डिल्ली अम्माई ##
भूमिका
नेपाली वाङ्मयका आकाशमा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा एक यस्तो प्रकम्पकारी नाम हो, जसलाई कुनै एउटा सङ्कीर्ण वैचारिक धार वा दार्शनिक बाकसभित्र बन्द गर्न असम्भव छ । देवकोटा केवल शब्दका जादुगर वा भावनाका संवाहक मात्र थिएनन्, उनी आफैँमा विचारको एक विराट् क्वान्टम सुपरपोजिसन थिए । उनको दृष्टिमा मार्क्सवादको वर्गीय विद्रोह, लाओत्सेको ताओवादी सहजता, उपनिषद्को अद्वैत अद्वैतवाद र बुद्धको महाकरुणा एकैसाथ तरङ्गित भइरहन्थे तर यो वैचारिक विराटताको समानान्तर रूपमा उनीभित्र एउटा गहिरो, अँध्यारो र विसङ्गत छटपटाहट पनि बगिरहेको थियो । उनी एकै समयमा इतिहासको उत्थानप्रति आश्वस्त र त्यसको आसन्न पतनप्रति हकानिएका एक उदास दार्शनिक–कवि थिए ।
वैचारिक क्षितिज र दार्शनिक स्वरूप
देवकोटाको चिन्तन प्रणालीमा सामाजिक द्वन्द्व चेतनाको अन्तिम स्रोत थिएन बरु एक बाह्य उत्प्रेरक मात्र थियो । सन् १९५० को दशकमा नेपाल र चीनबिचको सम्बन्ध सुमधुर हुँदै गर्दा उनले माओको क्रान्तिको प्रशंसामा ‘ओ, चाइनाज सन्स !’ र लेनिनको विद्रोहप्रति सम्मान व्यक्त गर्दै ‘अक्टोबर फस्ट’ जस्ता अङ्ग्रेजी कविता त लेखे तर उनी यान्त्रिक भौतिकवाद वा कठोर पार्टी अनुशासनका कार्यकर्ता कहिल्यै बन्न सकेनन् ।
मार्क्सवादले उनलाई सर्वहारा वर्गको सामाजिक न्याय र भौतिक मुक्तिको मार्गचित्र दियो तर उनको हृदयको तिर्खा यतिमा मात्र मेटिएन । उनले वर्गशत्रुको संहारमा होइन, बुद्धको ‘महाकरुणा’ मा मुक्ति देखे, जहाँ मानिस जातपात, वर्ग र कृत्रिम सङ्कीर्णताबाट माथि उठ्छ । त्यस्तै, लाओत्सेको ताओवाद जस्तै प्रकृतिको स्वत:स्फूर्त लयमा जिउनु नै उनको ‘पागलपन’ को वास्तविक दर्शन थियो । उनको साहित्यमा मनोविज्ञान जग थियो भने दर्शन त्यसको सर्वोच्च शिखर थियो ।
विसङ्गत छटपटाहट र अस्तित्ववादी सङ्कट
देवकोटाको दर्शन सधैँ उज्यालो र आश्वस्तकारी मात्र थिएन, यसमा एउटा गहिरो, अवसादग्रस्त अँध्यारो पक्ष थियो । आफ्ना प्रिय सन्तानहो अकाल मृत्यु, चरम आर्थिक विपन्नता र तत्कालीन नेपाली समाजको अनुदार सङ्कीर्णताले उनलाई गहिरो शून्यवादतर्फ धकेलिदियो । जब उनले इतिहासको उत्थान र पतनको अनन्त चक्रलाई नजिकबाट नियाले—जहाँ हरेक महान् आन्दोलन अन्तत: सत्ताको क्रुर नोकरशाहीमा परिणत हुन्छ—तब उनीभित्र एक भयानक विस्मय पैदा भयो । बुद्धको परम पवित्र “साम्यवादी सङ्घ” समेत आन्तरिक प्रवृत्तिको द्वन्द्वमा परेर विभक्त भएको ऐतिहासिक यथार्थ उनले बुझेका थिए ।
यही अतिचेतनाका कारण उनलाई यो संसार अल्बर्ट कामुको दर्शनजस्तै विसङ्गत लाग्यो । यो विसङ्गतिको गहिराइ नै उनीभित्रको डिप्रेसन र पटकपटकको आत्महत्याको सोचको मुख्य कारण थियो । उनी कुनै वैचारिक अलमलमा थिएनन् बरु ब्रह्माण्डको अर्थहीनता र मानवीय प्रवृत्तिको अपरिवर्तनीय कठोरतालाई देखेर लागेको बौद्धिक चोटबाट छटपटाइरहेका थिए । उनको अन्तिम कबुलियती “संसाररूपी सुख यो अनौठो, रहेछ भ्रामक थुमजस्तो”—यही विसङ्गतिवादी सत्यको आँसुले भरिएको हस्ताक्षर हो ।
अबको विकल्प के हुन सक्ला ?
