आनन्दराज शर्मा ##

मूल प्रवाह अखिल भारत नेपाली एकता समाजको स्थापना भएको आज ४७ वर्ष पूरा भई ४८ वर्ष सुरु भएको छ । ४७ वर्षअगाडि मूल प्रवाहको स्थापना हुने समयमा नेपालमा निरङ्कुश पञ्चायती व्यवस्था कायम थियो । निरङ्कुश राजतन्त्रात्मक पञ्चायती व्यवस्थाका कारण नेपालको अवस्था धेरै नै जर्जर बनेको थियो । जनता एकआपसमा भेला हुने, सभासम्मेलन गर्ने, सङ्गठित हुने आदि कुनै पनि स्वतन्त्रता थिएन ।

देशको आर्थिक अवस्था पनि धेरै नै खराब अवस्थामा थियो । केही सीमित सहरी इलाकाबाहेक धेरैजसो जिल्ला सडक सञ्जालबाट टाढा थिए । देशको यस प्रकारको खराब राजनैतिक, आर्थिक र शैक्षिक अवस्थाका कारण ठुलो सङ्ख्यामा नेपाली युवाहरू रोजगारी र अध्ययनका लागि समेत भारतमा जाने प्रचलनजस्तै थियो । त्यो समयमा खाडी मुलुक, युरोप, अमेरिकालगायतका तेस्रो मुलुकमा जाने क्रम खासै सुरु भइसकेको थिएन । केही छिटफुट रूपमा अध्ययनको लागि तेस्रो मुलुक गए पनि रोजगार र शिक्षाका लागि जाने मुख्य गन्तव्य भारत नै हुने गर्दथ्यो । त्यसैले पचासौँ लाख नेपाली भारत पुगेका थिए ।

यसरी भारत पुगेका नेपालीका बिचमा अखिल भारतस्तरको कुनै व्यवस्थित सङ्गठन थिएन । स्थानीयस्तरका केही धार्मिक र इलाकीय सङ्गठन मात्र थिए । त्यस्ता सङ्गठन कुनै निश्चित सिद्धान्त र सङ्गठनात्मक पद्धतिद्वारा निर्देशित पनि थिएनन् । रोजगारको सिलसिलामा भारत गएका नेपालीका बिचमा कैयन् प्रकारका विकृति थिए । व्यापक रूपमा जाँडरक्सी सेवन, ठगी, चोरी र छाडा व्यवहारजस्ता विकृतिका कारण भारतस्थित नेपाली पीडित थिए ।

सोही परिस्थितिमा नेकपा (मसाल) का महामन्त्री पार्टीको आन्तरिक अवस्थाका कारण भारत गएर बस्नुपर्ने भयो । कमरेड मोहनविक्रम सिंह दक्षिण भारत जानुभएको थियो । उहाँले त्यहाँका नेपालीको घनत्व र अवस्था देखेपछि भारतस्थित नेपालीका बिचमा व्यवस्थित सङ्गठन निर्माणको आवश्यकता देख्नुभयो । भारतमा नेपालीको सङ्गठन निर्माण गर्नुपर्ने प्रस्ताव चौथो महाधिवेशनबाट निर्वाचित केन्द्रीय समितिमा राख्नुभयो तर पार्टीमा निर्मल लामासमेतका कतिपय कमरेडले भारतमा सङ्गठन खोल्ने कुराको विरोध गर्नुभएको थियो । त्यसका बाबजुद नोभेम्बर ७, १९७९ मा दिन मूलप ्रवाह अखिल भारत नेपाली एकता समाजको स्थापना भएको थियो । त्यसका लागि कमरेड मोहनविक्रम सिंहले बेग्लाबेग्लै व्यक्तिसँग भेटघाट गर्ने र आवश्यक पहलकदमी र संयोजन गर्नुभएको थियो । यसरी मूल प्रवाह अखिल भारत नेपाली एकता समाज स्थापना हुनुमा कमरेड मोहनविक्रम सिंहको मुख्य भूमिका रहेको छ ।

