कृष्ण अधिकारी ##
आजभोलि पहाडतिरका गाउँकागाउँ खाली हुँदै गइरहेका छन् । सिरानघरे माइलाबा, लौसिबोटे धामीबा, टिमिलारुखे पण्डितबाका घरमा बुढाबुढी मात्र छन् । लौसिबोटे धामीबाका छ भाइ छोरा र तीन बहिनी छोरी अहिले सबै तितरबितर छन् । दुई भाइका परिवार पोर्चुगल छन् ।
“माइलो छोरा परार साल बुहारी लिन आएको, त्यसपछि आएको छैन । जेठो गएको आठ वर्ष भयो । बुहारी उतै मगायो । अब त्यहाँबाट युके हो कि कहाँ जाने रे ! आउछु त भन्छ तर आएकै छैन ठुला” धामिनीआमाले बेलिविस्तार सुनाइन् ।
“दुई भाइ काठमाडौँ, एउटा कतार र एक जना बम्बई छन् रे छोराहरू ! छोरी जेठी अमेरिका र अरू दुई बहिनी चितवन छन् रे ! नातीनातिना २१ जना ! यति धेरै सन्तानका धनी भएर पनि के गर्छस् ठुला ? यहाँ घराँ दुइटा बुढाबुढीमात्र छौँ । अलि अस्ति त यी बुढालाई कालले टिपेर लान्छ कि जस्तो लागेको थियो । यो कोरोना हो कि केजाति बिमार आएको छ अरे बाबु ! मलाई त डर लागेको थियो । काठमान्डूबाट कान्छो छोरो आएर पोखरा लगेर ल्याएपछि ठिक भयो बाबु । बुढा ८१ का भए, दरै रहेछन्” धामिनीआमाले सबै सुनाइन् ।
पहाडमा बाँकी रहेका सबै बुढाबुढीका कथा यस्तै छन् जहाँतहिँका ।
माझघरे मिठेदाइको छोरा कोरिया गएको चार वर्ष भयो । बुहारी छोरो पढाउन भनेर पोखरा गएर बसेकी छिन् । डाँडाघरे जेठाबाको माइलो छोरो जापान छ । पोहोर आएर विवाह गरेर बुहारी छोडेर गयो । अहिले जापानी भाषा सिक्ने भनेर बुहारी काठमाडौँ गएर बसेकी छन् । गाउँघरमा युवायुवती कोही छैनन् । सबैका घरका कथा यस्तै छन् ।
दुई महिनापहिले गुल्मीबाट पोखरा आएर एउटा कारखानामा काम गर्ने रामबहादुरले शनिवारको दिन आफ्नो कोठामा मलाई खाना खान डाके । उनी औद्योगिक क्षेत्रको एक कारखानामा काम गर्छन् । १४ हजार तलब, ओटी पर्दा १८÷१९ हजार पाउँदा रहेछन् । दुईवटा छोरालाई सामान्य बोर्डिङमा पढाउँदा र महिनाको सात हजार कोठा भाडा तिर्दा आफ्नो कमाइले मात्र नपुगेर बुढीले पनि लेबर काम गर्दिरहिछिन् ।
उनले छोरालाई सम्झाइदिन भनेर मलाई बोलाएका रहेछन् । छोरा एक जना १२ कक्षा र अर्को ९ कक्षामा पढ्दा रहेछन् । जेठोलाई पढ्न चाहियो भनेर बल्लतल्ल १८ हजारको सामसुङ मोबाइल ल्याइदिएका रहेछन् । कान्छोले पनि चाहियो भनेर झगडा गर्दै छ भन्दै थिए । छोराहरू सामाजिक भएनन् रे !
