विशाल दर्लामी ##
प्रगतिशील सांस्कृतिक आन्दोलनको क्षितिजमा अर्को एउटा उर्जाशील गीत आएको छ । यो प्रगतिशील गीतसङ्गीत, साहित्य साधनामा लागेका तमाम जनपक्षीय सर्जक र स्रोताका लागि पनि खुसीको कुरा हो । “हामी गाउँछौँ, क्रान्तिको गीत” यो गीत रक्तिम सांस्कृतिक अभियान बागलुङको अफिसियल गीत हो, जसको रचना/सङ्गीत सौगात सायरले गर्नुभएको हो भने सबिन अर्गेजा, सौगात सायर, रमण थामी, रिता पुन, केशरी घर्ती र कुश्मिता दर्लामीीको सामूहिक आवाज रहेको छ । सर्वप्रथम गीतको सफलताको शुभकामना व्यक्त गर्दछु, साथै गीतको समीक्षा गर्ने अवसरको लागि मित्र सबिनजीलाई आभार प्रकट गर्दछु ।
प्रगतिशील गीतसङ्गीत साहित्यले मानिसलाई सकारात्मक भावको सन्देश दिएका हुन्छन् । ‘हामी गाउँछौँ, क्रान्तिको गीत’ शीर्षक आफैँमा एउटा विचार बोकेको गीत हो । गीतमा सामाजिक रूपान्तरण, सङ्घर्ष, मुक्ति र सामूहिक जागरणको भाव व्यक्त भएको छ ।
गीतको मूल भाव ‘हामी’ शब्दमा केन्द्रित छ । यहाँ ‘म’ भन्दा ‘हामी’ अगाडि आउँछ अर्थात् परिवर्तन कुनै एक व्यक्तिको प्रयासबाट होइन, सामूहिक चेतना, सङ्गठन र सङ्घर्षबाट सम्भव हुन्छ भन्ने सन्देश गीतले दिएको छ ।
यस गीतमा तीनोटा मुख्य भाव भेटिन्छन् :
पहिलो– मुक्तिको आकाङ्क्षा
दोस्रो– सङ्घर्ष र विद्रोहको चेतना
तेस्रो– अँध्यारोपछि उज्यालो आउने आशा
यस अर्थमा यो गीतलाई केवल राजनीतिक गीतका रूपमा मात्र होइन, सामाजिक परिवर्तनको आकाङ्क्षा बोकेको प्रगतिशील गीतका रूपमा पनि बुझ्नुपर्ने हुन्छ ।
१) स्थायीको समीक्षा
“हामी गाउँछौँ क्रान्तिको गीत
हामी नाच्छौँ क्रान्तिको नाच”
गीतको सुरुआत नै अत्यन्त स्पष्ट र नारामूलक छ । “क्रान्तिको गीत” र “क्रान्तिको नाच” दुईटा अभिव्यक्तिले आवाज र शरीर दुवैलाई आन्दोलनसँग जोडेको छ । ‘गाउनु’ चेतनाको अभिव्यक्ति हो भने ‘नाच्नु’ सामूहिक उत्साह र गतिशीलताको प्रतीक हो ।
स्थायीको अर्को लाइन
“बाँधिएका हात पाखुरी खोलिदिऊँ भन्छौँ एक साथ, साथ”
यो गीतको सबैभन्दा सशक्त प्रतीकात्मक अंश हो ।
“बाँधिएका हात” ले दमन, अभाव, असमानता वा बन्धनको प्रतीकात्मक अर्थ दिन्छ । “पाखुरी खोल्नु” भनेको ती सबै खाले दमनबाट मुक्त गर्नु भन्ने हो । यसर्थ गीतको स्थायीले परिवर्तन लागि बाधिएका हातलाई खोलेर सङ्घर्षको मैदानमा लाग्नुपर्छ भन्ने उचो भाव व्यक्त गरेको छ ।
विशेषत: “एक साथ, साथ, साथ” को पुनरावृत्तिले समूहगानमा राम्रो प्रभाव पारेको छ । त्यसको साथसाथै सङ्गीत संयोजनले गीतलाई अझ प्रभावशाली बनाएको छ ।
२. पहिलो अन्तरा– अँध्यारोबाट उज्यालोतर्फ
“गर्जनेछ सारा संसार उठ्नेछ चिहानघारी
रात ढल्छ, खुल्छ बिहान हाँस्नेछ पूर्व लाली”
