कृष्ण अधिकारी ##

२०८२ माघ ६ गतेदेखि फागुन २१ गतेसम्म संसदीय चुनावमा आफै उम्मेदवार बनेर चुनाव लड्दा थकाइले लखतरान परेको शरीर र मनलाई आराम र शान्ति दिन यसपटक जसरी नि विपश्यना ध्यानमा जान्छु भन्ने अठोट पहिल्यै गरिसकेको थिएँ । विपश्यना केन्द्र धर्मश्रृङ्गमा ठाउँ पाउने आश थिएन । अत: चुनावपछि ललितपुरको कोटडाँडा विपश्यना केन्द्र धम्मगारमा पहिल्यै ठाउँ बुक गरेँ ।

मैले २०६२ भदौ र मङ्सिरमा धम्मतराई वीरगञ्ज र धम्मश्रृङ्ग बुढानीलकण्ठमा दुईओटा शिविरमा भाग लिइसकेको थिएँ । त्यसपछिका २० वर्ष दुई/तीनपटक धर्मश्रृङ्गमा फारम भरेर पनि घरायसी र पार्टी सङ्गठनको व्यस्तताका कारण शिविरमा भाग लिन पाएको थिइनँ तर म काठमाडौँमा रहँदा भ्याएसम्म प्रत्येक शनिबार हुने एकदिवसीय शिविर भने छुटाउने गरेको छैन ।

मैले सुरुमा लिएका दुईओटा विपश्यना ध्यान शिविरले मेरो जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पारेको थियो । विपश्यना विधि सिकिसकेपछि मनलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राखेर अगाडि बढ्न ठुलो मदत गर्दछ भन्ने कुरा मेरो आफ्नै अनुभवले पनि म विश्वस्त थिएँ । अत: विभिन्न ध्यान विधिमध्ये विपश्यना ध्यान विधि यथार्थ भौतिकवादी ध्यान विधि लागेकाले म विपश्यना ध्यानको अनुयायी साधक भएँ ।

गत चैत २२ गते विपश्यना ध्यानका लागि कोटडाँडातर्फ लागे । बी एन्ड बी अस्पताल अगाडिबाट शिविरमा जानेहरूका लागि बसको व्यवस्था थियो । कपडा केही लैजानुनपर्ने कुरा पहिल्यै सोधिसकेको थिएँ । त्यही पनि आफ्नो एउटा तन्ना, टर्चलाइट र आफ्ना व्यक्तिगत १२ दिन बस्दा चाहिने कपडा, साबुन, चप्पल आदि लिएर गएँ । रिब २ बजेतिर हामी २४/२५ जना साधक साधिकालाई लिएर मिनिबस कोटडाँडा पुग्यो । ध्यानकेन्द्र कोटडाँडा गोदावरी जङ्गलका बिचमा अवस्थित छ, जहाँबाट उपत्यकाको रमणीय दृष्य देखिन्छ । एकदिवसीय ध्यान शिविरमा म पहिल्यै आएकाले १० दिवसीय शिविरका लागि मैले यो ठाउँ रोजेको थिएँ ।

यहाँ आइसकेपछि एक एक गरी सबैको नाम दर्ता गरियो । हामी ३२ जना साधक साधिका थियौँ । पुरुषभन्दा महिला साधिका धेरै थिए । मोबाइल, पैसासहितको पर्स आदि दर्ता नम्बरअनुसारको एउटा छुट्टै थैलीमा जम्मा गरायौँ र एक/एक जनालाई कोठा नम्बरसहितको कार्ड दिइयो । मलाई एट्याच ट्वाइलेट–बाथरुमसहितको सिङ्गल १७ नम्बरको घर मिल्यो । म आफ्नो कोठामा गएँ । कोठा सफा र चट्ट थियो । गद्दा र खोलविनाको सिरक थियो । मैले स्टोरबाट सिरकको खोल र तन्ना लिएर कोठा मिलाएँ ।