इतिहासको यो विसङ्गत चक्र (जहाँ क्रान्ति आफैँ सत्ता बन्छ र बिरुवा जोगाउन लगाइएको बारले नै बिरुवालाई कुल्चन्छ) बाट उम्किन अबको मानव जातिका लागि विकल्प के त ? यस बहसमा दुइटा मुख्य पाटा देखिन्छन् :
१. “माथिबाट लादिएको सत्ता” को विसर्जन र “स्थानीय सहश्रम योग” को अवधारणा
अबको विकल्प कुनै विशाल केन्द्रीय राज्य वा थोपरिएको राजनीतिक घोषणापत्र हुन सक्दैन । विकल्प त जराबाट सुरु हुने “स्थानीय सहश्रम योग“ नै हो । यो एउटा यस्तो सानो, विकेन्द्रीकृत र आत्मनिर्भर समुदायको परिकल्पना हो, जसले मानिसको दुवै आयामलाई सम्बोधन गरोस् ।
– सामूहिक कर्म (भौतिक आयाम) : जहाँ मानिसहरू मिलेर सहकार्य गर्छन्, उत्पादन गर्छन् र आर्थिक असमानतालाई शून्यमा झार्छन् ।
– तृष्णाको विसर्जन (आध्यात्मिक/मनोवैज्ञानिक आयाम) : जहाँ लाओत्सेको प्राकृतिक सहजता र बुद्धको करुणाको मलजल हुन्छ ताकि मानिसभित्रको लोभ, द्वैष र अहङ्कारलाई स्वनियममार्फत शान्त पार्न सकियोस् ।
जब नियम बाहिरबाट थोपरिँदैन बरु मानिसको आन्तरिक विवेक र प्रकृतिको लयसम्मत बन्दछ, तब मात्र वास्तविक साम्यवादको उदय हुन्छ ।
२. विकल्पको व्यावहारिक सङ्कट
तर के यो “सहश्रम योग” विकल्परहित विकल्प हो त ? बिल्कुलै होइन । यसका आफ्नै गम्भीर चुनौती छन् :
– पशुवत् प्रवृत्तिको आक्रमण : जबसम्म बाह्य संसारमा क्रुर पुँजीवादी वा निरङ्कुश प्रवृत्ति जीवित रहन्छ, तबसम्म यी साना र शान्त एकाइलाई बाहिरी शक्तिले कुल्चेर सखाप पारिदिने डर सधैँ रहन्छ । सानो बिरुवालाई जोगाउन सुरुमा कानुनी वा सुरक्षात्मक बार चाहिन्छ नै ।
– आधुनिक डिजिटल प्रविधिको अवसर : तर एक्काइसौँ शताब्दीमा एउटा नयाँ सम्भावना छ । आजको युगमा डिजिटल प्रविधि र विकेन्द्रीकृत सञ्जालको माध्यमबाट यस्ता साना स्थानीय एकाइ भौतिक रूपमा टाढा भएर पनि वैचारिक र आर्थिक रूपमा एकापसमा जोडिन सक्छन् । यसले गर्दा उनीहरू बाहिरी आक्रमणका विरुद्ध सामूहिक प्रतिरोध गर्न सक्षम हुन्छन् ।
अन्तमा देवकोटा आत्तिएको र हकानिएको ठाउँ नै मानव इतिहासको त्यो मोड हो, जहाँ सबै तयारी व्यवस्था असफल सिद्ध हुन्छन् । सिसिफसको ढुङ्गा जतिपटक तल खसे पनि त्यसलाई पुन: पहाडको टाकुरामा गुडाउनु नै मानव अस्तित्वको गौरव हो । आजको सन्दर्भमा “स्थानीय सहश्रम योग” को प्रयोग गरेर मानिसको भौतिक आवश्यकता र मानसिक तृष्णा दुवैलाई जरादेखि नै सम्बोधन गर्नु नै एक मात्र मानवीय बाटो देखिन्छ । देवकोटाको विस्मयपूर्ण छटपटाहटले हामीलाई यही सिकाउँछ– व्यवस्था जतिसुकै ठुलो बनाए पनि यदि त्यसमा करुणा र प्रकृतिको लय छैन भने त्यो ढल्नु निश्चित छ ।