यो अन्तरा मूलत: अँध्यारोबाट उज्यालोतर्फको यात्राको प्रतीक हो । ‘रात’ ले वर्तमानको अँध्यारो अवस्थालाई र ‘बिहान’ ले नयाँ सम्भावनालाई प्रतिनिधित्व गर्छ । ‘पूर्व लाली’ नेपाली साहित्यमा बिहान र आशाको स्थापित बिम्ब हो । यसले मानिसलाइ्र्र आशावादी बन्न प्रेरित गरेको छ ।
“उठ्नेछ चिहानघारी”
यो अत्यन्त शक्तिशाली तर गम्भीर बिम्ब हो । यसले मृतजस्तो बनाइएको चेतना फेरि जाग्ने अर्थ दिन खोजेको छ । त्यस्तै, “गर्जनेछ सारा संसार” व्यापक र प्रभावशाली अभिव्यक्तिको प्रतीक हो । यसर्थ पहिलो अन्तराले व्यापक, गहिरो र क्रान्तिकारी संदेश प्रवाह गरेको छ ।
३. दोस्रो अन्तरा– प्रतिरोधको स्वर
“जनघाती ब्वाँसाहरूको कालो रात पल्टाउनलाई
सङ्घर्षको आँधी उठ्नेछ दुनियाँ यो फेरिदिनलाई”
यो अन्तरा गीतको सबैभन्दा प्रत्यक्ष राजनीतिक/सङ्घर्षमुखी भाग हो । ‘जनघाती’, ‘ब्वासा‘, ‘कालो रात’, ‘सङ्घर्षको आँधी’ जस्ता शब्दले प्रतिरोधको तीव्रता बढाएका छन् ।
४) गीतमा आएका प्रमुख शब्दहरूको अर्थ र प्रभाव
‘हामी’ – सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण शब्द हो । यसले सामूहिकता र सहभागीताको भाव दिन्छ ।
‘क्रान्ति’ – परिवर्तनको तीव्र आकाङ्क्षा बोकेको शब्द हो तर क्रान्ति भन्नाले केवल सत्ता परिवर्तन नभई सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक र चेतनागत परिवर्तनलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ ।
‘गीत’ – विचारलाई जनतासम्म पुर्याउने माध्यम ।
‘नाच’ – आन्दोलनलाई जीवन्त र उत्सवमय बनाउने प्रतीक ।
‘बाँधिएका हात’ – बन्धन, असमानता, दमन र अवसरको अभावको प्रतीक ।
‘पाखुरी’ – श्रम र उत्पादनको प्रतीक। यो शब्दले गीतलाई श्रमजीवी वर्गसँग जोड्ने क्षमता राख्दछ ।
‘एकसाथ’ – सामूहिक शक्तिको प्रतीक ।
‘रात’ – अँध्यारो अवस्था ।
‘बिहान’ – आशा र परिवर्तन ।
‘पूर्व लाली’ – नयाँदिनको सङ्केत ।
‘सङ्घर्ष’ – परिवर्तन प्राप्त गर्ने प्रक्रियाको सङ्केत ।
‘आँधी’ – तीव्र सामूहिक शक्तिको रूपक ।
‘दुनियाँ फेरिदिन’ – व्यापक सामाजिक परिवर्तनको आकाङ्क्षा ।
यसरी हेर्दा गीतको शब्दावली सशक्त, जनतासँग नजिक र उच्च चेतनाले ओतप्रोत अहेका छन् । यसरी समग्रमा हेर्दा “हामी गाउँछौ क्रान्तिको गीत” परिवर्तन, सङ्घर्ष र आशावाद जगाएको छ ।
५) प्रगतिशील साहित्य र सङ्गीतमा देखिएका समस्या
नेपालमा प्रगतिशील साहित्य र सङ्गीतको लामो तथा गौरवमय इतिहास छ । यसले श्रम, वर्ग, समानता, सामाजिक न्याय, राष्ट्रियता, स्वतन्त्रता र परिवर्तनका प्रश्न उठाउँदै आएको छ तर अहिले केही चुनौती देखिएका छन् ।
पहिलो– नारामुखी हुने खतरा
कतिपय सिर्जनामा कविता र गीतभन्दा नारा बढी सुनिन्छ । नारा तत्काल प्रभावकारी हुन सक्छ तर राम्रो कला दीर्घकालसम्म बाँच्न भाव, सौन्दर्य, प्रतीक र मानवीय कथा पनि आवश्यक हुन्छ ।
दोस्रो– पुराना प्रतीकको पुनरावृत्ति