भोलिबाट शिविर सुरु हुने भएकाले साँझ ५ बजे हल्का खाना खाइवरी ६ बजे हामी सहायक शिविर हलमा जम्मा भयौँ । शिविरमा पालन गर्नुपर्ने समयतालिका, पञ्चशील, आर्यमौन र शिविरको व्यवस्था कसरी गरिन्छ भन्नेबारे विस्तृत जानकारी दिइयो । एक जना इटालियन साधक पनि रहेकाले उनलाई अङ्ग्रेजीमा सुन्ने व्यवस्था मिलाइएको थियो । शिविर सञ्चालनको १० दिनसम्म कसैसँग बोल्न नपाइने, सकभर कसैसँग आँखा पनि नजुधाउने, इसाराले पनि सङ्केत नगर्ने, आर्यमौनको कडाइका साथ पालना गर्ने बताइयो ।

पञ्चशीलका निम्न कुराहरू थिए : १. प्राणीहिंसा नगर्ने, २. चोरी नगर्ने, ३. व्यभिचार नगर्ने, ४. झुटो, कटु, गलत कुरा नगर्ने, ५. नसालु पदार्थ सेवन नगर्ने ।

व्यवस्थापनमा खटिनेहरू सबै स्वेच्छाले सेवा गर्न आएकाले उनीहरूप्रति नम्र व्यवहार गर्ने, आफूले प्रयोग गरेका भाँडा आफै सफा गर्ने । हामीले प्रप्त गर्ने भोजन पुराना साधकको दानबाट आएकाले खेर नफाल्ने आदि विषयमा राम्रोसँग बुझाइयो र भोलि बिहान ४ बजे घण्टी बज्ने, घण्टीको आवाजसँगै उठ्ने आफ्नो नित्य कर्म सकेर ४:३० बजे हलमा ध्यान गर्न पुगिसक्ने बताइयो । शिविर अवधिभरि महिलाको बस्ने खाने व्यवस्था छुट्टै हुने, महिला क्षेत्र र पुरुष क्षेत्रमा एकअर्को कोही प्रवेश गर्न नपाइने व्यवस्था मिलाइएको बताइयो र भोलि गरिने आनापाना ध्यानको तरिका पनि थोरै सिकाइयो ।

सुरु भयो ध्यान शिविर

घण्टीको आवाजसँगै म बिहान ४ बजे उठे । नित्यकर्म सकेर कपडा फेर्दा ४:२० भइसक्यो । त्यस्तै २ मिनेटको दुरीमा ध्यान गर्ने हल थियो । म ५ मिनेट पहिल्यै हलमा पुगिसकेँ । सी–१ मेरो बस्ने स्थान निश्चित गरिएको रहेछ । म आफ्नो स्थानमा गएर बसेँ । शिविर अवधिभर अब यही निश्चित भएको स्थानमा बस्नुपर्ने कुरा पहिल्यै बताइएको थियो । हल एउटै भए पनि महिलाका लागि दायापट्टिको भाग छुट्याइएको थियो । प्रवेशढोका पनि छुट्टै थियो । हलको अगाडिको भागमा पुरुष सहायक आचार्य र महिला सहायक आचार्यका लागि छुट्टाछुट्टै दुईओटा कुर्सी राखिएको थियो ।

बिहान ४:३०–६:३० बजेसम्म ध्यान, ६:३०–८:०० बजेसम्म नास्ता र विश्रामको समय हुन्छ । ६:३० पछि म सिधै नास्ता खाने ठाउँमा गएँ । यहाँ भान्साघर एउटै भए पनि पुरुष र महिलालाई एकअर्कोसग नदेखिने गरिखाने ठाउँको व्यवस्था मिलाइएको थियो । नास्ता लिइसकेर म कोठामा आएँ । डाँडोमा मौसम चिसो नै थियो । बाहिर सोलर राखेको ठाउँबाट एक बाल्टी तातो पानी ल्याएँ र आफ्नै बाथरुममा नुहाइध्वाइँ गरे । त्यहाँ बस्दासम्म बिहानको मेरो कार्यसूची यही बन्यो । ८–९ बजे सामूहिक ध्यान, ९–११ ध्यान, ११–१ खाना र विश्राम । फेरि १–२:३० ध्यान, २:३०–३:३० सामूहिक ध्यान, ३:३०–५ ध्यान । ५–६ बजे नयाँ साधकसाधिकालाई हल्का नास्ता, पुरानोलाई कागतीपानी । फेरि ६–७ सामूहिक ध्यान, ७–८:३० आचार्य सत्यनारायण गोयनकाको हिन्दीमा प्रवचन । हिन्दी नबुझ्नेका लागि अङ्ग्रेजी र नेवारी भाषामा सुन्ने व्यवस्था । ८:३०–९ ध्यान ।

