डा. चूडाप्रसाद ढकाल ##
मल्ल राजाका पालामा गाउँगाउँमा हुने दशैँको रमझम सहरदेखि टाढा हुँदैनथ्यो । ठुला मन्दिरमा पूजापाठ मात्र होइन तर जमिनदारको दरबारमा ठुला भोज पनि आयोजना हुन्थे । गाउँका किसानले आफ्ना उब्जनीका केही भाग सधैँ देवीलाई चढाउन पठाउथे र शासकको शिरमा राजतिलक ठोकिँदा तिनको अनुहारमा गर्व झल्कन्थ्यो तर यी दृश्यपछाडिको कथा फरक थियो ।
जब मल्ल राजाले देवी दुर्गाको पूजा अनिवार्य गरे, त्यो केवल धार्मिक अनुष्ठानको कुरा थिएन, त्यो व्यवस्था थियो– राजनीतिक र सामाजिक शक्ति संरक्षणको लागि एउटा मजबुत स्तम्भ । मन्दिरका भित्तामा लेखिएका शिलालेख र दरबारका शिल्पकलामा देवीले महिषासुरलाई हराएको दृश्य अङ्कित हुन्थ्यो । यो केवल धार्मिक विजयको कथा थिएन बरु यो त शक्तिको कथा पो थियो जहाँ त्यो शक्तिको वितरण समाजका केही सीमित वर्गबिच मात्र सीमित हुन्थ्यो ।
मल्ल–राणा शासनकालको दौरान पनि दशैँको रौनक झन् बढ्दै गयो । शक्तिमा रहेका शासकले दशैँलाई आफ्नो शक्ति प्रदर्शन र सामाजिक अनुशासन कायम गर्ने माध्यमको रूपमा प्रयोग गर्न थाले । राणाले दशैँको समयमा ठुला भनाउँदा जनतासँग भोज आयोजना गर्थे जहाँ ऊनीहरू आफूलाई जनताको अभिभावकको रूपमा चित्रण गर्थे । यसरी दशैँलाई केवल धार्मिक चाड बनाइएन, यो एक राजनीतिक अस्त्र पनि बन्यो जसले शक्तिको सन्तुलनलाई कायम राख्न सहयोग गर्यो ।
समय बदलिए पनि दशैँका केही चित्र बदलिएका छैनन् । अहिले पनि सहरका मान्छेहरू नयाँ लुगा, महङ्गा उपहार र मिठो भोजनका लागि बजारतिर लम्किन्छन् । सहरी बासिन्दाले दशैँमा के कति खर्च गर्नुपर्छ भन्ने कुरामा विज्ञापनले ठाउँ ओगट्छन् । बजारको भिडमा डुबेपछि ती मानिसका आँखा चकमन्न देखिन्छन् । उनीहरू केवल उपभोगको दौडमा हुन्छन् ।
उता गाउँमा अझै पनि बडेमानको पिङ हल्लिइरहेको हुन्छ, जहाँ बालबालिका रमाइरहेका हुन्छन् । आँगनमा टीका लगाउन बसेका बुढापाकाले आफ्ना आफन्तबिच अस्थायी पुनर्मिलनको आशिष दिइरहेका हुन्छन् ।
सहरको दशैँ र गाउँको दशैँबिचको यो अन्तरले मात्रै धेरै कुरा बोल्दछ । गाउँमा जहाँ दशैँ अझै पनि सामूहिक हर्ष र परम्परागत अनुशासनमा मनाइन्छ, सहरका उपभोक्तावादी संस्कारले दशैँलाई वस्तुमा बदलिसकेको छ । त्यही दशैँमा जहाँ एकातिर बजारमा नयाँ लुगा किन्न नसकेका मानिस खिन्न देखिन्छन्, अर्कातिर पसलका ढोका ठेल्दै अर्बपति व्यापारी लाभको अँगालो मारिरहेका छन् । सबैलाई थाहा छ, उपभोगको यो दौडमा विजयी को हुने छ ?
