डा. चूडाप्रसाद ढकाल ##

के साँच्चै प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो क्षमताअनुसार योगदान दिन्छ र आवश्यकताअनुसार प्राप्त गर्न सक्छ ? के यो एक आदर्श मात्र हो कि वास्तविकता पनि बन्न सक्छ ?

रमेश (काल्पनिक नाम), नेपालको एक ग्रामीण किसान, दिनभर खेतमा काम गर्छन् तर उनको परिवारको आवश्यकता पूरा गर्न कठिनाइ छ । उनले सुनेका छन् कि केहीका लागि धेरै सम्पत्ति छ जबकि अन्यलाई जीवनको आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न सङ्घर्ष गर्नुपर्छ । रमेश जस्ता हजारौँ मानिसको जीवन सुधार गर्न के उपाय हुन सक्छ ? के प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो क्षमताअनुसार योगदान दिएर आवश्यकताअनुसार प्राप्ति गर्ने सिद्धान्तले यो असमानता अन्त्य गर्न सक्छ ?

यस प्रश्नले हामीलाई कार्ल मार्क्सको एक महत्त्वपूर्ण सिद्धान्ततिर लैजान्छ – ‘क्षमता र आवश्यकता’।

मार्क्स एक जर्मन दार्शनिक र समाजशास्त्री, जसले उन्निसौँ शताब्दीमा समाजको आर्थिक र सामाजिक संरचनामा गहिरो प्रभाव पारेका छन् । उनको ॅक्षमता र आवश्यकता’ सिद्धान्त समाजवादी विचारधाराको एक प्रमुख आधारशिला हो । यो सिद्धान्तले समाजमा प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो क्षमताअनुसार योगदान दिन्छ र आफ्नो आवश्यकताअनुसार प्राप्त गर्ने व्यवस्था प्रस्ताव गर्दछ तर यस सिद्धान्तलाई वास्तविकतामा कसरी कार्यान्वयन गर्न सकिन्छ ? के यसले हाम्रो समाजको असमानता र अन्यायलाई सम्बोधन गर्न सक्छ ?
वास्तविक जीवनमा यस सिद्धान्तको कार्यान्वयनमा केही महŒवपूर्ण चुनौती छन् ।

पहिलो चुनौती मानव स्वभावको हो । मानिसहरू स्वाभाविक रूपमा स्वार्थी हुन्छन् र आफ्नो व्यक्तिगत लाभलाई प्राथमिकता दिन्छन् । यसले यो प्रश्न उठाउँछ कि मानिसहरू कसरी आत्मसंयम र नैतिकता अपनाएर आवश्यकता सीमित गर्न र क्षमताअनुसार योगदान गर्न तयार हुन्छन् ?

दोस्रो चुनौती सामाजिक संरचना र सांस्कृतिक मान्यताको हो । हरेक समाजमा भिन्न भिन्न मान्यता र मूल्यप्रणाली हुन्छन् जसले समानता र न्यायको विचारलाई समर्थन गर्न सक्दैन ।

तेस्रो चुनौती आर्थिक र राजनीतिक प्रणालीको हो जसले समानता र न्यायको स्थापना गर्न अवरोध पुर्‍याउन सक्छ ।

एक गाउँमा दुई साथी थिए – राम र श्याम (अर्को काल्पनिक उदाहरण) । राम एक मिहिनेती किसान थिए, जो धेरै अन्न उत्पादन गर्थे । श्याम एक कुशल दर्जी थिए, जो गाउँभरका सबैको लुगा सिलाउँथे । एक दिन उनीहरूले सोच्न थाले, यदि हामी सबैले हाम्रो क्षमताअनुसार योगदान गर्‍यौँ र आवश्यकताअनुसार प्राप्त गर्‍यौँ भने हाम्रो गाउँ कति राम्रो हुन्थ्यो ? यसरी उनीहरूले समाजका सबै सदस्यलाई प्रोत्साहित गरे कि सबैले आफ्नो क्षमताअनुसार काम गर्ने र आवश्यकताअनुसार प्राप्त गर्ने सिद्धान्त अपनाउन् । अन्ततः यस सिद्धान्तले उनीहरूको गाउँमा समानता र न्याय स्थापना गर्‍यो ।