“यो वर्ष त झन् पढाइ नै नहुँदा दिनभरि कि टिभी कि मोबाइलमा खेलिरहन्छन् सर । बाहिर वरपर पनि गर्दैनन् । यिनले घाम नदेखेको कति भइसक्यो । भनेर पनि टेर्न छाडे, के गर्नु ? कति भन्नु ? पिर पो लाग्न थाल्यो । यिनका लागि भनेर हामीले त राम्ररी पढ्न पाइएन ।
छोराहरूलाई राम्रो पढाइदिनुप¥यो भनेर यहाँ आएर बुढाबुढीले यतिका दुःख गरिराखेका छौँ । यिनै बिग्रन्छन् कि भन्ने पिर भयो सर” भन्दै थिए रामबहादुर ।
मैले सागर र रोशनलाई नजिकै बोलाएँ । बल्ल बल्ल मेरो नजिक आए । नमस्ते गर सरलाई भनेपछि नमस्ते गरे । टाँठै रहेछन् बाबुहरू । उनीहरूको पढाइका बारेमा मैले सोधेँ । ठुलोले आइटी र सानोले साइन्स पढ्ने बताए ।
केही समयपहिले रामेछापका मेरा पुराना साथीसँग एउटा अन्तरक्रिया कार्यक्रममा भेट भयो । घरपरिवारका बारेमा कुरा भयो । उनका दुई छोराछोरी । बुढाबुढीले किराना पसल गरेर काठमाडौँमा धानिएका । छोराले म्यानेजमेन्ट लिएर ब्याचलर र छोरीले कक्षा १२ पढ्दै गरेको बताए ।
उनी भन्दै थिए– “छोराछोरीसँग त कुरै हुँदैन । आआफ्नो कोठामा हुन्छन् । छुट्टीका दिनमा त उस्तै परे आज घाम परे कि अस्ताए ? उनीहरूलाई थाहा नै हुँदैन । कोठाबाट निस्कने भए पो…? ल्यापटप र मोबाइलमा दिनभरि भुलिरहन्छन् भन्दै थिए ।
सहरबजारमा बस्ने आमाबाबु प्रायःको यहीँ खाले समान प्रकारको दुःखेसो सुनिन्छ । पहिले पहिले झैँ पाँचसात वटा बच्चा कसैले पनि बनाउनै छाडे । पहिले पहिले गाउँघरमा आटोपिठो जे छ, त्यही खाएर हुर्केबढेजस्तो भए पो… ? आजकल त तिनलाई हुर्काउन र पढाउनका लागि खर्चकै डर छ । अब त छोरा होस् वा छोरी, दुई वटाबाहेक जन्माउनै छाडे । धेरै केटाकेटी हुँदा गाली गर्ने, दुईचार थप्पड लगाउने गर्दा पनि बच्चाहरू केही झैँ मान्दैनथे । तर दुई वटा मात्र हुँदा उनीहरूले जे चाहे त्यही बाबाआमाले पु¥याइदिने गर्दा सामान्य गल्ती गर्दैगर्दा पनि केही नभनिने हुँदा कहिलेकहीँ आमाबाबाले केही भन्दा पनि दुःख मान्ने, झर्कने र पचाउनै नसकिने हुँदा रहेछन् । कोही कोही त झन् डिप्रेसनमा पर्ने पनि घटनाले गर्दा किशोर अवस्थाका बच्चासँग अभिभावकको व्यवहार सन्तुलित हुन आवश्यक छ । १४ देखि २० वर्षबिचका बच्चाको उमेरमा हर्मोनको विकास पनि फरक ढङ्गले विकास हुने हुँदा यो अवधि बढी संवेदनशील रहने र उनीहरूलाई बुझाउन पनि बढी मुस्किल हुने बाल मनोविज्ञहरू बताउँछन् ।
प्रारम्भिक पाठशाला परिवार
बच्चाहरूको हुर्काइमा परिवारको ढाँचाले पनि धेरै ठुलो महत्त्व राख्दछ । आजकल नेपाली समाजको पनि लगभग पारिवारिक ढाँचा टुक्रिइसकेको छ । आन्तरिक बसाइसराइ, वैदेशिक रोजगार र उतैको बसाइसराइले गर्दा एउटै परिवारका सदस्य पनि कोही कहाँ, कोही कहाँ भएर निकै टाढा भइरहेका छन् ।