यसरी दैनिक बिहान ५ घण्टा, दिउसो ४ घण्टा र साँझ ३ घण्टा गरि दिनमा १२ घण्टा पूरै ध्यान बसिरहनु पर्दछ । दिनमा बिहानदिउसो र बेलुका गरी तीनपटक सामूहिक ध्यानको कार्यतालिका हुन्छ । यसलाई अधिष्ठान भनिन्छ । सामूहिक ध्यानका बेला आफूले दृढ निश्चय गरेर शरीरको कुनै पनि अङ्ग नचलाई निश्चित आसनमा बस्नुपर्दछ । पहिलोपटक भाग लिनेहरूलाई दिनभरि ध्यान बस्नु निकै कठिन कार्य हुन्छ । अत: कुनै कुनै व्यक्ति शिविर छाडेर भाग्ने पनि हुन्छन् । यहाँ पनि तीन जना बिचबाटै निस्केको थिएँ । यहाँ शिविर सुरु भएपछि छोडेर हिड्नु अप्रेसन गरेर नसिलाई बिरामी भाग्नुजत्तिकै मानिन्छ र बिचबाट शिविर छाडेर हिँड्नु त्यति सरल छैन । मलाई पनि तीन दिनसम्म निकै कठिन भयो । विपश्यनामा चौथो दिनको ३:३० बजेसम्म सिर्फ आनापाना अभ्यास मात्र गराइन्छ ।

आनापाना ध्यान विधि

आनापाना विधिमा मुख बन्द रहन्छ र नाकका प्वालबाट निस्कने र भित्र जाने स्वासलाई हेरिन्छ । आफ्नो मनलाई माथिल्लो ओठभन्दा माथि र नाकभन्दा तलको सानो हिस्सामा टिकेर भित्र गएको र बाहिर आउने स्वासलाई मात्र हेरिन्छ र त्यो सीमित हिस्सामा प्रकट हुने संवेदनालाई महसुस गरिन्छ । यो चुलबुल, उटपट्याङ र बाँदरजस्तो मन एक क्षण ल्याएर यहाँ अडायो, उतिखेरै भागेर कहाँ पुग्छ कहाँ । फेरि सम्झेर नाकाको पोरा नजिक ल्याएर स्वास आएको र स्वास गएको हेरिराख्न ड्युटी लगायो फेरि भाग्छ । मनले कि बितेका कुरा सम्झेर कुरा खेलाउछ, कि भविष्यका कुरा सोचेर कुरा खेलाउन थाल्छ । वर्तमानमा त मन अडिँदै अडिन्न । उता, हामीलाई आचार्यले अडियोमा सिकाइराखेका हुन्छन्– “दु:ख नमान्नुहोस्† निराश नहुनुहोस्; जे सच्चाइ हो, त्यसलाई स्वीकार्नुहोस्; स्वाभाविक ठान्नुहोस्; होस आउँदासाथ मनलाई फेरि त्यही ल्याउनुहोस् र काममा लगाउनहोस् । “आफ्नो भने मन भनेको ठाउँमा आधा मिनेटसम्म पनि अडिन्न । सुरुसुरुका दिनमा मन अडिन गाह्रो भए पनि पछिपछि २–३ मिनेटसम्म पनि अडाउन सकिन्छ । श्वासप्रश्वासलाई हेरेर मनलाई त्यसैमा टिकाइराख्ने विधि नै आनापाना ध्यानविधि हो । सुरुका साढे तीन दिन यसैको अभ्यास गराइन्छ ।

विपश्यना ध्यानविधि

शिविरमा विपश्यना ध्यान विधि चौथो दिनदेखि सिकाइन्छ । यहाँसम्म आइपुग्दा मन केही अडिन थालेको हुन्छ र अलि नियन्त्रणमा आइसकेको हुन्छ । आनापाना विधिमा हामीले श्वासप्रश्वास र माथिल्लो ओठभन्दा माथि र नाकभन्दा तलको छोटो हिस्सामा प्रकट हुने संवेदनालाई हेरेका थियौ भने विपश्यनमा आफ्नो शिरदेखि पाउसम्म र पाउदेखि शिरसम्म प्रकट हुने संवेदनालाई जस्ताको त्यस्तै हेरिन्छ अर्थात् विपश्यना भनेको आफूले आफैलाई हेर्दा जुन वस्तु वा अवस्था जस्तो छ, त्यसलाई त्यही रूपमा जान्नु वा बुझ्नु हो । यो आत्मनिरीक्षणद्वारा गरिने आत्मशुद्दिको एउटा साधना हो ।

