डा. चूडाप्रसाद ढकाल ##
सन् १८७१ को वसन्त ऋतुमा पेरिसले एक असाधारण ऐतिहासिक घटना अनुभव गर्यो । पेरिस कम्युन, जसले केवल ७२ दिनसम्म मात्र शासन गर्यो तर यो छोटो अवधिमा विश्वभरिका क्रान्तिकारीलाई प्रेरित गर्यो ।
पेरिस कम्युनको जीवन रोमाञ्चक, चुनौतीपूर्ण र आदर्शयुक्त थियो । यी ७२ दिनले समाजवादी विचारधारा, श्रमिक वर्गको शक्ति र समानताको आदर्शलाई सजीव बनायो ।
पेरिस कम्युनको उत्पत्तिमा औद्योगिक क्रान्ति र कम्युनिस्ट घोषणापत्र जस्ता ऐतिहासिक घटनाले प्रमुख भूमिका खेले । औद्योगिक क्रान्तिले युरोपभरि श्रमिक वर्गको जीवनमा ठुलो परिवर्तन ल्यायो । त्यसताका कारखानामा लामो समयसम्म काम गर्ने, न्यूनतम तलब र खराब काम गर्ने परिस्थितिले श्रमिकलाई असन्तुष्ट बनायो । यस असन्तुष्टिलाई आधार बनाउँदै १८४८ मा कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिक एङ्गेल्सले “कम्युनिस्ट घोषणापत्र” प्रकाशन गरे । यस दस्तावेजले समाजवादी र साम्यवादी विचारधारालाई प्रोत्साहन गर्यो । कम्युनिस्ट घोषणापत्रले श्रमिक वर्गलाई एकजुट भएर पुँजीवादी व्यवस्था विरुद्ध लड्न आह्वान गर्यो । यसले श्रमिक वर्गमा क्रान्तिकारी भावना जगायो, जो पछि गएर पेरिस कम्युनको रूपमा परिणत भयो ।
मार्च १८, १८७१ मा पेरिस कम्युनको स्थापना भएको हो । यो फ्रान्स–प्रसिया युद्धको पराजयपछिको समय थियो । फ्रान्सेली सेनाको असफलताले पेरिसवासीलाई निराश बनाएको थियो र सरकारको असक्षमताले जनताको क्रोधलाई उकास्यो । यस अस्थिरतामा पेरिसका श्रमिक वर्ग, सैनिक र जनताले मिलेर नयाँ सरकार स्थापना गरे : पेरिस कम्युन ।
पेरिस कम्युनका प्रारम्भिक दिनहरू आशा र उत्साहले भरिएका थिए, जसको फलस्वरूप जनता आफ्नो सहरलाई स्वतन्त्र र न्यायपूर्ण बनाउनका लागि कम्मर कसेर लागिपरे ।
कम्युनले विभिन्न सामाजिक सुधारलाई प्राथमिकता दियो । श्रमिकको जीवनस्तर सुधार गर्न काम गर्ने घण्टा घटाउने, बालश्रमको अन्त्य गर्ने र कामदारका लागि आधारभूत सुविधा उपलब्ध गराउने निर्णय गरियो । शिक्षा निःशुल्क बनाइयो, जसले गरिब परिवारका बालबालिकालाई शिक्षा प्राप्त गर्ने अवसर दियो । स्वास्थ्य सेवामा सुधार गरियो र सबैका लागि निःशुल्क स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउने योजना बनाइयो । यी सुधारले समाजमा समानता र न्यायको भावना जागृत गर्यो ।