संयुक्त परिवार हुँदा बालबालिकाले परिवारबाट पनि धेरै संस्कार र व्यवहार स्वतः सिक्ने वातावरण बन्थ्यो । हजुर बा, हजुर आमा, ठुला बा, माइला बा, फुपू, ठुलो आमा आदिसँगको मर्यादा र व्यवहारले उनीहरूलाई परिपक्व बनाउनुका साथै बालबालिका आफैलाई एउटा मर्यादाको बन्धनभित्र स्वतः बाँधिएको हुन्थ्यो र त्यसले उनीहरूको हुर्काइलाई धेरै मद्दत पुग्थ्यो ।
आजकल परिवार भनेको आमा बाबु र छोराछोरी मात्रमा सीमित हुन पुग्यो । गाउँघरमा भने अझै केही फराकिलो छ । छरछिमेकी, वल्लो गाउँ पल्लो गाउँसम्म नै बच्चाहरूले चिनजान गरेका हुन्छन् । तर सहरबजारमा उही आफूले पढ्ने गरेको बोर्डिङस्कुलका आफ्ना कोठाका विद्यार्थी र साँझ फिर्ता आएपछि चारपर्खालभित्र आफू भाडामा बस्ने कोठाभित्रका आफ्नै बाबाआमाबाहेक अरू बाहिरिया कसैसँग भेटघाट हुने अवसर नै छैन विचरा बच्चाहरूलाई । सहरको बसाइँमा निम्न वर्गका साथै मध्यम र निम्नमध्यम परिवारलाई एक जनाको कमाइले मात्र पुग्दैन, आमाबाबु दुवै काममा जानुपर्ने हुन्छ । उनीहरूले आफ्ना बच्चालाई समय नै दिन सक्दैनन् । त्यसैले बच्चाको हुर्काइमै धेरै फरक पर्न जान्छ ।
चारपर्खालभित्रका कोठामा टिभी, ल्याबटप वा मोबाइल बच्चाका साथी स्वतः हुने नै भए । त्यो अवस्थामा उनीहरूले अन्य नातागोता चिन्ने कुरै भएन । त्यसैले उनीहरूले हजुर बा, हजुर आमा चिन्दैनन्, हिन्दी फिल्मका अमिताभ र हेमामालिनी चिन्दछन् । माइला बा, कान्छा बा चिन्दैनन् । शाहरुख, रणवीर र अजयहरू चिन्दछन् । फुपू , सानी आमा, ठुलीआमा चिन्दैनन् । काजोल, कटरिना र अनुष्काहरू चिन्दछन् ।
अनि, हामी अभिभावक (आमाबाबु) ले स्कुलको शुल्क, उनीहरूलाई दैनिक आवश्यक पर्ने किताब, कापीकलम, टिफन खर्च पुर्याइदियौँ भने बच्चाप्रतिको सबै जिम्मेवारी पूरा गरेको ठान्दछौँ । आफ्ना बच्चाको अन्य खुबी, व्यवहार र सक्षमता के छ भनेर हामी कहिल्यै जाँच्दैनौँ ।
बारम्बार उनीहरूलाई अरूको भन्दा राम्रो गरेर ऊ कक्षामा पहिलो दोश्रो हुनुपर्छ भनेर जोड दिइरहेका हुन्छौँ । अरूभन्दा मेरो बच्चा राम्रो हुनुपर्छ भन्ने अभिभावकको स्वाभाविक चाहना हुँदाहुँदै पनि स्वयम् हामीहरू नै उसलाई जान वा अन्जानमा अरू जेसुकै होउन, आफू राम्रो हुनुपर्छ भन्ने स्वार्थी मनोभावना पोषण गराइरहेका छौँ । यसले उसलाई भोलिका दिनमा अरूसँग जोडिएको दायित्वबाट एकलकाँटे र नितान्त व्यक्तिवादी बनाउन सक्छ वा आफू सक्षम हुन सकेन भने हीनताबोधको सिकार हुन सक्छ ।
