– धनवीर पुन मगर
मानिसको जीवन एउटा लामो यात्रा हो । यो यात्रा केवल जन्म र मृत्युबीचको दूरी मात्र होइन; सम्बन्ध, विश्वास, प्रेम, पीडा र अनुभूतिहरूले बुनेको एउटा अनन्त कथा पनि हो । यही कथाका पात्रहरू कहिले आफ्ना भएर आउँछन्, कहिले पराइ बनेर हराउँछन् । समयले निरन्तर नयाँ अनुहारहरू भेटाइरहन्छ, तर सबै अनुहारहरूले मनको ढोका खोल्दैनन् । कतिपय अपरिचितहरू हृदयमा स्थायी बास बस्छन् भने कतिपय आफ्नै भनिएकाहरू समयको धुलोसँगै हराएर जान्छन् । त्यसैले जीवनको कुनै न कुनै मोडमा पुगेर मनले आफैँलाई सोध्छ- मैले चिन्न नसकेको को आफ्नो, को पराई ?
बाल्यकालमा संसार निकै सरल लाग्थ्यो । जसले टाउकोमा हात राखिदियो, ऊ आफ्नै जस्तो लाग्थ्यो। जसले मिठो बोली बोलिदियो, ऊ असल मानिस ठानिन्थ्यो । त्यतिबेला सम्बन्धको कुनै परिभाषा थिएन, विश्वासको कुनै मापन थिएन । मनले सबैलाई सहजै स्वीकार्थ्यो । तर समयले बिस्तारै सिकायो- सबै मुस्कान आत्मीय हुँदैनन्, सबै हात सहयोगका लागि अघि बढ्दैनन्, सबै नजिकका मानिस आफ्ना हुँदैनन् । समय साँच्चै अद्भुत शिक्षक रहेछ । यसले मानिसलाई अनुहार होइन, चरित्र पढ्न सिकाउँछ । बोली होइन, व्यवहार सुन्न सिकाउँछ । सम्बन्धको गहिराइ शब्दले होइन, मौनताले मापन गर्न सिकाउँछ । जीवनले विस्तारै बुझाउँछ- आफ्नोपन रगतमा मात्र बस्दैन, त्यो त व्यवहारमा फुल्छ; विश्वासमा हुर्किन्छ र त्यागमा फल्छ ।
सम्बन्ध प्रकृतिको अनुपम उपहार हो । नदीलाई किनारा चाहिन्छ, आकाशलाई क्षितिज, रूखलाई माटो र मानिसलाई सम्बन्ध । सम्बन्धविहीन जीवन मरुभूमिको एक्लो रुखजस्तै हुन्छ- उभिएको त हुन्छ, तर हरियालीविहीन । प्रेमले सम्बन्धलाई जीवन दिन्छ, विश्वासले त्यसलाई टिकाउँछ र सम्मानले त्यसलाई सुन्दर बनाउँछ । यीमध्ये एउटा मात्र पनि हरायो भने सम्बन्धको रुख भित्रभित्रै सुक्न थाल्छ ।
जीवनको सबैभन्दा कठोर परीक्षा दुःखका दिनहरूले लिन्छन्। सुखमा वरिपरि मानिसहरूको भीड लाग्छ । सफलताको उज्यालोमा धेरै अनुहारहरू मुस्कुराउँछन्। तर असफलताको अँध्यारोमा ती अनुहारहरू एक-एक गरेर ओझेल पर्न थाल्छन् । त्यसबेला थाहा हुन्छ- साथ दिने वाचा गर्ने धेरै हुन्छन्, तर साथ निभाउने निकै कम । कहिलेकाहीँ कुनै सामान्य चिनजानको व्यक्तिले सोधेको एउटा प्रश्न- “तपाईं सन्चै हुनुहुन्छ ?”- ले पनि थाकेको मनलाई नयाँ जीवन दिन सक्छ । त्यही एउटा शब्दले वर्षौँदेखि आफ्ना भनिएकाहरूले दिन नसकेको आत्मीयता दिन सक्छ । त्यतिबेला महसुस हुन्छ, आफ्नोपन रगतको सीमाभित्र कैद हुँदैन; त्यो त संवेदनाको विशाल आकाशमा स्वतन्त्र उडिरहेको हुन्छ ।