आनापाना विधिमा जसरी आचार्यले अडियोमार्फत सिकाइरहेका हुन्छन् । त्यस्तै विपश्यनाका लागि पनि अडियोमार्फत निर्देशन दिइएको हुन्छ । मनलाई अब माथिल्लो ओठभन्दा माथि र नाकभन्दा तलको भागबाट विस्तारै शिरको तालु रहेको भागमा पुर्‍याइन्छ । मनलाई त्यो भागमा लगेर गहिरो गरी निरीक्षण गर्दा त्यहाँ केही न केही संवेदना महसुस हुन्छ (समवेदना भनेको दुखाइ वा वेदना) । तालुपछि पूरै शिरको निरीक्षण, त्यसपछि क्रमश: अनुहार, दाया काँध र पूरै हातको निरीक्षण, बाया काँध र हातको निरीक्षण, घाँटी, छाती, पेट, गर्धन, पिठ्युँ गर्दै दुवै खुट्टाको पैताला र औलासम्म निरीक्षण हुन्छ । त्यस्तै, उल्टाएर खुट्टाका औलादेखि तालुसम्म पनि निरीक्षण गर्न सकिन्छ । यसरी निरीक्षण गर्दा शरीरका कैयौँ भागमा स्थुल संवेदना प्रकट हुन्छन् भने केही भागमा हल्का समंवेदना महसुस हुन्छ ।

हामीले जहाँ जहाँ जस्तो जस्तो समवेदना देख्छौँ, त्यसलाई त्यही रूपमा साक्षी भावले हेर्न सिकाइन्छ । प्रकट हुने स्थुल संवेदना हुन वा सूक्ष्म संवेदना त्यसप्रति राग वा द्वेषभाव नराखी समभाव वा समता भावले हेर्दै जाँदा शरीरभित्र उत्पन्न भएका स्थुलभन्दा स्थुल समवेदना टुट्दै टुट्दै जान्छन् र शरीर हल्का भएको महसुस हुन्छ । यो ध्यानमा बाहिरी कुनै मन्त्र जपेर वा कुनै आकृतिलाई हेरेर ध्यान गर्नेभन्दा पनि आत्मनिरीक्षण गरेर शरीरका क्रियाकलापको जाँच हुन्छ । जहाँ आधुनिक वैज्ञानिकले वस्तुलाई उपरी प्रकारले हेर्दा स्थिर देखिए पनि त्यसभित्र निरन्तर गति विद्यमान हुन्छ भनेर प्रमाणित गरेका छन् । यही कुरा २५०० वर्ष अगाडि बुद्धले आफू समता रही आफ्नो शरीरको निरीक्षण गर्दा शरीरभित्र उत्पन्न हुँदै नष्ट हुँदै गरेका संवेदनाबाट पत्ता लगाएका थिए र जीवनका हरेक उतारचढावमा शरीरमा उत्पन्न हुने वेदनालाई समताभावले सहन सकियो भने जीवनमुक्त हुन्छ भन्ने शिक्षा दिएका थिए । अत: विपश्यना भौतिक तथ्य आधारित ध्यानविधि हो । यो दिमागको वैज्ञानिक तरिकाले गरिने प्रयोगात्मक व्यायाम हो ।

विपश्यनाबाट हुने लाभ

मानिसको जीवनमा अनेकौँ उतारचढाव आइरहन्छन् । मानिस जुनसुकै जात, धर्म, लिङ्ग, वर्णको किन नहोस्, स्वभावैले उसमा लोभलालच, अहम्, क्रोध, ईष्र्या, कामवासना, आसक्तिजस्ता गुण विद्यमान हुन्छन् । यीनै स्वाभाविक गुणका कारणले मानिस कहिले खुसी र कहिले दुखित हुन्छन् । विपश्यनाले सम्पूर्ण जात, धर्म, लिङ्ग, वर्णका मानिसलाई सन्तुलित र समता भावमा जिउनका लागि मानसिक कला सिकाउँछ र मानवजीवनलाई सन्तुलनमा राख्न मदत गर्दछ । जसरी हामीले शरीरलाई स्वस्थ राख्न बिहानबेलुका आहार दिन्छौँ । त्यसैगरी मनलाई स्वस्थ राख्न विपश्यना एक प्रकारको मनको आहार हो ।

