दुर्गानाथ खरेल ##
काम गर्ने भनेको पहिलेको स्थान, रूप, रङ, अवस्था आदि बदल्ने हो । हामीले विज्ञानमा कामको परिभाषा यसरी पढेका छौँ । कुनै वस्तुमा बल प्रयोग गरेपछि त्यो वस्तुले गति पायो भने काम भयो । व्यक्तिले बल प्रयोग गर्ने तर वस्तु जहाँको त्यही रहने भयो भने काम भएन ।

अर्को कुरा काम गराउने र काम गर्ने भन्ने पनि हाम्रा समस्या हुन् । काम गराउने शिक्षक हो, काम गर्ने विद्यार्थी हो । काम गराउनेको योग्यता, क्षमता जति छ, काम त्यत्ति गराउँछ । तब बिचमा खडा हुन्छ† पैसा कसको हो ? पैसा सबैको सामूहिक वस्तु हो । त्यसकारण पैसाले कामको नाप जाँच गर्दैन, कामको नापजाँच योग्यताले गर्दछ । कुनै विषयमा ज्ञान प्राप्त गर्नु भनेको योग्यता हासिल गर्नु हो । योग्यता सैद्धान्तिक र व्यावहारिक हुन्छन् ।

वर्तमान समाजमा सिद्धान्त र व्यवहारबिच गहिरो खाडल भएकाले ती दुईबिच एकरूपता हुन सकेको छैन । त्यसैको सोझो असर काम गर्ने र काम गराउनेहरूका बिचमा परेको छ । जसले आफूले काम गर्न जान्दैन, त्यही अरूलाई काम गराउन कस्सिन्छ । समस्या अर्को आइपर्छ ।

हाम्रा जल्दाबल्दा समस्या खाने, लाउने, बस्ने, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारका हुन् । काम गर्ने र काम गराउने विषय यिनै छओटा समस्यासँग सम्बन्धित भएकाले तथा समाज सञ्चालनमा यी समस्याको समाधानका तरिका परस्पर विरोधी भएको हुनाले सर्वसाधारण जनता जान्न छुट्टाउन नसकेर अन्यौलमा परेका छन् ।

काम गर्ने शिक्षक हो अथवा काम गराउने शिक्षक हो । अवश्य पनि बढी जानेको शिक्षक हो । काम जानेको र बढी जान्न चाहने मान्छे विद्यार्थी हो । विद्यार्थीले जान्न चाहने, शिक्षकले सिकाउन नचाहने वा नसक्ने एउटा समस्या हो । शिक्षकहरूले सिकाउन चाहेन विद्यार्थीले क्नि नचाहने पनि उस्तै खालको अर्को समस्या हो । यस्ता समस्या समाजमा बढी नै छन् । किन यस्ता समस्या, जुन आउनुनपर्ने समस्या हुन्, तिनै समस्या आइपर्छन् ? यो गम्भीर भएर सोच्नुपर्ने र सबैको प्रयत्नबाट हटाउनुपर्ने समस्या पनि हुन् ।

हाम्रा जल्दाबल्दा समस्या खाने, लाउने, बस्ने, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारका हुन् । काम गर्ने र काम गराउने विषय यिनै छओटा समस्यासँग सम्बन्धित भएकाले तथा समाज सञ्चालनमा यी समस्याको समाधानका तरिका परस्पर विरोधी भएको हुनाले सर्वसाधारण जनता जान्न छुट्टाउन नसकेर अन्यौलमा परेका छन् ।

राज्यसत्ता ठुलो सङ्गठित संस्था मात्र होइन, जनतालाई सिक्ने/सिकाउने र काम गर्ने/गराउने मुख्य भूमिकामा रहेको हुन्छ । त्यही प्रयोगका लागि जनताबाट कर उठाउने र विदेशबाट जनताका नाममा ऋण र सहयोग ल्याउने समेत गर्दछ तर त्यो जनताको सिक्ने/सिकाउने र काम गर्ने/गराउनेमा भन्दा जनताका नामको ठुलो रकम आफ्नो बनाउने, आफ्ना मान्छेको बनाउने, त्यसरी जम्मा गरेको धनलाई वैधानिकता दिने आदि कपटी काममा व्यस्त छ ।