स्थापनाकालमा सो सङ्गठनको नाम अखिल भारत नेपाली एकता समाज थियो । माओवादी द्वन्द्वको समयमा माओवादीसम्बद्ध सङ्गठनको नाम पनि अखिल भारत नेपाली एकता समाज नै भएको र सो सङ्गठनलाई भारतीय सरकारले प्रतिबन्धित सङ्गठनको सूचीमा राखेको कारण सामाजिक र सङ्गठनात्मक कार्यमा बाधा पुगेको अवस्था थियो । त्यसकारण सङ्गठनको नाम परिवर्तन गरेर मूल प्रवाह अखिल भारत नेपाली एकता समाज बनाउने काम भएको थियो । यसरी समाजले आफ्नो स्थापना कालदेखि नै भारतस्थित नेपालीका बिचमा अभिभावकीय सङ्गठनको भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ ।

सामाजिक भूमिका

भारतस्थित नेपालीका बिचमा मूल प्रवाहले कैयन् महत्त्वपूर्ण सामाजिक कार्य गर्दै आएको छ । भारतमा पुगेर सहाराविहीन बन्न पुगेका नेपालीलाई सहारा दिने र आवश्यकताअनुसार नेपाल फर्किने व्यवस्थासमेत मिलाएका कैयन् उदाहरण छन् । गम्भीर बिमारी भई आर्थिक अवस्थाका कारण उपचार गराउन नसक्नेका लागि सामूहिक रूपमा आर्थिक सङ्कलन गरेर उपचारमा सहयोग गर्ने गरेको छ । रोजगारीमा समस्या भएका वा मालिकद्वारा ठगी गर्ने, कुटपिट गर्नेजस्ता कार्यमा सम्बन्धित कारखाना मालिकलाई भेटेर वा प्रशासनिक सहयोगसमेत लिएर सहयोग गर्ने गरेको छ । नेपालीनेपालीबिचमा झैझगडा विवाददेखि भारतीय मालिक र कतिपय अवस्थामा प्रशासनको ज्यादतीका विरुद्ध समेत आवश्यकताअनुसार सङ्घर्ष गर्ने र दबाब दिने कार्य गर्दै आएको छ ।

एवम् प्रकारले सुनौली, कृष्णनगरलगायतका सीमानाकामा भारतीय प्रशासनको ज्यादतीका विरुद्ध जुलुस प्रदर्शन, सम्बन्धित मुख्यमन्त्रीलाई ज्ञापनपत्र बुझाउनेजस्ता क्रियाकलापको माध्यमबाट दबाब दिने कार्य गर्दै आएको छ । भारतीय भूमिमा नेपालीको हत्याहिंसा, नेपालीको विरुद्ध हुने सबै प्रकारका ज्यादतीका विरुद्ध सम्बन्धित पक्ष, भारतीय प्रशासनसँग आवश्यक वार्ता, छलफल र आवश्यकताअनुसार सङ्घर्ष गर्दै आएको छ । नेपालबाट भारत लगेर मुम्बई, पुणेलगायतका सहरमा बेचिएका चेलीको उद्धार गर्ने कार्य पनि मूल प्रवाहको नेतृत्वमा भएको छ । स्थापनाकालदेखि हालसम्म हजारौँ यस्ता बेचिएका चेलीको उद्धार गरी स्वदेश फिर्ता गर्ने कार्य मूल प्रवाहले गरेको छ ।

त्यस्तै तिज, तिहारजस्ता नेपाली सांस्कृतिक पर्वलाई प्रगतिशील तिज, देउसीभैलो कार्यक्रमको माध्यबाट मनाएर एकातर्फ मौलिक नेपाली संस्कृतिको जगेर्ना गर्ने र अर्कोतर्फ प्रगतिशील चेतना र सन्देश दिने काम गर्दै आएको छ । भारतका कैयन् ठाउँमा त्यहाँको प्रशासनले पनि नेपालीसँग जोडिएका कैयन् मुद्दामा मूल प्रवाहलाई सम्पर्क गर्ने, आवश्यक रायसुझाव लिने कार्य गर्ने गरेको छ । भारतमा रहेका नेपाली कङ्ग्रेस, नेकपा (एमाले) लगायतका अन्य विभिन्न दलसँग सम्बद्ध सङ्गठनले समेत जटिल प्रकारका मुद्दा आएपछि मूल प्रवाहलाई सम्पर्क गर्नू भन्ने गरेका उदाहरण छन् ।

