गणेश आचार्य ###

‘विज्ञानले खण्डन गरेको दर्शन बोकेर कहाँ पुग्ने, कमरेड?’ भन्ने शीर्षकमा मोहन तिमल्सिनाको लेख अनलाइनखबरमा प्रकाशित भएको रहेछ। उक्त लेख सरसर्ती अध्ययन गरेपछि त्यसले उठाएका प्रश्नहरूको आधारमा यो लेख तयार गरेको हुँ। यो कुनै प्रतिवाद वा प्रतिउत्तर नभई यथार्थको कसौटीमा गरिएको वैचारिक मन्थन मात्र हो।

नेपाली वामपन्थी आन्दोलनभित्र निर्वाचनका उतारचढाव वा तात्कालिक राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक परिवर्तनका कारण बेला–बेलामा वैचारिक विचलन र निराशा देखिने गरेको सत्य हो। मोहन तिमल्सिनाको प्रस्तुत आलेखले कमरेडहरूको यही अलमल र छटपटीलाई आधार बनाएर मार्क्सवादकै दार्शनिक तथा वैज्ञानिक जगमाथि प्रश्न उठाउने प्रयत्न गरेको छ। पहिलो दृष्टिमा निकै तार्किक, तथ्यपरक र आधुनिक विज्ञानसम्मत देखिने उनको टिप्पणी गहिरिएर हेर्दा मार्क्सवादी द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको सतही बुझाइ, यान्त्रिक व्याख्या र शास्त्रीय भ्रममा आधारित देखिन्छ। प्रविधि, विज्ञान र समाजको अन्तर्निहित गतिशीलतालाई मार्क्सवादले कसरी व्याख्या गर्छ र आजको युगमा यसको जीवन्तता किन छ भन्ने पक्षलाई ओझेलमा पारेर मार्क्सवादलाई नै ‘त्रुटिपूर्ण’ देख्नु वास्तवमा दृष्टिभ्रम मात्र हो।

लेखकले मार्क्सवादभित्रको सबैभन्दा ठूलो आन्तरिक विरोधाभास यसको द्वन्द्ववादी पद्धतिमा रहेको भन्दै साम्यवादमा पुगेपछि वर्गसंघर्ष समाप्त हुने भएकाले ‘संघर्ष स्थायी र निरपेक्ष हुन्छ’ भन्ने मान्यता नै खण्डित हुने दाबी गरेका छन्। तर यो बुझाइ नै द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको आधारभूत सिद्धान्तविपरीत छ। किनभने मार्क्सवादले ‘संघर्ष’ भन्नाले केवल हतियारबन्द वा हिंसात्मक वर्गसंघर्षलाई मात्र बुझाउँदैन। प्रकृति र समाजमा विपरीत तत्त्वहरूको अस्तित्व तथा तिनीहरूबीचको द्वन्द्व निरन्तर र शाश्वत प्रक्रिया हो।

साम्यवादमा वर्ग तथा शोषक–शोषितबीचको राजनीतिक संघर्ष अवश्य समाप्त हुन्छ, तर द्वन्द्व समाप्त हुँदैन। त्यहाँ पुराना र नयाँ विचार, नयाँ प्रविधि र पुरानो कार्यशैली, मानवीय आवश्यकता र प्रकृतिका सीमाबीचको द्वन्द्व नयाँ उचाइमा निरन्तर रहन्छ। मार्क्सले इतिहासको विकासलाई रेखीय घेरामा होइन, सर्पिलाकार गतिमा हेरेका छन्। त्यसैले साम्यवाद आदिम साम्यवादजस्तो संघर्षहीन जड अवस्था होइन; बरु मानव चेतना र प्रविधिको उच्चतम विकासको जगमा उभिएको नयाँ स्तरको गतिशील समाज हो।

