नवीन बस्याल- जापान 

इतिहासमा केही नामहरू समयसँगै हराउँदैनन्। तिनीहरू केही समय ओझेलमा परेझैँ देखिए पनि जनताको स्मृति, विचार र संघर्षमा निरन्तर जीवित रहन्छन्। जनताका लागि निर्माण भएका विषयहरू जनतामै रहेर, जनताकै भाषा बोल्दै, लेख्दै, नाच्दै, गाउँदै र जुनसुकै माध्यमबाट अभिव्यक्त हुँदै फेरि जनतामै फर्कन्छन्। जब समाजले पुनः परिवर्तनको आवश्यकता महसुस गर्छ, त्यस्ता नामहरू नयाँ जोश, नयाँ पुस्ता र नयाँ विश्वासका साथ पुनः उदाउँछन्।

रक्तिम सांस्कृतिक अभियान त्यस्तै एउटा आन्दोलन हो, जसले नेपाली प्रगतिशील सांस्कृतिक आन्दोलनलाई केवल गीत–सङ्गीतको सीमाभित्र राखेन, बरु जनचेतना, प्रतिरोध र परिवर्तनको स्वर बनायो। त्यसैले होला, रक्तिम सांस्कृतिक अभियानको पहिचान आफ्नै विशिष्टतासहित आजसम्म जीवित रहन सफल भएको छ।

रक्तिमको यात्रा कुनै संस्थाको औपचारिक इतिहास मात्र होइन, यो हजारौँ कलाकारहरूको त्याग, प्रतिबद्धता र जनमुक्तिको सपनासँग गाँसिएको सांस्कृतिक आन्दोलनको जीवन्त दस्तावेज हो। यसको मञ्चमा गाइएका गीतहरू केवल मनोरञ्जनका धुन थिएनन्; ती शोषणविरुद्धका उद्घोष थिए। प्रस्तुत गरिएका नाटकहरू केवल अभिनय थिएनन्; ती समाजका विकृतिमाथि उठाइएका तीखा प्रश्न थिए। लेखिएका कविताहरू केवल साहित्य थिएनन्; ती न्याय, समानता र स्वाधीनताको पक्षमा उठेका सांस्कृतिक विद्रोहका स्वर थिए। समग्रमा, यसका सबै सिर्जनाहरू जनताको अधिकार र मुक्तिको पक्षमा केन्द्रित थिए।

नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलनसँग जोडिएका धेरै सांस्कृतिक संगठनहरू जन्मिए। कतिपय समयसँगै हराए, कतिपय सीमित दायरामा खुम्चिए। तर रक्तिमले आफ्नो पहिचान केवल संगठनका रूपमा होइन, आन्दोलनका रूपमा निर्माण गर्‍यो। यसको आधार सत्ता होइन, विचार थियो; लोकप्रियता होइन, प्रतिबद्धता थियो; मनोरञ्जन होइन, समाज परिवर्तनको स्पष्ट उद्देश्य थियो।

देशले राष्ट्रिय स्वाधीनतामाथि चुनौती महसुस गर्दा रक्तिम बोलेको छ। विदेशी हस्तक्षेपविरुद्ध जनमत निर्माण गर्नुपर्दा रक्तिम गाउँ–गाउँ पुगेको छ। सामाजिक विभेद, अन्याय, हिंसा, वर्गीय शोषण र उत्पीडनविरुद्ध जनचेतना जगाउनुपर्दा रक्तिमका कलाकारहरू मञ्चमा मात्र होइन, आन्दोलनकै अग्रपङ्क्तिमा देखिएका छन्। यही कारणले रक्तिम एउटा सांस्कृतिक संस्था मात्र नभई जनआन्दोलनको अभिन्न सहयात्री बनेको छ। यसको मूल्याङ्कन हामीभन्दा पनि जनताले नै गरेका छन् र गरिरहेका छन्।

लामो यात्रामा रक्तिमले अनेकौँ आरोह–अवरोह पनि भोगेको छ। समयसँगै धेरै कलाकारहरू छुट्टिए, कतिपय जीवनका व्यस्ततामा हराए र नयाँ पुस्ता थपिँदै गयो। तर एउटा संस्कार भने कहिल्यै हराएन—आन्दोलनको आवश्यकता पर्दा जहाँ भए पनि रक्तिमका कलाकारहरू पुनः एउटै मञ्चमा उभिने परम्परा। यही संस्कारले रक्तिमलाई अन्य अभियानभन्दा फरक र बलियो बनाएको छ। यो केवल संगठनात्मक सम्बन्ध मात्र होइन, विचार र संस्कृतिले निर्माण गरेको गहिरो आत्मीयता हो। यही संस्कार नै रक्तिमको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो।