विकास गरेको भनेर मन्त्रीहरूले फेहरिस्त बताउँछन् । त्यो त सिक्ने/सिकाउनेहरूको परिश्रमको परिणाम हो तर आफूहरूले काम गराएको नाटक गरेर सामूहिक स्वामित्वको रकमलाई व्यक्तिगत स्वामित्वमा रूपान्तरण गरेर त्यो छलछामको कामलाई वैधानिकता दिन विकासका कुरा गर्छन् । गर्नुपर्ने र गर्न सक्ने एकातिर मिल्काएर अर्काले गरेको कामलाई आफूले गरेको भनी प्रचार गर्छन् । त्यो काम गर्ने मान्छे र गराउने मान्छेलाई समाजमा चिनाउने त कता हो कता, आफूले बाँडेको पैसाको र काम गरेको मिलान गरेर फस्र्यौटसमेत गर्ने योग्यता क्षमता आफूमा छैन । यही जनता विरोधी काम र जनता विरोधी स्वार्थ भएको राज्यसत्ता जस्तो ठुलो सङ्गठित शक्ति भएकाले जनताले सिक्ने र सिकाउने अभ्यासमा लाग्न सक्दैनन् ।

समाजमा परिवर्तन गराउन चाहनेले सबैभन्दा पहिलो समाजलाई बुझ्नुपर्छ । बुझ्न सक्नुपर्छ । त्यसपछि बल्ने तरिका जान्नुपर्छ । बुझ्न नसक्ने र बदल्ने तरिका सही पक्रन नसक्नेले संसार बदल्न सक्दैन । समाजलाई बदल्न त के बुझ्न पनि सजिलो छैन ।

काम गर्नेहरूको सरकार भएको भए काम कसरी गर्ने भनेर जनतालाई सिकाउने उनीहरूको काम हुने थियो । जनताले उत्सुकतापूर्वक सिक्ने थिए र सिकेजानेअनुसारको काम गराउने नेतृत्व गर्ने थिए तर अहिले काम कसरी गर्ने भन्नेबारे होइन, पैसा आफ्नो हात पारेर कसरी आफूले काम नगरिकन सुविधासम्पन्न भई बस्ने भन्ने विषय सिक्ने/सिकाउने हुनाले सर्वसाधारण जनताको योग्यता, क्षमताले त्यसो गर्न सक्दैन । त्यसकारण बेरोजगारी ब्यहोर्न विदेश जान र सत्तासिनलाई जीहजुर भन्न मात्र सिक्ने सिकाइने हुनाले समस्या समाधानतिर होइन, अझ अप्ठेरोतिर र झन् सङ्गठित र सचेत भई आमूल परिवर्तन गर्नुपर्नेतिर गएको छ ।

समाजमा आमूल परिवर्तनको खाँचो छ । व्यवस्थामा आमूल परिवर्तनको खाँचो छ । त्योभन्दा पहिले समाजलाई हेर्ने विश्वदृष्टिकोणमा आमूल परिवर्तन गर्नुपर्छ । त्यो काम गर्ने/गराउने आमूल परिवर्तनको उद्देश्य भएका क्रान्तिकारीको हो । क्रान्तिकारी हुन सजिलो छैन ।

समाजमा परिवर्तन गराउन चाहनेले सबैभन्दा पहिलो समाजलाई बुझ्नुपर्छ । बुझ्न सक्नुपर्छ । त्यसपछि बल्ने तरिका जान्नुपर्छ । बुझ्न नसक्ने र बदल्ने तरिका सही पक्रन नसक्नेले संसार बदल्न सक्दैन । समाजलाई बदल्न त के बुझ्न पनि सजिलो छैन ।

धेरै समय पहिलेदेखि वर्ग सुरु भएका हुन् । वर्ग सुरु भएपछि वर्गीय दृष्टिकोण सुरु भएको हो । आफ्नो आफ्नो र परस्पर विरोधी वर्गीय दृष्टिकोणले मात्र चिन्तनमा छाप पारेको अथवा पार्ने तरिकाको बाटो धेरै पार गरिसकेका छन् । हाम्रा आवश्यकता प्रकृति विरुद्ध सङ्घर्ष नगरी नहुने त छँदै छन् । त्यसमाथि विरोधी वर्गले फाइदा उठाइरहेका छन् । काम त गर्ने प¥यो तर के काम गर्ने र कसरी गर्ने ?