समय बित्दै जाँदा राम र श्यामको गाउँमा विवाद उठ्यो । गाउँका केही मानिसहरू विशेष गरी गोपाल र कृष्ण, राम र श्यामको सिद्धान्तप्रति शङ्का गरिरहेका थिए ।

गोपालले भन्यो– ‘मानिसहरू स्वभावतः लोभी हुन्छन् । कसरी हामी आफ्नो आवश्यकता सीमित गर्न सक्छौँ ?’

कृष्णले थपे– ‘केही मानिसहरू आफ्नो क्षमताअनुसार योगदान दिन नै चाहँदैनन् । के यस सिद्धान्तले वास्तविकताभित्र काम गर्न सक्छ ?’

त्यसैगरी गाउँमा एक गम्भीर बहस सुरु भयो । राम र श्यामले सबैलाई सम्झाउन प्रयास गरे कि ॅबुद्ध’ जस्तो आत्मानुशासन र समाजका लागि योगदानको भावना नै समाधान हो ।

मानव स्वभावमा स्वार्थ र लोभले गहिरो जरा गाडेको हुन्छ । मानिसहरू आफ्ना आवश्यकता र इच्छाको सिमाना कहिल्यै पूरा भएको महसुस गर्दैनन् । यसको प्रमुख कारण मनोवैज्ञानिक आवश्यकता र व्यक्तिगत आकाङ्क्षा हुन् ।

मार्क्सले पनि स्वीकार गरेका थिए कि मानव स्वभाव परिवर्तन गर्न गाह्रो हुन्छ तथापि उनले विश्वास गरे कि सामाजिक संरचना र सांस्कृतिक परिवर्तनले मानव स्वभावलाई सकारात्मक दिशामा मोड्न सक्छ ।

यस सन्दर्भमा मार्क्सवादी सिद्धान्तः जसमा ‘समाजमा प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो क्षमताअनुसार योगदान दिन्छ र आफ्नो आवश्यकताअनुसार प्राप्त गर्ने व्यवस्था प्रस्ताव गर्दछ’ को सफलतापूर्वक कार्यान्वयन भएको केही उदाहरण क्युबा र उत्तर कोरिया छन् । क्युबामा फिडेल क्यास्ट्रोले उनको नेतृत्वमा सबैले समानताको आधारमा काम गर्ने र आवश्यकताअनुसार प्राप्त गर्ने सिद्धान्तलाई लागु गरे यद्यपि यसमा चुनौती पनि देखिए जस्तो कि मानव स्वभावका कारणले कतिपयले आफ्नो क्षमताअनुसार योगदान दिन अस्वीकार गर्नु ।

उत्तर कोरियामा पनि समान समस्या देख्न सकिन्छ जहाँ समाजवादी सिद्धान्त लागु भए तापनि मानिसको आवश्यकता र योगदानमा असमानता देखिन्छ । मानव स्वभावमा आत्मसंयम र आवश्यकता सीमित गर्ने संस्कार विकास गर्न चुनौतीपूर्ण भए तापनि केही समाजले यसमा सफलता प्राप्त गरेका छन् । उदाहरणका लागि बौद्ध धर्ममा ध्यान र आत्मसंयमको अभ्यासले मानिसलाई आफ्ना आवश्यकता सीमित गर्न र समाजको हितमा योगदान गर्न प्रेरित गर्छ ।

आधुनिक समाजमा जसमा ‘क्षमता र आवश्यकता’ सिद्धान्तलाई विभिन्न क्षेत्रमा लागु गर्ने प्रयास भइरहेको छ । उदाहरणका लागि स्क्यान्डिनेभियन देशहरूमा सामाजिक कल्याण कार्यक्रमले सबै नागरिकको आवश्यकता पूरा गर्ने प्रयास गरिरहेको छ । यी देशमा स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, र आधारभूत आवश्यकताहरू निःशुल्क वा सस्तो दरमा उपलब्ध छन् तर त्यहाँ पनि चुनौती छन्, जस्तो कि सामाजिक कल्याण प्रणालीको दुरुपयोग ।