इतिहास

हिमवतखण्ड नेपाल प्राचीन ऋषिमुनिको तपोभूमि हो भन्ने गरिन्छ । नजाने यहाँ हजारौँ वर्ष अगाडिदेखि कति ऋषिमुनिले ध्यान गरेर स्वास्थ्यमुक्ति पाए । सायद त्यसैको पुण्यकर्मले होला, आजभन्दा करिब २६०० वर्षअगाडि लुम्बिनी कपिलवस्तुको शाक्य राज परिवारमा सिद्धार्थ गौतमको जन्म भयो । २९ वर्षको जवान उमेरमा उनी मानिसले दु:ख पाउनुको कारण के हो र दु:खबाट मुक्ति पाउने उपायबारे खोजी गर्न दरबार त्यागेर निस्किए । त्यसपछिका ६ वर्ष निरन्तर ध्यानमा लागि रहे । अन्तिममा श्वासप्रश्वासप्रति सजगता अपनाउँदै ध्यानमार्गमा अगाडि बढ्दा विपश्यना ध्यानविधि पत्ता लगाए र बोधिसत्व प्राप्त गरे र बुद्ध बने । गौतम बुद्धले त्यसपछिका ४५ वर्षसम्म त्यस बेलाका मानिसलाई विपश्यनाको शिक्षा दिए । त्यस समयमा मानिस विपश्यना ध्यान गरी विभिन्न किसिमका दु:खक्लेशबाट मुक्ति पाई जीवनका हरेक क्षेत्रमा राम्रो सफलता प्राप्त गर्न सफल भएका थिए । बुद्धका अनुयायी भएर हजारौँ भिक्षु भिक्षुणीले बुद्धको ज्ञान धेरैतिर फैलिएका थिए ।

त्यस्तै २००० वर्षपहिले मौर्य सम्राट अशोकले कलिङ्गको युद्ध जितिसकेपछि त्यहाँ जुन विनाश र अलापविलाप देखे, त्यसबाट उनमा पश्चात्ताप र करुणाको भाव पैदा भयो । त्यसपछि उनी बुद्धमार्गी बने । सम्राट अशोकले आफ्ना पालामा बुद्धका सन्देशको विभिन्न शिलालेख र स्तम्भ निर्माण गर्नुका साथै बौद्धज्ञान प्रचारका लागि विभिन्न देशमा भिक्षु पठाए । त्यति बेला भारतबाहेक श्रीलङ्का, मध्यएसिया र ग्रीक राज्यसम्म यो ज्ञान फैलिएको थियो । पछि समय बित्दै गएपछि बुद्धले खोजी गरेको शुद्ध विपश्यनाविधि हराउँदै गयो । बुद्धका ज्ञान, सन्देशका धार्मिक ग्रन्थ मात्र प्रचार हुन थाले र बुद्ध धर्म एउटा धार्मिक सम्प्रदायका रूपमा विकसित भयो ।

बर्मा (हालको म्यान्मार) मा भने पिँढी–पिँढी गुरुशिष्य परम्पराअनुसार विपश्यना ध्यानविधि शुद्ध रूपमा कायम रहन गएको रहेछ । बर्माको एक प्रतिष्ठित भारतीय मूलका व्यापारी सत्यनारायण गोयनका एक प्रकारको माइग्रेन टाउको दुख्ने रोगबाट ग्रस्त रहेछन् । रोगमुक्तिको खोजीमा लाग्दा उनी बर्माका विपश्यना आचार्य स्यागयी ऊ वा उनको सङ्गतमा पुगेछन् र उनैको रेखदेखमा १० दिने ध्यानकक्षा लिएछन् । कैयाँै उपचार गर्दा पनि निको हुन नसकेको उनको रोग विपश्यना ध्यानले निको हुँदै गएछ । आफू निको भइसकेपछि मानव कल्याणको यति अमूल्य ज्ञानप्रतिको उनको रुचि बढ्दै गयो । उनी बुद्धका विभिन्न ज्ञान र सन्देशरूो अध्ययनमा लिप्त हुँदै गए र आफै बर्मामै विपश्यनाको अध्यापन गराउन थाले ।