उद्योगका गेट बन्द छन् तर कामदार सधैँभरि काममा खटिरहेका छन् । दशैँमा केही दिनको छुट्टी पाउने खुसी त छ तर उनीहरूले कमाएको पैसाले दशैँको सबै खर्च पूरा हुँदैन । यही बखत विदेशमा भएका नेपालीहरू आफ्ना परिवारसँग हुन सक्दैनन् । उनीहरूको तलबको अंश रेमिट्यान्समार्फत पठाउँछन् । तिनै पैसाले दशैँको रमाइलो सम्भव भएको छ तर तिनका अनौपचारिक सन्देशले टाढाबाट पनि पिङको झल्को दिलाउँछन् ।
ग्रामीण भेगमा अझै पनि दशैँ एउटा सामूहिक चाडको रूपमा बाँधिएको छ जहाँ सामूहिक भोजमा सबै जना सामेल हुन्छन् ।
उता सहरमा दशैँले अब केवल निजी खर्च, व्यक्तिगत सामान र पारिवारिक सन्तोषको रूप लिएको छ । बाआमाले नयाँ लुगा किनिदिएकोमा बालबालिका रमाइरहेका छन् तर त्यो लुगा किनेर ल्याउने आमाबाबुमा आर्थिक चिन्ता छ : त्यो सारा खर्च कसरी धान्ने ? ठुला महङ्गा पसलले समाजमा नयाँ ढाँचा खडा गरिरहेका छन् । सहरले दशैँलाई व्यक्तिगत प्रतिष्ठाको एउटा मञ्चमा परिणत गरिदिएको छ ।
प्रविधिको अगाडि दशैँ अझ बढी टाढा जाँदै छ । पहिले जसरी बजार जान्थे, अहिले फोनमा दुईतीनपटक थिच्दा घरमै सामान आइपुग्छ । चर्को व्यापार र तीव्र सामाजिक सञ्जालको भिडमा दशैँको वास्तविक भावनात्मक पक्षलाई खोज्न गाह्रो छ । फोटा र भिडियो सेयर हुन्छन् जसले देखावटी महत्त्वलाई प्रस्ट्याउँछ । गाउँमा जहाँ दशैँको रमाइलोसँगै बाँसको पिङ झुलिन्छ, सहरमा केवल पर्दामा देखिने चमकधमक छ ।
प्रविधि र प्रवासले मात्र होइन, यो चाडको वर्गीय विभाजनले पनि दशैँको विभिन्न आयामलाई प्रकट गरिरहेको छ । वर्गीय सङ्घर्षको आधारमा देखिने यो विभाजन सहरी र ग्रामीण क्षेत्रमा सहरका मध्यवर्ग र गरिब किसानको दशैँ मनाउने तरिकाले थप प्रस्ट्याउँछ । एउटा वर्गको दशैँ उधारोमा बित्छ भने अर्को वर्गले किन्न नसक्नेका लागि उपभोग्य वस्तुको पहाड खडा गरिरहेको छ ।
दशैँको यस अनौठो चित्रमा एक अर्को पक्ष पनि सधैँ नदेखे झैँ गरिन्छ । त्यो हो– लिङ्गीय विभाजन । दशैँको हरेक गतिविधिमा चाहे त्यो खाना बनाउने काम होस् या पूजाको तयारी गर्ने—महिलाको श्रम प्रायः अदृश्य हुन्छ । विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रमा महिलाले पारिवारिक भोजको सबै तयारी गर्नुपर्छ तर तिनीहरूको भूमिका कहिल्यै सशक्त रूपमा देखिँदैन । सहरी क्षेत्रमा महिलाले परम्परागत भूमिका निभाइरहे पनि ती भूमिका अझै पनि वर्ग र लिङ्गको सन्दर्भमा थिचिएका छन् तर समाज बदलिएको छ । कतिपय सहरी महिला जो अब कामकाजी छन्, आफ्नो परम्परागत भूमिकालाई फेरबदल गर्न थालेका छन् । सहरका घरमा अब महिलाले दशैँको तयारीलाई मात्र हेर्दैनन्, उनीहरूले निर्णयात्मक भूमिकामा उभिँदै आफ्नो अधिकारको पनि माग गर्न थालेका छन् तर अझै पनि ग्रामीण महिलाको दशैँमा उनीहरूको योगदान अदृश्य रहन गएको छ ।
यो चाडको सबैभन्दा गहिरो पक्ष भनेको वर्गीय असमानता हो जसलाई स्पष्ट देख्नको लागि कुनै अनुवाद आवश्यक छैन । दशैँको हर्ष र उपभोगमा पनि समाजका फरक फरक वर्गबिचको दुरी बढ्दै गएको छ । एउटा वर्ग रमाइलोमा मस्त छ, अर्को वर्ग आर्थिक चिन्ताले थिचिएको छ । एकातिर सहरको चिल्ला सडकमा गाडीको लाइन छ, अर्कातिर गाउँका कच्ची सडकमा अझै पनि ती पिङ उस्तै हल्लिरहेका हुन्छन् ।
यसरी नै हरेक वर्ष दशैँ फेरि आउँछ र मानिसहरू आआफ्नो परिस्थितिमा यसलाई अँगाल्छन् तर चाडको वास्तविक शक्ति त्यतिखेर देखिन्छ, जब गाउँको भान्सामा दाउरामा खाना पाकिरहेको छ र सबै जना मिलेर खाइरहेका छन् । शक्ति मन्दिरका मूर्तिमा छैन, न त यो वर्गीय बन्धनमा नै छ बरु यो त हरेकको श्रममा पो छ । हरेक किसानको मिहिनेत, हरेक मजदुरको पसिना, हरेक कामदारको हातमा दशैँको ऊर्जा छ ।
हुन सक्छ, केही दशकपछि दशैँको त्यो पुरानो चित्र परिवर्तन भएको होस् । सहरका कुनै प्रतिष्ठित भवनमा होइन, कुनै सानो गाउँको बारीमा टीका थाप्दै बसेको एक किसान परिवार, जसको हरेक सदस्यको अनुहारमा समान खुसी झल्किने छ । त्यो दिन दशैँ अब केवल उपभोगको चाड नहुन सक्छ । त्यो दिन यसै पर्वको माध्यमबाट पनि हरेक वर्गलाई न्याय दिने पर्वको रूपमा रमझम भइरहेको हुने छ । त्यसका लागि विज्ञानसम्मत सचेत प्रयत्न गरौँ ।