यस ‘क्षमता र आवश्यकता’ को सिद्धान्तलाई आधुनिक आर्थिक सिद्धान्तसँग तुलना गर्दा केही प्रमुख फरक देखिन्छन् । पुँजीवादी सिद्धान्तमा व्यक्तिगत सम्पत्ति र लाभलाई प्रमुख मानिन्छ जबकि मार्क्सको ॅक्षमता र आवश्यकता’ सिद्धान्तमा सामूहिक हित र समानतालाई प्रमुख मानिन्छ । पुँजीवादी सिद्धान्तमा प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो क्षमताअनुसार योगदान दिन्छ र आफ्नो प्राप्तिलाई अधिकतम गर्न प्रयास गर्छ जबकि ‘क्षमता र आवश्यकता’ सिद्धान्तमा प्रत्येक व्यक्तिले आवश्यकताअनुसार प्राप्त गर्छ र आफ्नो क्षमताअनुसार योगदान दिन्छ ।

भविष्यमा मार्क्सको यस ‘क्षमता र आवश्यकता’ सिद्धान्तलाई प्रभावकारी रूपमा लागु गर्न समाजमा नैतिकता र आत्मसंयमको विकास गर्न आवश्यक छ । यसका लागि शिक्षाको माध्यमबाट समाजलाई जागरुक गराउनुपर्छ र सामूहिक हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ साथै समाजमा इमानदारी र पारदर्शिता संस्कृति विकास गर्नुपर्छ । यदि यस सिद्धान्तलाई प्रभावकारी रूपमा लागु गर्न सकियो भने समाजमा समानता र न्यायको स्थापना सम्भव छ ।

यसरी हामीले मार्क्सको ‘क्षमता र आवश्यकता’ सिद्धान्तका व्यावहारिक परिणाम र चुनौती बुझिसकेपछि यो निष्कर्षमा पुग्न सक्छौँ कि मार्क्सको यो सिद्धान्त केवल आदर्श मात्र नभई सही प्रयास र इमानदार कामको माध्यमबाट वास्तविकता बन्न सक्छ । तसर्थ हामी सबैले यस सिद्धान्तलाई आफ्नो जीवनमा अपनाई समानता र न्यायको समाज निर्माण गर्न योगदान दिनु आवश्यक छ । समाजमा वास्तविक परिवर्तन ल्याउन हामी सबैले सामूहिक हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ र आफ्नो आवश्यकता सीमित गर्न र क्षमताअनुसार योगदान दिन इमानदारीपूर्वक प्रयास गर्नुपर्छ साथै यस सिद्धान्तलाई सफलतापूर्वक कार्यान्वयन गर्न हामीले नैतिकता, आत्मसंयम र पारदर्शिता संस्कृति विकास गर्न आवश्यक छ । यस प्रकार मार्क्सको ‘क्षमता र आवश्यकता’ सिद्धान्तले समाजमा समानता र न्यायको स्थापना गर्न महŒवपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ ।

लेखकको सङ्क्षिप्त नोट : “सिक्दै सिकाउँदै मार्क्सवाद” अन्तर्गत लेखिएको यस लेखमा प्रस्तुत जानकारी विविध द्वितीयक स्रोतबाट सङ्कलन गरिएका हुन् जुन ज्ञानको विस्तृत समुदायमा पहिले नै चर्चित र साझा गरिएका छन् । हाम्रो उद्देश्य यस ज्ञानको पुनः प्रस्तुतीकरण गरी सिक्ने र सिकाउने कार्यमा योगदान दिनु हो । पाठकको सुझाव र अन्तर्दृष्टिको हामी सधैँ स्वागत गर्दछौँ । ज्ञानको यस यात्रालाई तपाईं सचेत पाठकको सहभागिताले थप समृद्ध र बलशाली बनाउने छ । यो हाम्रो विश्वास हो ।

Email: drchudadhakal@gmail.com