केरसिंह अदै
सहिद उच्च सम्मानको शब्द हो । सहिद भन्ने शब्दले जनाउँछ, जसले जनताको अधिकार, देशको रक्षा र स्वतन्त्रताका लागि नयाँ व्यवस्था ल्याउन आफ्नो प्राणको आहुति दिन्छन, तिनलाई हामी सहिद भन्दछौँ ।
नेपालको सन्दर्भमा पृथ्विनारायण शाहले नेपाल एकीकरण गरेपश्चात् त्यो विशाल भूमि जोगाउन ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीसँग नेपालले विसं १८७१–७२ मा घमासान युद्ध गर्नुपर्यो । त्यो युद्धमा नालापानी खलङ्गामा बलभद्र कुँवर, देउथलमा भक्ति थापा, पश्चिम सीमाक्षेत्रमा अमरसिंह थापा र अन्य विभिन्न क्षेत्रमा नेपाली फौजले वीरता प्रदर्शन गरे । प्रशिक्षित दक्षशक्तिको अभाव, आधुनिक हातहतियार, सरसामानको कमी, छिमेकी देशबाट सहयोग प्राप्त गर्न नसकेका कारण अङ्ग्रेजसँग नेपालको फौज पराजित हुन गयो । यस युद्धमा नालापानीमा मात्र ५५० जनाले वीरगति प्राप्त गरेका थिए ।
नेपाली फौजको नेतृत्व गरेका बलभद्र कुँवर, अमरसिंह थापा, भक्ति थापालगायत थुप्रै सहिदलाई आज हामीले स्मरण गर्दछौँ । नेपाल एकीकरण गर्दा पृथ्विनारायण शाहको फौजले पनि बारम्बार हार व्यहोर्नुपरेको थियो । पश्चिम क्षेत्र कब्जा गर्दा गोर्खा फौजका ५०० जनाले सहादत प्राप्त गरेको इतिहास पाउँछौँ ।
अङ्ग्रेजसँग पराजित भएपछि सन् १८१६ (विसं १८७२) मा इस्ट इन्डिया कम्पनी र नेपालको तर्फबाट सन्धिसम्झौता भयो । त्यो सन्धिले नेपालको धेरै भूभाग गुमायो । विसं १९०३ असोजमा जङ्गबहादुर राणाले भारदार भेला भएका बेला मध्यरातमा कोतपर्व मच्चाए । ४०० जनाको हत्या गरी सत्ता आफ्नो हातमा लिए र निरङ्कुश राणाशासनको सूत्रपात गरे । अत्यन्त क्रुर, दमन, अत्याचारी उक्त शासनव्यवस्था १०४ वर्ष टिक्यो । राणाशासन विरुद्ध विसं १९३२ मा गोर्खाका भूतपूर्व सैनिक लखन थापाले जङ्गबहादुर राणाको अत्याचारी शासनको अन्त्य गर्न भनी पल्टन गठन गरी विद्रोह गरे । लखन थापासहित ७ जनालाई जङ्गबहादुरले पक्रेर काठमाडौँ लगे ।
पछि गोर्खा नै लगेर उनलाई जोसमनी मठमा फाँसी दिइयो । अन्य सात जनालाई मनकामना मन्दिरअगाडि झुन्ड्याइयो । कतिपयले काठमाडौँको टुँडिखेलमा झुन्ड्याएको भन्ने तर्क गरेका छन् । राणाशासन विरुद्ध विद्रोह गरेका चार जनाको १९९७ माघ १० गतेदेखि १६ गतेसम्म राणाशासनले हत्या गर्यो ।
माथवरसिंहका छोरा, शुक्रराज शास्त्री जोशीले नागरिक अधिकार समिति गठन गरेर राणाशासन विरुद्ध विद्रोह सुरु गरेका थिए । राणाशासन विरुद्ध भाषण गरेको आरोपमा १९९७ माघ ९ गते राति मध्यरातमा काठमाडौँ टेकुपचलीको खरीको रुखमा झुन्ड्याएर मारिएको थियो । धर्मभक्त माथेमालाई पनि उही आरोपमा १९९७ माघ ११ गते राति मध्यरातमा रुखको हाँगामा झुन्ड्याएर मारिएको थियो । गङ्गालाल श्रेष्ठ र दशरथ चन्दलाई नागरिक अधिकार समितिमा रहेर राणाविरोधी गतिविधिमा संलग्न भएको आरोपमा १९९७ माघ १५ गते मध्यरातमा विष्णुमतिको किनारमा खम्बामा बाँधेर गोली ठोकेर हत्या गरियो । यसरी यही माघको दोसो हप्तामा राणाशासनले चार जना सहिदको हत्या गरेको हुनाले नयाँ व्यवस्था ल्याउन प्राणको आहुति दिने वीरको सम्झनामा २००७ सालको प्रजातन्त्र प्राप्तिपछि विसं २०१२ सालदेखि माघ १६ गतेलाई सहिद दिवसको रूपमा मनाउन थालिएको हो ।
यसरी नेपाल निर्माणदेखि गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा हजारौँ वीर सहिद भएका छन् । सहिदहरू परिवर्तनका लागि सहिद भएका हुन् । अझै सहिदको सपना पूरा भएको छैन । सहिदले देखाएको बाटोमा अगाडि बढौँ । सहिद दिवसको अवसरमा ज्ञातअज्ञात सहिदप्रति लालसलाम छ । वीर सहिद अमर रहुन् ।