सचेत अभिभावकलाई यी कुराको बोध हुँदाहुँदै पनि सहरबजारको व्यस्त जीवनशैलीले उनीहरू बच्चालाई समय दिन सक्दैनन्, न बच्चालाई सम्झाइबुझाइ गर्ने नजिकका अरू कोही हुन्छन् । परिणाम बच्चाहरू क्रमशः आधुनिक विद्युतीय सञ्चार सुविधाको दासी हुँदै गएको अनुभव आज धेरै अभिभावकले बताउने गरेका छन् ।
आधुनिक सञ्चार सुविधाले मानिसलाई धेरै सुविधा प्रधान गरेसँगै त्यसका खराबी र विकृति पनि सँगै ल्याएर आएको छ । त्यसमध्य साइबर क्राइम आज मुख्य समस्या बनेको छ । साइबर अपराध विज्ञान र प्रविधिसँग जोडिएको अपराध हो । यो कम्प्युटर र इन्टरनेटको प्रयोगबाट गरिन्छ । यो अपराधअन्तर्गत वेबसाइट तथा इमेल ह्याकिङ, चरित्र हत्या, डाटा चोरी, इन्टरनेटमार्फत ब्लाकमेलिङ, इन्टरनेट बैङकिङ, जालसाजी आदि पर्छन् ।
आजकल सहरबजारमा इन्टरनेटको प्रयोग अनिवार्य भएको छ र गाउँघरमा पनि तीव्र विस्तार भइरहेको छ । नेपालमा पनि यसका प्रयोगकर्ता ह्वात्तै बढेका छन् । इन्टरनेटको प्रयोगले एकातर्फ मानिसलाई जोडेको छ भने सँगै टाढा पनि बनाएको छ ।
मोबाइल सबैको हात हातमा छ । एउटै परिवार पनि आजकल मुस्किलले खाना खाने बेला बिहान–बेलुका एकसाथ हुन्छन् । नभए सबै आआफ्नो काम सकेर त्यही मोबाइलमा घोप्टो परेका हुन्छन् । आजकल घरमा आमाबाबुले न छोराछोरीलाई पुराना कुरा सुनाउँछन् । न छोराछोरी नै आमाबाबुका कथा सुन्न इच्छुक हुन्छन् । एउटै परिवारका पनि एकर्काका भावना बुझ्न, सुनाउन सक्दैनन् र क्रमशः एकर्काबाट टाढा हुन पुग्छन् । यस्तो अवस्थामा ससाना बच्चालाई ठुलो असर पर्न जान सक्छ । बच्चाहरू जिद्दी गर्ने, एकोहोरो हुने, चिढचिढाउने, सँगीसाथीसँग खेल्न रमाउनेभन्दा पनि मोबाइल, ल्यापटपमा खेलिराख्ने हुन्छ । यस्ता बानीले गर्दा उनीहरूको शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यमा पनि धेरै असर गर्ने कुरा डाक्टरले बताउँदै आएका छन् ।
टिनएजका बच्चाहरू प्रायः कम्प्युटर र इन्टरनेटको सही सदुपयोग कसरी गर्ने भन्ने कुरा नबुझ्ने हुन्छन् । उनीहरूलाई आवश्यक पर्ने कैयौँ पाठकीय सामग्री नेटमा पाइनुका साथै आवश्यक सूचना पनि प्रशस्तै यहाँ भेटिन्छन्, जुन हरेक बच्चालाई आवश्यक छ । यी कुराको सही उपयोग गर्ने हो भने हाम्रा बच्चा आधुनिक दुनियामा सजिलै समायोजित हुन सक्छन् । अनावश्यक कुरामा मोबाइल र कम्प्युटरमा झुन्डिइरहे भने उनीहरूको जीवनलाई यसले बर्बाद पनि गर्न सक्छ । विशेषतः किसोर उमेरका बच्चालाई आमाबाबुले बढी ध्यान पु¥याउनुपर्ने हुन्छ । परिवारमा बढी हकदार बच्चाका लागि आमा नै ठानिने हुँदा र बच्चा आमासँग बढी खुल्ने हुँदा आमाले अझ बढी सजग भएर बच्चालाई ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ । यसको मतलब बाबाले बच्चालाई ध्यान दिनुपर्ने जिम्मेवारी हुँदैन भन्ने होइन, उनीहरू वैदेशिक रोजगारी वा अन्य जागिरपेसाले गर्दा नियमित घरपायक नपर्ने हुन सक्छ । उनीहरू परिवारलाई बढी समय दिन सक्दैनन् । त्यसैले आमा बच्चाका लागि प्रारम्भिक शिक्षक नै हुन् ।