हामी प्रायः आफ्नोपनलाई जन्मसँग जोड्छौँ । बाबुआमाको माया, परिवारको साथ र आफन्तको स्नेह निश्चय नै जीवनका अमूल्य निधि हुन् । तर जीवनले कहिलेकाहीँ अर्को सत्य पनि देखाउँछ- रगतको सम्बन्ध भएर पनि मनहरू टाढा हुन सक्छन्, अनि कुनै नाता नभएको मानिस जीवनकै सबैभन्दा निकट बन्न सक्छ । सम्बन्धको गहिराइ जन्मले होइन, जीवनले लेख्छ ।विश्वास मानिसको मनभित्र उम्रने सबैभन्दा कोमल फूल हो । यसलाई फुल्न वर्षौँ लाग्न सक्छ, तर ओइलिन केही क्षण नै पर्याप्त हुन्छ । विश्वासघातको चोट शरीरमा लाग्दैन, मनको गहिराइमा बस्छ । त्यो घाउ देखिँदैन, तर लामो समयसम्म दुखिरहन्छ । त्यसैले धोका पाएपछि मानिस अरूभन्दा पहिले आफ्नै विश्वाससँग डराउन थाल्छ ।
तर जीवन केवल धोका र पीडाको कथा होइन । संसारमा अझै पनि मानवताको उज्यालो बाँकी छ । प्राकृतिक विपत्ति होस् वा कुनै आकस्मिक दुर्घटना, कहिल्यै नदेखिएका मानिसहरूले निस्वार्थ रूपमा अघि बढाएर दिएको एउटा हातले मानवता अझै जीवित रहेको अनुभूति गराइरहन्छ । यही कारणले संसार अझै सुन्दर छ ।
विज्ञान र प्रविधिले दूरीहरू घटाइदिएको छ, तर मनका दूरीहरू भने कताकता बढाइदिएको अनुभूति हुन्छ । सामाजिक सञ्जालमा हजारौँ साथी हुन्छन्, तर मनको बोझ हलुका बनाउन सकिने एउटा आत्मीय साथी भेट्न कठिन हुँदै गएको छ । शुभकामनाका शब्दहरू धेरै छन्, तर पीडाका क्षणमा काँध थाप्ने हातहरू दिनप्रतिदिन दुर्लभ बन्दै गएका छन् । समय अन्ततः सबैभन्दा निष्पक्ष न्यायाधीश हो । उसले कसैको पक्ष लिँदैन, कसैलाई अन्याय पनि गर्दैन । समयले नै मानिसका आवरणहरू हटाइदिन्छ । मीठा शब्दहरूको चमक मेटाइदिन्छ । स्वार्थका मुखौटाहरू झारिदिन्छ । अनि मात्र स्पष्ट देखिन्छ- को आफ्नो थियो, को केवल यात्राको सहयात्री मात्र ।
जीवनले मलाई सिकाएको सबैभन्दा गहिरो पाठ यही हो- आफ्नो र पराई भन्ने सीमारेखा अनुहारले कोर्दैन, व्यवहारले कोर्छ । साँचो आफ्नो त्यो हो, जसले तपाईंको सफलतामा ताली बजाउनु मात्र होइन, असफलतामा पनि तपाईंको आत्मविश्वास सम्हालिदिन्छ । जसले तपाईंको उपस्थितिमा मात्र होइन, अनुपस्थितिमा पनि तपाईंको सम्मानको रक्षा गर्छ । जसले स्वार्थका कारण होइन, मानवताका कारण साथ दिन्छ ।
अन्ततः जीवन एउटा नदीजस्तै रहेछ । यात्रा गर्दै जाँदा धेरै ढुंगा भेटिन्छन्, धेरै किनाराहरू फेरिन्छन्, धेरै बगैंचाहरू पछाडि छुट्छन् । तर अन्तिमसम्म साथ दिने पानीको धारा निकै सानो हुन्छ । त्यसैले सम्बन्धको मूल्य सङ्ख्याले होइन, गहिराइले मापन गर्नुपर्छ ।
सायद यही कारणले आज पनि मन बारम्बार त्यही प्रश्नमा फर्किन्छ- मैले चिन्न नसकेको– ‘को आफ्नो, को पराई ?’ यसको उत्तर कुनै पुस्तकमा लेखिएको छैन, कुनै दर्शनले पूर्ण रूपमा दिएको छैन । यसको उत्तर जीवनले दिन्छ, समयले प्रमाणित गर्छ र अनुभूतिले स्वीकार गर्छ । किनकि अन्तिम सत्य यही हो- मानिसको महानता उसको नाम, पद वा परिचयमा होइन उसको व्यवहारमा हुन्छ । र जीवनको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति धन होइन, पद होइन, प्रतिष्ठा होइन; कठिन समयसम्म साथ नछोड्ने एउटा सच्चा आफ्नोपन हो ।