‘क्रान्ति‘, ‘सङ्घर्ष’, ‘शोषण’, ‘दमन’, ‘कालो रात’, ‘उज्यालो बिहान’ जस्ता शब्द महत्त्वपूर्ण छन् तर यिनै शब्द निरन्तर दोहोरिँदा नयाँ पुस्तालाई सिर्जना पुरानो ढाँचाको जस्तो लाग्न सक्छ ।
तेस्रो– समकालीन विषयको कमी
आजको श्रमिकको समस्या हिजोको जस्तो मात्र छैन । डिजिटल श्रम, वैदेशिक रोजगारी, बेरोजगारी, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जलवायु परिवर्तन, मानसिक दबाब, सामाजिक सञ्जाल र नयाँ प्रकारको असमानता पनि आजका विषय हुन् । प्रगतिशील सङ्गीतले यी नयाँ प्रश्नलाई पनि समेट्नुपर्छ ।
चौथो– कलात्मक पक्ष कमजोर हुने जोखिम
विचार बलियो हुँदैमा गीत स्वत: उत्कृष्ट हुँदैन । शब्द, सङ्गीत, धुन, स्वर, ताल, वाद्यवादन, रेकर्डिङ र प्रस्तुति सबैको सन्तुलन आवश्यक हुन्छ ।
६) प्रगतिशील सङ्गीतको भविष्य
प्रगतिशील सङ्गीतको भविष्य सकिएको छैन बरु यसको आवश्यकता नयाँ परिस्थितिमा अर्को रूपमा देखा पर्न सक्छ तर अबको प्रगतिशील गीतले केवल ‘विरोध’ बोल्नु पर्याप्त हुँदैन । उसले ‘किन विरोध?’, ‘कसका लागि ?’, ‘कस्तो विकल्प ?’ र ‘कस्तो भविष्य ?’ भन्ने प्रश्नको पनि सांस्कृतिक उत्तर दिन सक्नुपर्छ ।
नयाँ पुस्ताको भाषा बुझ्ने तर विचारको गहिराइ नछोड्ने सङ्गीत आवश्यक छ । लोकधुन, आधुनिक सङ्गीत, समकालीन शब्द र सामाजिक चेतनाको संयोजन प्रभावकारी हुन सक्छ । विशेषत: नेपालको मौलिकता जोगाउन लोकवाद्य, स्थानीय लय, मौलिक भाषिक शब्द र क्षेत्रीय सांस्कृतिक बिम्ब प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
७) निरन्तरताका लागि के गर्नुपर्छ?
प्रगतिशील सङ्गीतलाई निरन्तरता दिन केही कुरामा ध्यान दिन आवश्यक छ ।
१. नयाँ पुस्तालाई सिर्जनामा ल्याउनुपर्छ । पुरानो पुस्ताको अनुभव र नयाँ पुस्ताको प्रविधि जोडिनुपर्छ ।
२. गीतको विषय विस्तार गर्नुपर्छ । राजनीतिक विषयसँगै प्रेम, श्रम, प्रकृति, प्रवास, शिक्षा, महिला अधिकार, जातीय विभेद, वातावरण र युवाका सपनालाई पनि समेट्नुपर्छ ।
३. गुणस्तरीय सङ्गीत उत्पादन गर्नुपर्छ । विचार राम्रो भएर मात्र पुग्दैन, ध्वनि रेकर्डिङ, मिक्सिङ, मास्टरिङ र भिडियो पनि स्तरीय हुनुपर्छ ।
४. अभिलेखीकरण गर्नुपर्छ । पुराना प्रगतिशील गीतहरू डिजिटल रूपमा सुरक्षित गर्नुपर्छ । कलाकार, रचनाकार र गीतको इतिहास दस्तावेजीकरण गर्नुपर्छ ।
५. नयाँ प्रस्तुति शैली अपनाउनुपर्छ । मञ्चीय समूहगानसँगै डिजिटल कन्सर्ट, म्युजिक भिडियो, पोडकास्ट, छोटो भिडियो र नयाँ डिजिटल माध्यम प्रयोग गर्नुपर्छ ।
८) गीत सङ्गीतमा प्रविधिको प्रभाव
पछिल्लो समय प्रविधिले सङ्गीत क्षेत्रमा ठुलो परिवर्तन ल्याएको छ ।
सकारात्मक प्रभाव