विद्यालय र हाम्रा छोराछोरी
देशभर आज सरकारी र निजी गरेर ३५ हजार बढी विद्यालय, १० विश्वविद्यालयअन्तर्गतका १,४०० क्याम्पस छन् । निजीबाहेक सरकारी शिक्षाका लागि बर्सेनि खर्बौं रकम विनियोजित हुँदै आएको छ र यो वर्ष पनि कुल बजेटको १०.९३ प्रतिशत अर्थात एक खरब ८० अरबभन्दा बढी रकम शिक्षाक्षेत्रका लागि छुट्याइएको छ । राज्यले यति धेरै लगानी गरेर सञ्चालित रहेका हाम्रा शिक्षालयले देशको कस्तो जनशक्ति निर्माण गरिरहेका छन् ? अर्बौं खर्चेर जागिर पकाइरहेका हाम्रा प्राध्यापक र शिक्षक देशका भावी भविष्य उत्पादन गर्नका लागि कति लगनशीलताका साथ काम गरिरहेका छन् ? यो सबैले अनुभव गरेकै कुरा हो कि केही एकाध प्रतिशत शिक्षालयबाहेक अरू शिक्षालयबाट कोही सन्तुष्ट छैन । त्यसैले त निजी शैक्षिक संस्थाका शैक्षिक पसलले पनि राम्रै व्यापार गर्न पाएका छन् ।
वास्तवमा आजसम्म पनि राज्यले विद्यार्थीका लागि आवश्यक पर्ने जीवनोपयोगी शिक्षानीति ल्याएकै छैन । कारिन्दा उत्पादन गर्ने, जागिरे मानसिकताको हाम्रो शिक्षानीतिले पढाइ पूरा गरिसकेपछि पनि एउटा विद्यार्थी आफूलाई पूर्ण सक्षम नठानेर कुहिरोको काग झैँ अल्मलिनुपरेको छ र निरास भएर विदेश पलायन हुनुपरेको छ । यो शिक्षा प्राप्त गरेर प्रायः धेरैजसोले आजसम्म यस्तै नियती भोग्दै आएका छन् ।
विद्यमान देशको राजनीतिक प्रणालीले देशको समग्र अङ्गमा प्रभाव पारेको हुन्छ । हाम्रो देशको अस्थिर राजनीतिक अवस्था, नैतिकता र आदर्शबाट च्यूत मूल्यहीन राजनीतिक गतिविधि, राजनीतिक अपराधीकरण, खरिदविक्री र कमाउधन्दाले गर्दा योग्य र निष्ठावान् व्यक्तित्व पाखा लगाइएका छन् । यो अवस्थाले गर्दा हाम्रो संस्कार र संस्कृति, मूल्यमान्यतामा पनि धेरै गिरावट आएको छ, जसले हाम्रो भावी पुस्ता निर्माण गर्ने शिक्षामा पनि नराम्रो असर पारेको छ ।
हाम्रो शिक्षामा आज नैतिक मूल्य र सिद्धान्तका बारेमा कुनै पढाइ हुँदैन । न यस विषयमा कुनै पाठ्यक्रम छन्, न कुनै शिक्षालयले यस विषयमा पढाउनुपर्ने कुनै जिम्मेवारी नै ठान्दछ । बोर्डिङ स्कुलले त झन् विद्यार्थीलाई बोक्नै नसक्ने किताबका भारी बोकाउँछन् र ससाना मस्तिष्कलाई अनावश्यक थकाइ लाग्ने गृहकार्य दिएर आफ्नो ड्युटी पूरा गरेको गर्व गर्छन् । यसले हाम्रा बच्चाको सर्वाङ्गीण विकासमा झन बाधा पु¥याइरहेको हुन्छ ।