पहिले सिक्नुपर्यो । सत्तासिन वर्गले धेरै पुस्तादेखि तयार पार्दै गरेको शिक्षा व्यक्तिगत रूपमा सामान्य नागरिकले सामान्य ज्ञानले र सामान्य सङ्गतले विरोधी दृष्टिकोण विकास गरे पनि लगातारको अध्ययन प्रशिक्षण सङ्गठन र सङ्गठित शक्तिबिना निरन्तरता पाउन नै सक्दैन । सामान्य बुझाइले सामान्य काम मात्रै हुन्छ ।

आमूल परिवर्तन गराउनलाई ज्ञान पनि विशेष किसिमले त्याग, दृढ अठोट अनुशासन र सङ्गठित शक्तिसहित निरन्तरको प्रयास आवश्यक पर्छ । अर्कोतिर यो पुस्तौँपुस्तासम्म निरन्तर रूपमा सञ्चालन गर्ने काम हो । क्रान्तिकारी कामको आदि र अन्त्य हुँदैन ।

सत्य आफै निरपेक्ष हुन्न सापेक्ष हुन्छ । एकातिर प्रकृति र समाजबारे सत्य पत्ता लगाउनुपर्छ अर्कोतिर सधैँ सत्यको पक्ष लिनुपर्छ । त्यो पनि सजिलो छैन । सत्यलाई झुटले ढाकेको हुन्छ । झुटलाई नपन्छाएरसम्म सत्य भेटाउन सकिन्न । सत्य आफै पनि परिवर्तन भइरहेको हुन्छ ।

परिस्थितिअनुसार सङ्घर्ष गर्दै जाने काम पनि हो । राजनीति गर्ने भनेको वर्गसङ्घर्ष गर्ने काम हो । त्यसको सुरुआत वर्गको सुरुआत भएसँगै भएको हो । वर्गको अन्त्य, शासनको अन्त्य र राज्यसत्ताको अन्त्य भइसकेपछि पनि प्रकृति विरुद्धको सङ्गठित सङ्घर्ष कायम रहन्छ र निरन्तर सङ्गठित भई नगरिकन हुने नै छैन ।

समाज बुझ्नका लागि समाजको ज्ञान प्राप्त गर्नुपर्छ । ज्ञान प्राप्त गर्न सिद्धान्तको अध्ययन गर्नुपर्छ । त्यसपछि प्राप्त सिद्धान्तको ज्ञानलाई व्यवहारमा प्रयोग गर्नुपर्छ । व्यवहारमा प्रयोग नगर्ने ज्ञानको अथवा व्यवहारमा प्रयोग गर्न नसक्ने सिद्धान्तको अर्थ र महत्त्व हुन्न । ज्ञान प्राप्त गर्नु भनेको योग्यता हासिल गर्नु पनि हो । योग्यताले सत्य पत्ता लगाउनु र सत्यको पक्षमा काम गर्नु/गराउनुपर्छ ।

सत्य आफै निरपेक्ष हुन्न सापेक्ष हुन्छ । एकातिर प्रकृति र समाजबारे सत्य पत्ता लगाउनुपर्छ अर्कोतिर सधैँ सत्यको पक्ष लिनुपर्छ । त्यो पनि सजिलो छैन । सत्यलाई झुटले ढाकेको हुन्छ । झुटलाई नपन्छाएरसम्म सत्य भेटाउन सकिन्न । सत्य आफै पनि परिवर्तन भइरहेको हुन्छ ।