पहिले गीत रेकर्ड गर्न स्टुडियो, ठुलो खर्च र धेरै प्राविधिक संरचना आवश्यक हुन्थ्यो । अहिले सामान्य डिजिटल उपकरणबाट पनि गीत रेकर्ड, सम्पादन र प्रकाशन गर्न सकिन्छ । सामाजिक सञ्जालका कारण एउटा गीत स्थानीय कार्यक्रमबाट निस्केर देशविदेशसम्म पुग्न सक्छ । युट्युब, फेसबुक, टिकटक, स्पटिफाईलगायत डिजिटल माध्यमले कलाकारलाई स्रोता खोज्न सजिलो बनाएका छन् । एआईलगायतका नयाँ प्रविधिले पनि धुन निर्माण, सङ्गीत उत्पादन, सम्पादन, आवाज प्रशोधन र प्रचारका नयाँ सम्भावना खोलेका छन् तर प्रविधिले चुनौती पनि ल्याएको छ ।
पहिलो– मौलिकताको प्रश्न
एआई र डिजिटल उपकरणको अत्यधिक प्रयोगले सिर्जनामा मानवीय अनुभूति र मौलिकता कमजोर हुन सक्छ ।
दोस्रो– भाइरल हुने दबाब
गहिरो सिर्जनाभन्दा छोटो, तत्काल ध्यान तान्ने सामग्री बढी लोकप्रिय हुने प्रवृत्ति देखिएको छ ।
तेस्रो– प्रतिलिपि अधिकार
डिजिटल माध्यममा गीत चोरी, अनधिकृत प्रयोग र सामग्री पुन:प्रयोगको समस्या बढेको छ ।
चौथो– कलाको व्यापारीकरण
भ्युज, लाइक र फलोअरको सङ्ख्यालाई नै सफलताको मुख्य मापदण्ड मान्ने हो भने विचारप्रधान सङ्गीत ओझेलमा पर्न सक्छ । त्यसैले प्रविधिलाई सिर्जनाको विकल्प होइन, सिर्जनाको साधनका रूपमा प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।
९) “हामी गाउँछौँ क्रान्तिको गीत’ को समग्र मूल्याङ्कन
यस गीतको सबैभन्दा ठुलो शक्ति यसको सरलता, सामूहिकता र प्रतिरोधको ऊर्जा हो । गीत समूहमा गाउन मिल्ने किसिमको छ । स्थायीमा पुनरावृत्ति छ, जसले कार्यक्रम, सभा वा सांस्कृतिक मञ्चमा सहभागीलाई सजिलै जोड्न सक्छ । यसको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष आशावादी दृष्टि हो ।
निष्कर्ष
‘हामी गाउँछौँ क्रान्तिको गीत’ एउटा यस्तो सिर्जना हो, जसले गाउने, नाच्ने र सङ्घर्ष गर्ने सामूहिक चेतनालाई एउटै ठाउँमा जोड्न खोजेको छ । यसको मूल शक्ति यसको सरल भाषामा लुकेको छ तर उत्कृष्ट प्रगतिशील गीत बन्नका लागि सरलता मात्र पर्याप्त हुँदैन । त्यसमा मौलिक कल्पना, कलात्मक सौन्दर्य, जीवनको यथार्थ र भविष्यको सपना पनि मिसिनुपर्छ।
आजको पुस्ताले “क्रान्ति” शब्दलाई सुन्दा केवल पुरानो राजनीतिक नाराको प्रतिध्वनि होइन, आफ्नो जीवन बदल्ने सपना, समान समाजको चाहना, श्रमको सम्मान, विभेदको अन्त्य, विज्ञान र प्रविधिको सदुपयोग तथा प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी पनि देख्नुपर्छ । त्यसैले प्रगतिशील सङ्गीतको भविष्य समाप्त भएको छैन बरु यसको अगाडि नयाँ चुनौती र नयाँ सम्भावना दुवै छन् ।
पुरानो चेतनाको विरासत जोगाउँदै नयाँ समयको गतिमा हिँड्नु यही नै प्रगतिशील सङ्गीतको निरन्तरताको बाटो हो । ‘हामी गाउँछौँ क्रान्तिको गीत’ जस्ता सिर्जनाले यही यात्रामा एउटा सांस्कृतिक पदचाप छोड्न सक्छन । पुन: एकपटक “हामी गाउँछौ क्रान्तिको गीत“ को लागि सफलताको शुभकामना व्यक्त गर्दछु ।