उपर्युक्त कैयौँ अवसरबाट बन्चित भविष्यका कर्णधार हाम्रा छोराछोरी सहरबजारका चारपर्खालभित्रका सीमित कोठाभित्र रहेर कसरी सामाजिकीकरण हुन सक्छन् ? उनीहरूले व्यवहार, नैतिक मूल्य र सिद्दान्त कसरी अपनाउँछन् ? यी महत्त्वपूर्ण प्रश्न हाम्राअगाडि छन् ।
बालमनोविज्ञानलाई कसरी बुझ्ने र उनीहरूप्रति कस्तो व्यवहार गर्ने ? यस विषयमा विद्यालयका साथसाथै अभिभावक धेरै सचेत हुनु जरुरी छ । बालबालिकाप्रति अभिभावकको ध्यान खिच्नका लागि नेपाली भाषामा बालमनोविज्ञान बुझाउने खाले खासै प्रेरणादायी पुस्तक छैनन्, न कुनै संस्थाले नियमित चलाउने मोटिभेसन (प्रेरणा) कक्षा नै छन् । दामोदर न्यौपानेले केही समयपहिले बजारमा ल्याएको “स्कुल बेच्ने बालक” ले बालमनोविज्ञानलाई राम्रोसँग प्रस्तुत गरेको बताइएको छ । त्यस्तै, शरच्चन्द्र बस्तीले “हामी आमाबाबु” भन्ने भारतीय शिक्षाशास्त्री तथा लेखक गिजुभाइद्वारा लिखित पुस्तक “माँ वापों की माथापच्ची” भन्नेलाई नपाली अनुवाद गरेर बजारमा ल्याएका छन् ।
हिन्दी भाषामा दर्जनौँ व्यक्ति र साधुसन्तले बालमनोविज्ञान बुझ्न र उनीहरूप्रति अपनाउनुपर्ने अभिभावकको व्यवहार र स्वयम् बालबालिकालाई शिक्षा दिने खाले कैयौ प्रेरणादायी भिडियो सार्वजनिक गरेका छन् । त्यसको खोजी गरेर हेर्ने हो भने अभिभावक र बालबालिकालाई पनि धेरै ज्ञान प्राप्त हुने छ । नेपाली भाषामा पनि त्यस खालको पहल हुनु जरुरी छ ।
अन्त्यमा एक जना प्राध्यापकको निम्न मार्मिक भनाइसहित विषय टुङ्ग्याउन चाहान्छु ।
सन् १९९३ मा कोलम्बिया विश्वविद्यालयका अध्यक्ष तथा प्राध्यापक माइकल सोवर्नले विश्वविद्यालयबाट अवकाश लिएपछि एक जना पत्रकारले उनीसँग सोधे– “के अझै तपाईंबाट यस विश्वविद्यालयमा गर्न बाँकी रहेको कुनै काम छुटेको छ ?”
सोवर्नले जवाफ दिए– “हजुर । बस एउटै काम बाँकी रहन गएको छ ।”
उनले नैतिकशिक्षाको कमी रहेकोतिर इसारा गरे र भने– “एक आम विद्यार्थीलाई यी विषयमा कुनै शिक्षा दिने गरिँदैन । प्रायँजसो शिक्षक यी विषयमा प्रवेशसमेत गर्न डराउँछन् । नैतिक शिक्षा दिने कुरा आमाबाबुको जिम्मामा छोडिदिने गरिन्छ, जसको नतिजा यो हुन्छ कि यो देशका नया पिँढी, जसलाई नैतिक शिक्षा र सिद्धान्तको अत्यधिक धेरै आवश्यकता छ, उनीहरूलाई यो अब पहिलेको भन्दा पनि कम पाइरहेका छन् । सिद्धान्त र नैतिक मूल्य कुनै धर्म होइन । यो सुझबुझपूर्ण राम्रो व्यवहारको सिद्धान्त हो, जसको आवश्यकता एउटा शान्तिप्रिय समाजमा हुन्छ ।”