राजा हुनुपर्ने सामन्ती युगका लागि सत्य भए पनि पुँजीवादी युगका लागि सत्य होइन । पुँजीवादका लागि बहुदल र दलीय अनुशासन सत्य भए पनि समाजवादका लागि वर्ग र वर्गीय अनुशासन सत्य हो । सूर्य बिहान पूर्वमा हुने सत्य भए पनि बेलुकी पश्चिममा हुने सत्य हो, जबकि पूर्व र पश्चिम परस्पर विरोधी दिशा हुन् ।

ज्ञान प्राप्त गर्दा पनि भौतिक परिस्थितिको जानकारी आवश्यक हुन्छ । छिपछिपे ज्ञानले गहिराइको सत्य पत्ता लगाउन सक्दैन । त्यसकारण काम गर्न र काम गराउन पनि उच्चस्तरको ज्ञानको जरुरी पर्दछ । जसले जुन क्षेत्रमा गहिरो अध्ययन र व्यवहार गरेको हुन्छ, ऊ त्यही क्षेत्रमा सिकेको हुन्छ र सिकाउन सक्ने हुन्छ । समाजका धेरैजसो विद्वान व्यावहारिक हुन नसक्ने कारण परम्परागत संस्कृतिअनुसार जान्ने व्याख्या गर्नलाई हो भन्ने मान्यता छ । जान्ने बदल्नलाई हो भन्ने सत्यलाई पक्षपोषण गर्ने हो भने वर्तमान व्यवस्था असफल हुन्छ । त्यसकारण बदल्ने होइन, व्याख्या गर्ने मात्र कामले प्रोत्साहन पाइरहेको छ । जबर्जस्ती तरिका प्रयोग गरेर मात्र बदल्ने कामले गति पाउन सक्छ । काम गर्ने र काम गराउने दुवैको उद्देश्य एउटै भए मात्र बदल्न सकिन्छ । त्यसका लागि राज्यसत्तामा आमूल परिवर्तन गराउन सक्ने गरी जबरजस्तीसहितको सङ्गठित शक्ति चाहिन्छ ।

विश्वदृष्टिकोण निर्माण र विश्वदृष्टिकोणमा परिवर्तन नगरी नगराइकन समाजवादी व्यवस्थाको स्थापना र सञ्चालन सम्भव छैन । सत्यको खोजी गर्ने सिलसिलामा विश्वदृष्टिकोणमा परिवर्तन हुने हो ।

सङ्गठनमा लागेका विभिन्न व्यक्तिका भिन्न भिन्न र विभिन्न उद्देश्य हुन सक्दछन् । तर सङ्गठनात्मक उद्देश्य सबैको एउटै हुनुपर्छ । सङ्गठनमा आबद्ध सबै व्यक्तिहरू सङ्गठनको अनुशासनको मातहतमा रहनैपर्छ ।

आमूल परिवर्तन आफै हुने होइन, सङ्गठनको बलले हुने हो । आमूल परितर्वन गर्ने विश्वदृष्टिकोणसहितको निश्चित उद्देश्य भएको सङ्गठित शक्ति आवश्यक पर्छ । पुँजीवादी व्यवस्थाको शक्ति पुँजीमा हुन्छ भने समाजवादी व्यवस्थाको शक्ति सङ्गठनमा हुन्छ । सङ्गठन नै ठुलो शक्ति भएको हुनाले सङ्गठन बनाउनुपर्छ तर सङ्गठन बनाउदा वर्गाधारको ख्याल भने राख्नैपर्छ ।

विश्वदृष्टिकोण निर्माण र विश्वदृष्टिकोणमा परिवर्तन नगरी नगराइकन समाजवादी व्यवस्थाको स्थापना र सञ्चालन सम्भव छैन । सत्यको खोजी गर्ने सिलसिलामा विश्वदृष्टिकोणमा परिवर्तन हुने हो । विश्वदृष्टिकोणको आमूल परिवर्तनको सिलसिलामा सङ्गठित र अनुशासित हुने हो । सङ्गठन सबैभन्दा ठुलो शक्ति हो तर एउटा व्यक्तिलाई सङ्गठनमा ल्याउँदा उसको पारिवारिक संस्कृति, रहनसहन, बानी, परम्परा उसको विश्वदृष्टिकोण, उसको योग्यता, क्षमता सबै पार्टीको हिस्सा हुन पुग्छ । पार्टीले उसमा आमूल परिवर्तन गर्ने योजना सँगसँगै पार्टीलाई उसले परिवर्तन गराउने सम्भावना पनि कम हुन्न ।

