हेमलाल गौतम

यतिबेला नेपाली राजनीतिमा एक प्रकारको हलचल पैदा भएको छ । राज्यका संयन्त्रहरुमा गडबडी उत्पन्न भएको छ । देशका प्रमुख भनिने दलहरू टुट, फुट र गुटबन्दीमा अल्झिरहेका छन् । ठूला भनिएका नेताहरु हदैसम्मका अमर्यादित र अराजनीतिक शब्द प्रहार, गाली गलौज र प्रतिशोधमा उत्रिरहेका छन् । नेपालको राजनीतिमा स्थिरता पैदा हुन नदिन प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष भूमिका खेल्ने शक्तिहरू ‘फुटाउ र राज गर’को नीति लागू गर्दै थप सक्रियता बढाइरहेका छन् ।

जब केपी ओलीले पहिलो पटक संसद विघटन गरे त्यसपछि राजनीतिक दलहरु त्यसका विरुद्धको लडाईंमा ध्रुबीकरण हुन थाले । अग्रगमन र पश्चगमन बीचको लडाईं चल्यो । अन्ततः पश्चगमनको पराजय भयो तर अहिले पनि नेपाली राजनीतिक आकाशमा पश्चगमनको कालो बादल मडारिइरहेको छ । अहिले पनि संसद अबरूद्ध गर्ने, होहल्ला गर्ने, विधेयकहरू पास गर्न नदिने, अध्यादेशबाटै सत्ता चलाउन खोज्ने जस्ता गतिबिधिहरू भइरहेका छन् । आफूले गरेको निर्णय नै सही थियो भन्ने प्रमाणित गर्न ओली समूहले संसदलाई अवरुद्ध गरिरहेको छ ।

प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा र उनको सरकार पनि जनहितमा काम गर्न नसक्ने देखिन्छ । ओली र देउवाका देखिने नदेखिने स्वार्थमा गोप्य साँठगाँठको सम्भावना पनि छ । एमसीसी उपाध्यक्ष फतिमा सुमारसँगको ओलीको प्रस्तुतीले यो सन्दर्भमा ओली र देउवाको साँठगाँठ प्रष्ट हुन्छ । देश सञ्चालन गर्ने जिम्मेवारी पाएका यी दलहरुमा एक प्रकारको अराजकता र भाँडभैलोको अवस्था छ । उनीहरुको उद्धेश्य राष्ट्रहित भन्दा पनि व्यक्तिगत र गुटगत महात्वाकांक्षाले नै काम गरिरहेको स्पष्ट हुन्छ ।

हुन त पार्टीको ह्वीप उल्लंघन गर्ने र आफ्ना निर्णयहरूमा अडान राख्न नसक्ने जस्ता घटनाक्रमले हाम्रो पार्टी (राष्ट्रिय जनमोर्चा) लाई पनि अछुतो राखेन । हाम्रो पार्टीको आठौं महाधिवेशन भन्दा पहिलेबाट नै दुई लाइनको संघर्ष तीब्र गतिमा चलिरहेको थियो । प्रदेशको चुनाव र संघीय संसदको चुनावका क्रममा कतिपयका स्वार्थहरु प्रकट हुन थालेका थिए । त्यो भन्दा पहिले पनि पार्टी सरकारमा जाने या नजाने सवालमा पनि पार्टीमा मतभेदहरू उठ्न थालेका थिए । एउटा क्रान्तिकारीकारी पार्टीभित्र विभिन्न विचारहरु आउनु र अन्तरसंघर्ष हुनु स्वाभाविक हो । तर, मतभेदका नाममा पछिल्लो समय प्रकट भएका कतिपय अराजक र अनुशासनहीन प्रवृतिहरु पैदा भएका छन् ।

जब जब पार्टीका अन्तरबिरोधहरू अमैत्री हुन पुग्छन् तब पार्टी भित्र फुट र बिभाजन देखिने गर्दछ । यसरी फुटेर जानेहरूको ईतिहासलाई हेर्ने हो भने पनि कोही कसैको स्थिति पार्टी र क्रान्तिको स्प्रिटमा माथि उठ्न सकेको देखिँदैन ।