पेरिस कम्युनमा महिलाको भूमिका महत्त्वपूर्ण थियो। महिलाले विभिन्न क्षेत्रमा सक्रियता देखाए । उनीहरूले अस्पतालमा काम गरे । जनतालाई खाना वितरण गरे । सैनिकलाई सहयोग पुर्याए । महिला अधिकारका लागि लड्दै उनीहरूले महिलाको मताधिकार र समानता प्राप्त गर्न सङ्घर्ष गरे । कम्युनले महिलालाई सरकारी पदमा नियुक्त गर्यो, जसले महिलाको सहभागितालाई प्रोत्साहित गर्यो तर कम्युनको जीवन सजिलो थिएन । आन्तरिक रूपले विभिन्न विचारधारा र समूहबिचको असहमति र विवादले चुनौती उत्पन्न गर्यो । बाह्य रूपले फ्रान्सेली सरकारले कम्युनलाई दबाउन निरन्तर प्रयास गरिरह्यो ।
मे २१, १८७१ मा सरकारले पेरिसमा हमला गर्यो । यो रक्तरञ्जित हप्ताको सुरुआत थियो, जसमा हजारौँ मानिस मारिए । कम्युनका सदस्यले वीरतापूर्वक प्रतिरोध त गरे तर अन्ततः मे २८, १८७१ मा पेरिस कम्युनको अन्त्य भयो ।
पेरिस कम्युनको ७२ दिनको जीवन छोटो भए पनि यसको प्रभाव दीर्घकालीन रह्यो । कम्युनले समाजवादी विचारधारा, श्रमिक वर्गको अधिकार र समानताको आदर्शलाई सजीव बनायो । विश्वभरिका क्रान्तिकारीले पेरिस कम्युनको उदाहरणलाई अनुकरण गरे । लेनिन, माओत्सेतुङ र अन्य नेताहरूले यसलाई आफ्नो आन्दोलनको प्रेरणास्रोत बनाए, जसका कारण पेरिस कम्युनले देखाएको समानता र न्यायको आदर्श आज पनि प्रेरणादायी छ ।
पेरिस कम्युनका रोमाञ्चक ७२ दिन इतिहासको एउटा अद्वितीय पृष्ठ हो । यसले समाजवादी विचारधारा र श्रमिक वर्गको शक्तिलाई सजीव बनायो । कम्युनको छोटो जीवनकालले देखाएको समानता, न्याय र आदर्शवादी भावना आज पनि महत्त्वपूर्ण छ । पेरिस कम्युनको उदाहरणले हामीलाई समाजमा समानता र न्यायको लागि सङ्घर्ष गर्न प्रेरित गर्दछ । यसले देखाएको सहकार्य र आदर्शले भविष्यमा पनि समाजमा स्थायी परिवर्तन ल्याउन सक्ने सम्भावना राख्छ ।
पेरिस कम्युनको इतिहासले समाजमा सामाजिक न्याय, समानता, र श्रमिक वर्गको अधिकारको महत्त्वलाई उजागर गर्यो । यसले देखाएको आदर्शवादी दृष्टिकोणले विश्वभरिका क्रान्तिकारीलाई प्रेरित गर्यो । यो इतिहासले देखाएको साहस, बलिदान र अटूट दृढताले हामीलाई समाजमा स्थायी परिवर्तन ल्याउन प्रेरित गर्दछ । पेरिस कम्युनको ७२ दिनको जीवनले देखाएको आदर्श आज पनि महत्त्वपूर्ण छ र भविष्यमा पनि प्रेरणाको स्रोत रहिरहने छ ।
समग्रमा पेरिस कम्युनका रोमाञ्चक ७२ दिनले समाजवादी विचारधारा, श्रमिक वर्गको शक्ति र समानताको आदर्शलाई सजीव बनायो ।
यो छोटो जीवनकालले देखाएको समानता, न्याय, र आदर्शवादी भावना आज पनि महत्त्वपूर्ण छ । पेरिस कम्युनको उदाहरणले हामीलाई समाजमा समानता र न्यायको लागि सङ्घर्ष गर्न प्रेरित गर्दछ । यसले देखाएको सहकार्य र आदर्शले भविष्यमा पनि समाजमा स्थायी परिवर्तन ल्याउन सक्ने सम्भावना राख्छ ।
Email: drchudadhakal@gmail.com