पार्टी परस्पर विरोधी विचारको सङ्गम हो । एउटा व्यक्ति थपिने र आमूल परिवर्तन गर्न गराउन नसने हुँदा भएको शक्तिसमेत टुक्रिएर जाने सम्भावना उत्तिकै रहन्छ । अर्को कुरा मान्छे आफै सचेत प्राणी हो । उसले वर्ग र वर्गीय हितअन्तर्गत रहेर समर्पित भई काम गर्ने उद्देश्य बनाएको भए पनि र लामो समयसम्म त्यसरी काम गरेको भए पनि अरूको ऊप्रतिको पूर्वाग्रही भावना पचाउन नसक्ने एकातिर उसले भने सोचे, योजना बनाएर उद्देश्य निश्चित गरेअनुसारको सफलता झन्पछि झन् निरासाजनक स्थितिमा पुगेपछि ऊ पनि यही समाजको सदस्यको हैसियतमा पछि हट्ने र हट्न सक्ने सम्भावना पनि उत्तिकै रहन्छ ।

काम गर्ने मान्छेभन्दा काम गराउने मान्छेको अझ बढी महत्त्व हुुन्छ । त्यसैले होला, बुढापाकाहरूले काम गर्नेभन्दा काम गराउने भलो हुन्छ भन्ने पनि गर्दथे । काम गराउने भनेको उसलाई प्रेरणा दिने हो । यसले आफूबाट प्रेरणा लिइरहोस् भन्नलाई आफू काममा, उद्देश्यमा र सफल प्रयत्नमा लगातार खटिरहन सक्ने हो भने मात्र उसका अनुयायीहरू उसको मातहतमा काम गर्ने र गरिरहने हुन सक्छन् ।

प्रेरणाको श्रोतमा नै खिया लाग्ने अवस्था आउने हो भने काम गर्ने मान्छेमा पनि नैराश्यता स्वाभाविक हुन जान्छ । हाम्रो जीवनको अवधि सीमित हुन्छ तर आमूल परिवर्तनको अवधि त्यस मातहतको हुन सक्दैन । निरन्तर धेरै पुस्तासम्म चल्ने र चलिरहने प्रक्रिया भएको हुनाले एउटा मात्र व्यक्ति प्रेरणाको श्रोत बन्न सकेन र त्यसले नै काम गराइरहन सक्ने भन्ने कुरा पनि हुन्न । ऊ पनि मान्छे हो । उसका पनि सीमितता हुन्छन् । त्यसकारण प्रकृतिको नियमानुसार समाजको गतिअनुसार र आफ्नो जीवनको अवस्थानुसार अधिकतम मुक्तिका लागि योगदान थप्ने प्रेरणा आफूमा बलियो हुनुपर्छ । प्रचलित व्यवस्था अव्यवस्थाको परिचायक भएको हुनाले त्यसमा भर परेर होइन, आफूले सतर्कतासहित आफ्नो निम्नतम आवश्यकताको पूर्ति गर्नसमेत आफ्नै सङ्गठनात्मक स्वरूप निर्माण र परिचालन गर्नुपर्छ ।

काम गर्ने र काम गराउने एउटा ऐच्छिक विषय मात्र होइन, जिम्मेवारीबोध गर्ने र जिम्मेवारी पूरा गर्ने विषय पनि हो । कसैलाई लाग्न सक्छ, मैले काम गर्दिनँ । उसले सँगसँगै जवाफ पनि तयार पार्नुपर्छ– त्यसो भए कसले गर्छ त ? गर्ने मान्छे तयार नपारिकन आफ्नो जिम्माको काम अलपत्र पारेर छाड्नुहुन्न; किनभने, इतिहासले हामीलाई गर्न सक्ने काम नगरेकोमा धिक्कार्ने छ ।