राजनैतिक कार्य

मूल प्रवाह एउटा सामाजिक सङ्गठन भएता पनि सचेत र जिम्मेवार सङ्गठन हो । देशको राजनैतिक परिस्थितिले भारतस्थित नेपालीको अवस्थामा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने भएकाले राजनैतिक विषयलाई लिएर पनि मूल प्रवाहले कैयन् महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ ।

स्थापनाकालदेखि नै नेपालमा विद्यमान पञ्चायती व्यवस्थाका विरुद्ध यसले सङ्घर्ष गर्दै आएको थियो । मूल प्रवाहले पञ्चायती व्यवस्थाका विरुद्ध दुई प्रकारले काम गरेको थियो :

प्रथम– निरङ्कुश पञ्चायती व्यवस्थाका विरुद्ध भारतस्थित नेपालीलाई सचेत र सङ्गठित गर्नुका साथै भारतमा कैयन सङ्घर्षका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने गरेको थियो । मे १२, १९८६ मा नेपालको पञ्चायती चुनावको बहिष्कारका लागि दिल्लीमा गरिएको विशाल जनप्रदर्शन यसको एउटा उदाहरण हो । सो कार्यक्रममा भारतीय प्रशासनले दमन गरेको थियो । त्यस दौरानमा ९५ जना गिरफ्तार भएका थिए भने कैयौँ घाइते घएका थिए ।

द्वितीय– नेपालमा चलेका सङ्घर्षमा आर्थिक, भौतिक र नैतिक समर्थन गर्ने गरेको थियो । यसरी २०४६/४७ सालको जनआन्दोलनमा मूल प्रवाहले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो । त्यसयता २०६२/६३ सालको ज्ञानेन्द्र सरकारको प्रतिगमन विरुद्धको जनआन्दोलनमा समेत सक्रिय भूमिका खेलेको थियो । सङ्घीयताका विरुद्ध नेपालमा सञ्चालन भएका सङ्घर्ष र नेपालमा चल्ने सबै प्रकारका राष्ट्रियता, जनतन्त्र र जनजीविकाका आन्दोलनमा मूल प्रवाहको सकृय भूमिका रहँदै आएको छ ।

वर्तमान देशको राजनैतिक परिस्थितिप्रति पनि मूल प्रवाह सचेत रहेको छ । २०८२ भदौ २३–२४ को घटनापछि देशको परिस्थिति झनै बिग्रिँदै गएको छ । वर्तमान बालेन सरकार एकातिर विदेशी साम्राज्यवादी, विशेष गरी अमेरिकी साम्राज्यवादको कठपुतलीको रूपमा काम गरिरहेको छ भने अर्कोतर्फ फासिवादी दिशामा अगाडि बढिरहेको छ । अर्थमन्त्रीको ‘राष्ट्रियता पक्षधर आन्दोलनको युग सकिएको’ भन्दै भारतीय साम्राज्यादको गुणगान गाउनु, प्याक्स सिलिकनमा सामेल भएर मुस्ताङको युरेनियमको जिम्मा अमेरिकन र अस्ट्रेलियाली कम्पनीलाई जिम्मेवारी दिनु, प्रधानमन्त्रीको भारतको भूमि नेपालले हड्पेको छ भन्ने अभिव्यक्तिले वर्तमान सरकार राष्ट्रियताका लागि कति घातक छ भन्ने बुझन सकिन्छ ।

स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियनको खारेजी, ट्रेड युनियनमाथि रोक लगाउने, सुकुम्बासीमाथि दमन गर्ने, सरकारको आलोचना वा समाचार लेखेकै आधारमा समाचार कक्षमा नै प्रहरी प्रवेश गरेर पत्रकारलाई गिरफ्तार गर्ने कार्य यो सरकारले गरेको छ । यस्ता दमनकारी कार्यका कारण बालेन्द्र सरकार फासिवादी दिशामा अगाडि बढेको बुझ्न गाह्रो पर्दैन । सरकारको यस प्रकारका राष्ट्रघाती र जनविरोधी नीतिका विरुद्ध मूल प्रवाहले सङ्घर्ष गर्दै आएको छ । आगामी दिनमा यस प्रकारको सङ्घर्षलाई अरू अगाडि बढाउनु पर्ने आवश्यकता छ ।