मार्क्सको ‘प्रकृतिसँगको संघर्ष’ भन्ने शब्दावलीलाई जीवनविरोधी र अप्राकृतिक ठहर गर्नु अर्को अर्थगत त्रुटि हो। मार्क्सले प्रकृतिसँगको संघर्ष भन्नाले प्रकृतिको विनाश वा शत्रुताको परिकल्पना गरेका होइनन्। उनले ‘श्रम’ को परिभाषा दिँदै मानिस र प्रकृतिबीचको जीवन्त अन्तर्क्रियालाई व्याख्या गरेका हुन्। मानिसले आफ्नो अस्तित्व रक्षाका लागि प्रकृतिलाई बुझ्ने र मानव उपयोगका लागि रूपान्तरण गर्ने प्रक्रिया—जस्तै खेती गर्नु, ऊर्जा उत्पादन गर्नु वा महामारीविरुद्ध औषधि विकास गर्नु—नै प्रकृतिसँगको संघर्ष र सहकार्यको समष्टिगत रूप हो।

कार्ल मार्क्सले आफ्नो युगान्तकारी कृति पूँजी मा पूँजीवादले नाफाका लागि प्रकृतिको निर्मम दोहन गरी मानिस र प्रकृतिबीचको सन्तुलन बिगार्ने चेतावनी दिएका थिए। आजको जलवायु परिवर्तन र वातावरणीय संकटले मार्क्सको त्यही चेतावनीलाई पुष्टि गरिरहेका बेला मार्क्सवादलाई प्रकृतिविरोधी देख्नु इतिहासकै ठूलो विडम्बना हुनेछ।

लेखकको अर्को मुख्य तर्क आधुनिक भौतिक विज्ञान, विशेषतः क्वान्टम मेकानिक्सले मार्क्सको यान्त्रिक बिम्बलाई खण्डन गरिसकेको भन्ने छ। वास्तवमा आधुनिक विज्ञानले मार्क्सवादको खण्डन होइन, बरु यसको केही आधारभूत मान्यतासँग उल्लेखनीय समानता देखाएको छ। उन्नाइसौँ शताब्दीको न्यूटोनियन भौतिक विज्ञान अपेक्षाकृत यान्त्रिक र स्थिर दृष्टिकोणमा आधारित थियो, जसको सीमाबारे मार्क्स र एङ्गेल्स स्वयं सचेत थिए। क्वान्टम भौतिकीले आज वस्तुहरू स्थिर नभई गतिशील छन्, पदार्थ र ऊर्जा जटिल सम्बन्धमा आबद्ध छन् र प्रकृतिका अवयवहरू अन्तरसम्बन्धित छन् भन्ने देखाएको छ। संसार गतिशील र अन्तरसम्बन्धित छ भन्ने मार्क्सवादी दृष्टिकोणसँग यी अवधारणाहरूको केही समानता अवश्य देखिन्छ। विज्ञानका हरेक नयाँ खोजहरूले प्रकृति र पदार्थको जटिल तथा गतिशील चरित्रलाई अझ स्पष्ट बनाइरहेका छन्।

डिजिटल अर्थतन्त्र, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र सूचना क्रान्तिको युगमा प्रत्यक्ष श्रमशोषणविनै कलाकार, खेलाडी वा सफ्टवेयर निर्माताले अर्बौं कमाएको उदाहरण दिँदै मार्क्सको ‘अतिरिक्त मूल्यको सिद्धान्त’ अप्रासंगिक भएको भन्ने जिकिर पनि भ्रमपूर्ण छ। लेखकले जसलाई ‘साझा अतिरिक्त मूल्य’ भनेका छन्, त्यो वास्तवमा मार्क्सकै ‘सामाजिक श्रम’ को विकसित रूप हो। डिजिटल अर्थतन्त्रमा शोषण समाप्त भएको छैन; बरु यसको स्वरूप अझ सूक्ष्म, सघन र विश्वव्यापी बनेको छ।