धेरै साथीहरूले काम गर्ने सिलसिलामा सङ्गठनात्मक अनुशासनभन्दा बाहिर गएर सङ्गठन तोडेको हामीले देखेभोगेका छौँ । त्यो आफू सङ्गठित हुने, सङ्गठन निर्माण गर्ने र सङ्गठनको सीमाभित्र रहने कामको उल्लङ्घन हो । त्यो भनेको सोझो भाषामा जनतामाथिको विश्वासघात हो । त्यो काम जनताको पिछडिएको चेतनाबाट फाइदा उठाउने काम हो, जुन काम क्रान्तिकारीका लागि मनाही हुन्छ । एकातिर, जनताको पिछडिएको चेतनाबाट फाइदा उठाउँदै गर्ने, अर्कोतिर जनताको मुक्तिका लागि काम गर्नु सङ्गठनको र सङ्गठन निर्माणको कुरा गर्दै जाने यो क्रान्तिकारी चरित्र होइन, त्यसबाट सङ्गठन निर्माण र आमूल परिवर्तन हुन्न ।

काम गर्ने र काम गराउने एउटा ऐच्छिक विषय मात्र होइन, जिम्मेवारीबोध गर्ने र जिम्मेवारी पूरा गर्ने विषय पनि हो । कसैलाई लाग्न सक्छ, मैले काम गर्दिनँ । उसले सँगसँगै जवाफ पनि तयार पार्नुपर्छ– त्यसो भए कसले गर्छ त ? गर्ने मान्छे तयार नपारिकन आफ्नो जिम्माको काम अलपत्र पारेर छाड्नुहुन्न; किनभने, इतिहासले हामीलाई गर्न सक्ने काम नगरेकोमा धिक्कार्ने छ । गर्न नसक्ने काम कसैले गर्दैन । गर्न सक्ने काम पनि नगर्नु जीवनको दुरूपयोग गर्नु नै हो । गौतम बुद्धले समेत बहुमत मान्छेलाई फाइदा हुने काम गर्नुपर्छ भनेका थिए ।

हामी समाजको एउटा सदस्यको रूपमा छौँ । समाजमा आमूल परिवर्तनको आवश्यकता छ ।

समाजमा श्रमजीवीहरूको सङ्ख्या अत्यधिक बहुमतमा छ । उनीहरूको सङ्गठित हुने र राज्यसत्ता खोसेर चलाउने अधिकारलाई पन्छाएर सीमित सम्पन्न वर्गका व्यक्तिले शासन गरिरहेको वर्तमान अवस्थामा बहुमत श्रमजीवी वर्गको शासन स्थापित र सञ्चालन गर्नुपर्ने काम हो । सके उपरी संरचना नै निर्माण गर्ने हो । भौतिक परिस्थिति निर्माण नभएको अवस्थामा त्यसको बलियो आधार निर्माणमा आफ्नो योगदान थप्ने हो ।

हामी समाजको एउटा सदस्यको रूपमा छौँ । समाजमा आमूल परिवर्तनको आवश्यकता छ । त्यसैले आमूल परिवर्तनकारी शक्ति कम्युनिस्ट पार्टीको एउटा सदस्य बनेर आफ्नो भूमिका बढाउनुपर्छ । कम्युनिस्ट पार्टीको सदस्य आफै महान् व्यक्ति हो† किनभने, उसले आमूल परिवर्तनको एकाइ बन्ने जिम्मा लिएको हुन्छ । एक्लै काम पूरा गर्न नसकिने र सङ्गठित र शक्ति चाहिने भएको हुनाले सङ्गठन निर्माण गर्ने काम पनि गर्छ । सङ्गठनको बलले अन्याय, अत्याचार र शोषण, दमन विरुद्ध सङ्गठित आन्दोलन प्रदर्शन गर्दछ । त्यसबाट जनताको चेतनास्तर उच्च बनाउन सहयोग पुग्छ । जनता सचेत भई आन्दोलन गर्दै राजनैतिक आन्दोलनले जनसेनाको आधार तयार पार्दछ । जनताको साथ–सहयोगमा जनसेनासहितको कम्युनिस्ट पार्टीले राज्यसत्ता कब्जा गरेर समाजवादको आधार बनाउँछ ।