साङ्गठिनक भूमिका

देशभित्रको वामपन्थी तथा लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा समेत मूल प्रवाहको साङ्गठनिक रूपमा महत्त्वपूर्ण भूमिका रहँदै आएको छ । मूल प्रवाहको सङ्गठन विस्तार र विकासका लागि सुरुवाती चरणमा दर्जनौँ नेताकार्यकर्ता नेपालबाट भारतमा जानुभएको थियो । निरन्तर सांस्कृतिक टोली नेपालबाट भारत जाने गरेका थिए तर पछिल्लो समयमा मूल प्रवाहमा तयार भएर खारिएका नेताकार्यकर्ता देशभित्र आएर नेकपा (मसाल), राष्ट्रिय जनमोर्चाका महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीमा काम गरिरहनु भएको छ । पार्टी छाडेर अन्य पार्टीमा सामेल भएका कतिपय साथीहरू नेकपा र नेकपा एमालेको जिम्मेवार तहमा समेत काम गरिरहनु भएको छ । नेपालको वाम आन्दोलनमा समेत साङ्गठनिक रूपमा महत्त्वपूर्ण भूमिका रहँदै आएको छ । खाडी मुलुक, मलेसिया, जापान र युरोपमा एकता समाजको स्थापनामा समेत मूल प्रवाहबाट उत्पादन भएको नेता तथा कार्यकर्ताको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ । ती देशमा प्राय:जसो मूल प्रवाहबाट तयार हुनुभएका साथीहरू नै हुनुहुन्छ ।
राष्ट्रिय बिपद्मा महत्त्वपूर्ण सहयोग

देशमा भएका ठुलाठुला प्राकृतिक बिपदमा समेत मूल प्रवाहले पीडित जनतालाई महत्त्वपूर्ण सहयोग पुर्‍याउँदै आएको छ । २०७२ सालको भूकम्प, २०८३ सालमा हालै आएको भोटेकोशी, बुढीगण्डकी र कालीगण्डकीमा आएको बाढीको वितण्डता र त्यसबाट मृत्यु भएका र घरबारविहीन बन्न पुगेका सर्वसाधारण जनताका लागि अभियानकै रूपमा राहत सङ्कलन गरी सहयोग पुर्‍याउने कार्यमा अग्रणी भूमिका रहेको छ । विगतमा आसामबाट खेदिएका नेपालीलाई सहयोग र नेपालमा पुनर्वासका लागि समेत मूल प्रवाहले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो ।

यस प्रकारको गौरवपूर्ण इतिहास बोकेको मूलप्रवाहको स्थापना भएको आज सतचालिसौँ वर्ष पूरा भई अठचालिसौँ वर्षमा प्रवेश गरेको छ । आगामी दिनमा पनि मूल प्रवाहको काँधमा महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी रहेका छन् । सही सिद्धान्त र दर्शनबाट निर्देशित हुनु र सङ्गठनभित्रको चुस्त अनुशासनका कारण मूल प्रवाहले यति धेरै महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नु सम्भव भएको हो । हाल मूल प्रवाहको नेतृत्वमा प्रेम पौडेल, ठाकुर खनाल, कपिल खनाल, त्रिभुवन भट्टराईलगायतका साथीहरू हुनुहुन्छ । इतिहास निर्माण गर्नु र त्यसलाई जोगाइराख्ने कार्य चुनौतीपूर्ण हुन्छ । सो कार्यमा मूल प्रवाहका सम्पूर्ण साथीहरू खरो उत्रनुहुनेछ भन्ने विश्वास लिएका छौँ ।

अठचालिसौँ स्थापना दिवसको अवसरमा मूल प्रवाहलाई हार्दिक बर्धाइ एवम् गौरवपूर्ण इतिहासलाई अगाडि बढाउँदै आगामी दिनका चुनौतीको सामना गर्न मूल प्रवाहको वर्तमान नेतृत्व र सबैस्तरका सङ्गठन तथा सदस्य सफल हुनुहुनेछ भन्ने शुभकामना व्यक्त गर्दछु ।

अन्तमा मूल प्रवाह अखिल भारत नेपाली एकता समाजको आसन्न नवौँ अखिल भारत सम्मेलनले त्यस दिशामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ भन्ने विश्वाससहित त्यसको पूर्ण सफलताको शुभकामना व्यक्त गर्न चाहन्छु ।

२०८३ कात्तिक २१ गते