा आफ्नो साहस र सिर्जनशीलताबाट नयाँ युगको ढोका खोल्न सक्छ । त्यसैले क्रान्ति कुनै विशेष वर्गको जिम्मेवारी होइन, यो सम्पूर्ण मानव समाजको साझा दायित्व हो ।
अन्ततः, अँध्यारो र उज्यालोबीचको संघर्ष मानव सभ्यताको शाश्वत कथा हो । जो अँध्यारोमा जन्मिए पनि उज्यालोको सपना देख्न सक्दछन्, तिनैले इतिहासको दिशा बदल्छन् । त्यसैले आज पनि हामीले आफ्नो भित्रको चेतनालाई जगाउनुपर्छ, अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउनुपर्छ र न्यायपूर्ण समाज निर्माणका लागि निरन्तर संघर्ष गर्नुपर्छ । किनकि उज्यालो कसैले उपहारस्वरूप दिँदैन, उज्यालो प्राप्त गर्न साहस, त्याग, संघर्ष र क्रान्तिको बाटो हिँड्नुपर्छ । र यही यात्रामा एउटा सामान्य मानिस असाधारण इतिहासको निर्माता बन्न पुग्छ ।