गोयनकालाई भारतमै उत्पत्ति भएको यो कल्याणकारी ज्ञान आज विलुप्त भएकाले यो ज्ञान भारतमा कसरी पुर्‍याउने भन्ने मनमा लागिरहेको थियो र उनी सन् १९६९ मा भारत आए । सुरुआतमै भारतमा विपश्यना ध्यानको ठुलो प्रभाव पर्‍यो भारतका धेरै ठाउँमा विपश्यना केन्द्र स्थापना हुँदै गए । त्यसपछि यो ज्ञान बर्मा र भारतमा मात्र सीमित रहेन । आज यो ज्ञान दक्षिण एसिया, पूर्वी र दक्षिण पूर्वी एसिया, अस्ट्रेलिया र न्युजिल्यान्ड, मध्यपूर्व, अफ्रिका, अमेरिका, क्यानडा र ल्याटिन अमेरिका गरी ९० भन्दा बढी देशमा फैलिएको छ र लगलग ३०० जति ध्यान केन्द्रमा विश्व विपश्यना आचार्य सत्यनारायण गोयनकाको निर्देशनमा सहायक आचार्यद्वारा विपश्यना ध्यान सञ्चालन गरिन्छ ।

विपश्यना शिविरमा भाग लिन जाने साधकसाधिकाले माथि लेखिएका धेरै कुरा विपश्यना आचार्य सत्यनारायण गोयनकाको अडियो निर्देशन र प्रवचनबाट अझ धेरै प्रष्ट हुन्छ । शिविर अवधिभर हरेक दिन साँझ ७ बजेदेखि ८:३० बजेसम्म गोयनकाको अत्यन्त सरल र उदाहरणसहितका हरेक दिनका फरकफरक विषयका व्याख्यात्मक प्रवचन अझ सुनौँ सुनौँ लाग्ने खालको हुन्छ ।

शिविरको दशौँ दिनका दिन मङ्गलमैत्रीको अभ्यास गराइन्छ र बिहान ११ बजेपछि आर्यमौन तोडिन्छ । त्यसपछि साधक–साधिकालाई एकआपसमा कुराकानी गर्न छुट हुन्छ । हामीले पनि त्यस दिन (२०६३ वैशाख २ गते) एकअर्कासँग परिचय गर्‍यौँ । आआफ्नो शिविरका अनुभव साटासाट गर्‍यौँ । सबै साधकसाधिका सहायक पुरुष र महिला आचार्यसहितको फोटो आआफ्नो मोबाइलमा कैद गर्‍यौँ । दिउसो र बेलुकाको सामूहिक ध्यानबाहेक अन्यत्र ध्यान थिएन । बाहिर बुद्धका ज्ञानसम्बन्धी पुस्तकको स्टल लगाइएको थियो । त्यस्तै दान पनि सङ्कलन हुँदै थियो । यहाँ आफू रहेको र खानाको कुनै शुल्क लाग्दैन तर पनि विपश्यना ध्यानमा बसिसकेपछि यो पुण्यकार्यमा मेरो पनि सहभागिता होस् भन्ने भावना आफै उत्पन्न हुन्छ र सबैले यहाँ सक्दो सहयोग गर्छन । मैले पनि सक्दो सहयोग गरेँ ।

१२ दिनसम्म शिविरमा बस्दा दैनिक फरकफरक प्रकारको बिहानको नास्ता र दिनको एक पहर सात्विक शाकाहारी भोजनको व्यवस्था थियो । हामीलाई शिविरभित्र कुनै कुराको अभाव गराइएन, न कुनै कामको नै जिम्मा थियो । हामी तपस्यामा बसेका साधुसरह १० दिन सम्म दैनिक १२/१२ घण्टा ध्यानमा बस्यौँ ।

बाह्रौँ दिनको बिहान विपश्यना ध्यानबाट विभिन्न जेलका कैदी र विभिन्न समुदायले कसरी लाभ प्राप्त गरिरहेका छन् भन्नेबारेको अत्यन्त प्रेरणादायी डकुमेन्ट्री देखाइन्छ । त्यसपछि शिविर समाप्त हुन्छ । बिहान १० बजेतिर बस कोटडाँडा आइपुग्यो । हामी सबै बसबाट सहर झर्‍यौ । बाह्रौँ दिनपछि दिउसो १ बजे म घर पुगेँ ।