हालै सम्पन्न राष्ट्रव्यापी सांस्कृतिक अभियान ‘रक्तिम साँझ’ले यही सत्यलाई पुनः प्रमाणित गरिदिएको छ। काठमाडौंस्थित राष्ट्रिय नाचघरबाट सुरु भएको यात्रा देशका विभिन्न भूभाग हुँदै अघि बढ्दा दर्शकहरूको उत्साह, कलाकारहरूको समर्पण र जनसहभागिताले एउटा स्पष्ट सन्देश दियो—रक्तिमप्रतिको विश्वास अझै बाँकी छ, अझै बलियो छ।

यस अभियानको सबैभन्दा प्रेरणादायी पक्ष पुरानो र नयाँ पुस्ताको सुन्दर संगम रह्यो। रक्तिमका संस्थापक पुस्ताका कलाकारदेखि नयाँ पुस्ताका सिर्जनशील युवासम्म एउटै मञ्चमा उभिए। त्यो दृश्य केवल एउटा सांस्कृतिक कार्यक्रम थिएन, पुस्तान्तरणको सन्देश थियो। अनुभव र ऊर्जाको मिलन थियो। इतिहास र भविष्यको हातेमालो थियो। इतिहासले भविष्यलाई जिम्मेवारी हस्तान्तरण गरेको क्षण थियो।

सामाजिक सञ्जालमा साझा गरिएका तस्बिर, अनुभूति र सम्झनाहरूले पनि धेरै कुरा बोले। ती केवल तस्वीरहरू थिएनन्; तिनले एउटा यथार्थ उजागर गरे—रक्तिम हराएको थिएन, केवल आफ्नो समयको प्रतीक्षामा थियो। आज फेरि त्यो समय आएको छ। नयाँ पुस्ताको जोश, पुराना कलाकारहरूको अनुभव र जनताको विश्वाससँगै रक्तिम पुनः नयाँ उचाइतर्फ अघि बढिरहेको छ।

कुनै पनि आन्दोलन त्रुटिरहित हुँदैन। कमजोरीहरू हुन्छन्, आत्मसमीक्षाको आवश्यकता पनि हुन्छ। तर केही कमजोरीलाई देखाएर दशकौँको योगदानलाई अस्वीकार गर्नु इतिहासप्रति अन्याय हुनेछ। जसरी चन्द्रमाका केही दागले त्यसको उज्यालो लुकाउन सक्दैनन्, त्यसरी नै केही सीमित कमजोरीले रक्तिमको ऐतिहासिक भूमिका, सांस्कृतिक योगदान र जनविश्वासलाई ओझेलमा पार्न सक्दैन।

आज रक्तिमले फेरि प्रमाणित गरेको छ—संस्कृति समाज परिवर्तनको शक्तिशाली हतियार हो। जब गीतमा विचार मिसिन्छ, जब कविताले प्रतिरोध बोल्छ, जब नाटकले अन्यायलाई चुनौती दिन्छ, तब संस्कृति केवल कला रहँदैन; त्यो आन्दोलन बन्छ, चेतना बन्छ र परिवर्तनको आधार बन्छ।

आजको सन्देश अत्यन्त स्पष्ट छ—रक्तिम इतिहास मात्र होइन, वर्तमान पनि हो। रक्तिम सम्झना मात्र होइन, सम्भावना पनि हो। सही विचार, जनताप्रतिको निष्ठा र सांस्कृतिक प्रतिबद्धताका साथ अघि बढ्ने अभियानलाई समयले केही समय सुस्त बनाउन सक्छ, तर कहिल्यै समाप्त गर्न सक्दैन।

सायद त्यसैले आज फेरि भन्न सकिन्छ—रक्तिम मरेको छैन। रक्तिम फेरि उठेको छ। रक्तिम फेरि गाउँदै छ। रक्तिम फेरि जनताको बीचमा फर्किएको छ। अब यसको नयाँ यात्रा केवल विगतको गौरव सम्झिने यात्रा हुनेछैन; यो नयाँ पुस्ताको काँधमा टेकेर अझ समृद्ध, अझ सशक्त र अझ जनमुखी भविष्य निर्माण गर्ने यात्राको सुरुवात हुनेछ।

देशभन्दा टाढा, परदेशको भूमिमा रहेर प्रत्यक्ष रूपमा यस अभियानसँग जोडिने अवसर नपाए पनि, हरेक समाचार, तस्बिर, गीत र गतिविधिलाई नजिकबाट नियालिरहँदा मन गर्वले भरिएको छ। रक्तिमका पुराना र नयाँ कलाकारहरू एउटै उद्देश्यका साथ फेरि एक ठाउँमा उभिएको देख्दा यो केवल एउटा सांस्कृतिक कार्यक्रम होइन, विचार र प्रतिबद्धताको पुनर्जागरणजस्तो अनुभूति भएको छ। दूरीले शरीरलाई मात्र टाढा बनाउँछ, विचार र आत्मीयतालाई होइन। त्यसैले परदेशबाट पनि रक्तिमप्रतिको माया, विश्वास र प्रतिबद्धता उत्तिकै बलियो रहेको अनुभूति भइरहेको छ।