हाम्रो पार्टीको दिर्घकालिन उद्धेश्य नौलो जनवाद र समाजवाद हुँदै साम्यवादसम्मको हो । हाम्रो लक्ष्य स्पष्ट छ भने र पार्टीको वैचारिक अडानमा दृढता छ । तर, हाम्रा लागि अहिलेको विश्व परिस्थिति र नेपाली राजनीतिको आत्मगत अबस्था परिपक्व छैन । ‘जनयुद्ध’ को अभ्यास गरेको पार्टी माओवादी पनि विभिन्न बहानामा सत्तारोहणको संसदीय बाटोमा आएर टुंगियो । त्यससँग बिमती राख्दै अलग धारमा हिँडेका वैद्य र विप्लव पनि अहिले संसदीय व्यवस्थाप्रति नरम दृष्टिकोण अपनाउँदै आफूलाई लचिलो बनाउन लागिरहेका छन् ।

अहिले विश्व शक्ति राष्ट्रहरू पूँजीवादी टकराव र प्रतिस्पर्धामा होडबाजी गरिरहेका छन् । नेपाल भारतीय साम्राज्यवाद र चिनियाँ साम्राज्यवादको बिचमा अबस्थित छ । अमेरिकी साम्राज्यवादले आफ्नो मुख्य दुश्मन चीनलाई देख्दै आईरहेको सन्दर्भमा भारतलाई साथ लिएर चीनलाई कमजोर बनाउन हरसम्भव कोशिस गरिरहेको छ । यी साम्राज्यवादी शक्तिहरूमा नेपालका लागि तुलनात्मक रूपमा चीन अलि नरम देखिन्छ । नेपालले व्यवहारमा असंलग्न परराष्ट्र नीति र पञ्चशीलको सिद्धान्त अंगिकार गरेको छ । तर, विभिन्न शक्तिराष्ट्रहरु नेपाललाई एक अर्को देशविरुद्ध उपयोग गर्ने प्रयास गरिरहेका छन् । एमसीसीको जाल फ्याँकेर असंलग्न परराष्ट्र नीति र पञ्चशीलको सिद्धान्त तोडाउन खोजिरहेको देखिन्छ । यस्तो अबस्थामा अमेरिकाले बिभिन्न तरिकाले नेपाल–चीन सम्बन्धलाई टुटाउन खोज्छ भने त्यो स्वार्थमा भारतले अमेरिकालाई साथ दिन्छ ।

अहिलेको विश्व परिवेशमा नेपालले मात्रै क्रान्तिको ज्वारभाटा उठाउन धेरै कठिन छ । तत् तत् देशहरूमा श्रमिक मजदुरको मुक्ति आन्दोलन जतिखेरसम्म उठ्न सक्दैन त्यतिन्जेलसम्म विश्व कम्युनिष्ट आन्दोलन रक्षात्मक अबस्थामा मात्रै सिमित हुन पुग्छ । २१औं सताब्दीको पूर्वार्धमा अमेरिकालाई चुनौती दिँदै ल्याटिन अमेरिकी मुलुक पेरू र त्यहाँको कम्युनिष्ट पार्टी द साईनिङ पाथले मुक्तियुद्ध लड्यो । तर, सफलताको नजिक पुग्नै लागेको बेलामा त्यसका नेता गोन्जालो गिरफ्तारीमा परे । सो पार्टीका धेरै नेता कार्यकर्ताको हत्या, गिरप्तार र आजीवन कारावासको अबस्थामा पुर्यायो र त्यो कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई तहस नहस पारिदियो । विश्व पूँजीवादी साम्राज्यवादले कुनैबेला कम्युनिष्ट शासन स्थापित गरेका मुलुकहरूमा टुटफुट र बिभाजन गराउन सफल रह्यो भने खुला अर्थ प्रणाली अपनाउन बाध्य हुने अवस्थामा पुर्यायो ।