एप्पल, माइक्रोसफ्ट वा अमेजनजस्ता खर्बौँ मूल्यका प्राविधिक कम्पनीहरू आफैंले केवल सफ्टवेयर कोडिङ गरेर मात्र मुनाफा कमाएका होइनन्। तिनीहरूको लाभ एसिया र अफ्रिकाका खानीमा काम गर्ने सस्तो श्रम, कलकारखानाका मजदुर तथा विश्वभरिका ‘गिग वर्कर’हरूको श्रमसँग पनि जोडिएको छ। चर्चित खेलाडी वा कलाकारको अर्बौँको आम्दानीसमेत बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले सिर्जना गरेको विश्वव्यापी आर्थिक संरचनाभित्र विज्ञापन, रोयल्टी र बौद्धिक सम्पत्तिको माध्यमबाट वितरण हुने मूल्यसँग सम्बन्धित हुन्छ। उत्पादनका साधनमाथिको स्वामित्व आज पनि सीमित पूँजीपतिको हातमा केन्द्रित रहनुले मार्क्सवादले उठाएको स्वामित्वको प्रश्न झन् सान्दर्भिक बनेको छ।

सुरेन्द्र पाण्डेले उठाएको ‘मोबाइल डेमोक्रेसी’ र ‘डाटा इकोनोमी’ ले वर्ग मेटिने दाबी पनि आजको यथार्थसँग मेल खाँदैन। प्रविधिले वर्ग मेटाएको छैन; बरु ‘डिजिटल सर्वहारा’ को नयाँ स्वरूप जन्माएको छ, जो डाटा र एल्गोरिदममार्फत चौबीसै घण्टा शोषणको विभिन्न प्रक्रियामा संलग्न छन्।

अक्सफामका हालैका विश्वव्यापी प्रतिवेदनहरूले संसारको कुल सम्पत्तिको अस्वाभाविक हिस्सा केवल एक प्रतिशत धनाढ्यको हातमा केन्द्रित रहेको देखाउँछन्। धनको यो चरम केन्द्रीकरण र ध्रुवीकरणले मार्क्सले डेढ शताब्दीअघि औँल्याएका प्रवृत्तिहरूको सम्झना गराउँछ। सन् २००८ को वित्तीय संकटदेखि त्यसपछिका आर्थिक मन्दीसम्मका घटनाले पूँजीवादभित्रका अन्तर्विरोधबारे पुनः बहस जन्माएको छ।

कम्युनिस्ट पार्टीहरूको फुट, जडता, विचलन वा व्यावहारिक असफलतालाई मार्क्सवादकै दोषका रूपमा चित्रण गर्नु वैज्ञानिक दृष्टिकोण होइन। कुनै विचारको गलत प्रयोग वा प्रयोगकर्ताको वैचारिक स्खलन हुनु आफैंमा त्यो विचारको असफलता होइन। विज्ञानको प्रयोगबाट परमाणु बम बन्यो भन्दैमा विज्ञान नै गलत ठहरिँदैन। नेपाल वा विश्वका कम्युनिस्ट आन्दोलनका कमजोरीहरूको कारण मार्क्सवाद होइन; बरु आफ्नो देशको विशिष्ट भू–राजनीतिक तथा आर्थिक–सामाजिक परिवेशअनुसार यसको सिर्जनात्मक प्रयोग गर्न नसक्नु, जडसूत्रवाद वा अवसरवादमा फस्नु प्रमुख कारण हुन्।

मोहन तिमल्सिनाले दाबी गरेझैँ मार्क्सवाद कुनै ‘मायाजाल’ होइन; यो समाज र इतिहासलाई वस्तुपरक ढंगले बुझ्ने र परिवर्तन गर्ने एक वैज्ञानिक दृष्टिकोण हो। परिवेश बदलिँदै जाँदा यसको सिर्जनात्मक विकास र नयाँ संश्लेषण आवश्यक पर्छ। तर यसको मूल दार्शनिक जग आज पनि उत्तिकै बलियो छ। जबसम्म संसारमा वर्गीय विभाजन, श्रमशोषण र असमानता कायम रहन्छ, तबसम्म मानवमुक्तिको वैचारिक औजारका रूपमा मार्क्सवादको सान्दर्भिकता समाप्त हुने छैन।