पार्टीले गलत गरेको भए त्यसको मूल्यांकन गर्ने थलो भनेको भेला, सम्मेलन या महाधिबेशन नै हो । त्यो भन्दा बाहिरबाट अभ्यास गर्नु भनेको अन्तत: पार्टीमा फुट पार्नु र स्वयम् कमजोर हुनु हो ।

अहिले पनि पूँजीवादी साम्राज्यवादका अगाडि विश्व कम्युनिष्ट आन्दोलन रक्षात्मक अवस्थामा छ । कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई दक्षिणपन्थी भड्कावबाट जोगाएर अघि बढ्नु निकै चुनौतिपूर्ण छ । विश्वभरका कम्युनिष्ट संगठनहरुको सांगठनिक अवस्था पनि कमजोर छ । यो परिस्थितिका बिच हाम्रो देशले युद्धको घोषणा त गर्न सक्ला तर निष्कर्षमा पुर्याउन कठिन छ । तसर्थ बस्तुगत र आत्मगत परिस्थिति तयार नहुँदासम्म बिद्यमान व्यबस्थाभित्र र बाहिरबाट आफ्ना आवाजहरूलाई उठाउँदै र प्राप्त सिमित उपलब्धिहरूलाई उपयोग गर्दै जानुको विकल्प छैन । यो अवस्थामा हामीले सबैभन्दा बढी जोड संगठन निर्माण गर्न र क्रान्तिकारी चरित्र जोगाइराख्न नै ध्यान दिनुपर्दछ ।

जब जब पार्टीका अन्तरबिरोधहरू अमैत्री हुन पुग्छन् तब पार्टी भित्र फुट र बिभाजन देखिने गर्दछ । यसरी फुटेर जानेहरूको ईतिहासलाई हेर्ने हो भने पनि कोही कसैको स्थिति पार्टी र क्रान्तिको स्प्रिटमा माथि उठ्न सकेको देखिँदैन । विगतमा विभिन्न भड्कावमा परेर हाम्रो पार्टीबाट कैयौं ईमान्दार साथीहरू पनि जानुभयो भने कैयौं साथीहरू निस्क्रिय भएर पनि बस्नु भयो । बिस्तारै बुझ्दै जाँदा कयौँ साथीहरू मूलघरमा फर्केर पार्टीको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी निभाउनु भएको पनि छ । यसखालका भ्रम र भड्कावहरु पार्टी जीवनमा आइ नै रहन्छन् । हामी वैचारिक रुपमा प्रष्ट हुन नसकेमा कुनै पनि खालका भड्कावले पलायन बनाउन सक्दछ ।

त्यसैले हामीले आफू स्पष्ट हुँदै, भ्रमहरूलाई चिर्दै शसक्त ढंगले पार्टी संगठनलाई हाँक्नु जरूरी हुन्छ । हाम्रो आस्थाको धरोहर हाम्रो पार्टीलाई राम्रो बनाउनु छ भने पार्टीका अन्तर बिरोधलाई सार्वजनिक गरेर होईन, आन्तरिक रूपमा उठाएर समाधान गरिनु पर्दछ । तसर्थ फुटपरस्त साथीहरूले साच्चिकै मूलघरलाई बनाउने हो भने यहीँ भित्रैबाट लड्नु पर्छ । पार्टीले गलत गरेको भए त्यसको मूल्यांकन गर्ने थलो भनेको भेला, सम्मेलन या महाधिबेशन नै हो । त्यो भन्दा बाहिरबाट अभ्यास गर्नु भनेको अन्तत: पार्टीमा फुट पार्नु र स्वयम् कमजोर हुनु हो । त्यसैले हामी आ–आफ्नो ठाउँबाट संगठित हुँदै यस प्रकारका गल्तीहरूमा खबरदारी गरौँ र साथीहरूलाई सहृदय मूलघरमै बसेर अन्तरबिरोध सञ्चालन गर्न सुझाऔँ ।

(गौतम जापान नेपाली एकता समाजका केन्द्रीय सदस्य हुनुहुन्छ ।)