–पदम के.सी. ###

अर्घाखाँची जिल्लाको सुपादेउराली क्षेत्र पर्यटकीय क्षेत्रका रूपमा विकास हुँदै गइरहेको छ । शितगंगाको लाहुरे बजारदेखि सन्धिखर्क नगरपालिकाको सुपादेउराली बजार, नरपानी र खाँचीकोटसम्म सार्वजनिक तथा निजी पर्यटकीय पूर्वाधारहरू निर्माण हुँदै गइरहेका छन् । लाहुरे बजारदेखि नरपानीसम्म करिब २० वटा आवासीय होटल तथा रिसोर्टहरू खुलेका छन् भने खाँचीकोटतर्फ दुईवटा स्तरीय होटल तथा रिसोर्ट निर्माणाधीन छन् ।

खाँचीकोटमा केबलकार निर्माणको प्रक्रिया पनि अगाडि बढ्दै छ । दर्जनौँ खाना तथा खाजा पसलहरू खुलेका छन् । गंगा सरोवर, सहिद पार्क, नरपानी–पाणिनि पदमार्गजस्ता सार्वजनिक पूर्वाधारहरू पनि निर्माणाधीन अवस्थामा छन् । सुपादेउराली मन्दिरको प्रसाद ग्रहणका लागि नरपानी पिकनिक स्पट सञ्चालनमा छ । मनोरञ्जनका लागि निजी लगानीमा एडभेन्चर पार्क पनि निर्माण हुने क्रममा छ ।

यस क्षेत्रमा मुख्यतः धार्मिक तथा प्राकृतिक आकर्षणका लागि पर्यटकहरू आउने गर्छन् । गर्मीयाममा शीतलताका लागि र हिउँदयाममा हिमाली दृश्यावलोकन तथा सुपादेउराली दर्शनका लागि मुख्यतः आन्तरिक र भारतीय पर्यटकहरू आउने गर्छन् । यो क्षेत्र पूर्व–पश्चिम राजमार्गको गोरुसिङ्गेबाट करिब ५० किलोमिटरको दूरीमा अवस्थित छ । समुद्र सतहबाट सरदर १,८०० मिटरको उचाइमा रहेको यस क्षेत्रको हावापानी लेकाली प्रकारको छ । चारैतिर पहाड र हरियाली जंगलले घेरिएको यस क्षेत्रले पनि पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्ने गरेको छ । ऐतिहासिक खाँचीकोट दरबारका अवशेष र जिल्लाकै अग्लो स्थान साउने थुम (नरपानी) पनि नजिकै रहेकाले यो क्षेत्र पदयात्राका लागि समेत आकर्षक बन्दै गएको छ ।

सम्भावना

यो क्षेत्रले पर्यटनका लागि प्रचुर सम्भावना बोकेको छ । नेपाल र भारतका सहरहरूको कोलाहलपूर्ण तथा तनावयुक्त जीवनशैलीबाट विश्राम लिन चाहनेहरूका लागि यो शान्त र शीतल भूमि हो । मुख्यतः उत्तर भारतका पर्यटकहरूका लागि यो नजिकको हिल स्टेसन हो । त्यहाँका पर्यटकहरूलाई भारतकै नैनीताल, मसुरी, शिमला, दार्जिलिङ र सिक्किमजस्ता हिल स्टेसनमा पुग्न धेरै समय र धन खर्च गर्नुपर्ने हुन्छ । तर यो नेपालको मध्यभागमा पर्ने भएकाले त्यहाँ पुग्दा समय र धन दुबैको बचत हुन्छ ।

खाँची र नरपानी जिल्लाको लेकाली हावापानी भएको क्षेत्र भएकाले यहाँका कृषि उपजसमेत स्वादिला हुन्छन् । मुख्यतः आन्तरिक पर्यटकहरूका लागि यहाँको अर्गानिक खाना आकर्षक बन्न सक्छ । आगन्तुक तथा पर्यटक दुवैका लागि यहाँका कृषि उपज र फलफूलले लोभ्याउने गरेका छन् । यसबाट कृषक तथा उत्पादकहरूले आफ्ना उत्पादनको राम्रो मूल्यसमेत पाइरहेका छन् ।

चुनौती

पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा प्रचुर सम्भावना बोकेको भए पनि यो क्षेत्र तीनै तहका सरकारको दृष्टिबाट ओझेलमा परेको छ । एउटा हिल स्टेसनका लागि आवश्यक भौतिक पूर्वाधार पर्याप्त, गुणस्तरीय र आकर्षक हुन जरुरी छ । नेपाल र भारतमा प्रसिद्ध सुपादेउराली मन्दिरअगाडिको सडकखण्डमा अझै ढलान हुन सकेको छैन । त्यहाँको धुलो र धुवाँको सास्ती अन्त्य हुन अझै कति समय लाग्ने हो, थाहा छैन । खाँची–नरपानीका पर्यटकीय पूर्वाधारमा पर्याप्त लगानी हुन सकिरहेको छैन । मुख्य सडकबाट होटल तथा रिसोर्टसम्म जाने सडकहरू कच्ची छन्। खानेपानीका योजनाहरू अधुरा छन् । पर्याप्त लगानीको अभावमा सहिद पार्क अधुरो छ । पदमार्ग अधुरो छ। बी.पी. फूलबारी पार्क पनि अधुरै छ ।

शंकर पोखरेल मुख्यमन्त्री हुँदा नरपानीलाई हिल स्टेसन घोषणा गरी पूर्वाधार विकासमा व्यापक लगानी गर्ने बताइएको थियो । तर त्यसपछिका प्रदेश सरकारले त्यसलाई अगाडि बढाउन चाहेनन् वा बढाएनन् । केन्द्र सरकारले ल्याएको हिल स्टेसनको अवधारणा पनि समग्र क्षेत्रको विकासमा भन्दा चन्द्रागिरी हिल्सजस्तो सीमित क्षेत्रमा केन्द्रित हुने देखियो । त्यसले समग्र खाँची–नरपानीलाई समेटेर एउटा एकीकृत पर्यटकीय गन्तव्य विकास गर्ने देखिएन । सन्धिखर्क नगरपालिकाले समेत यस क्षेत्रको गन्तव्य विकासमा पर्याप्त ध्यान दिइरहेको छैन ।

सुपादेउराली मन्दिर र नरपानीमा दैनिक औसतमा हजारौँ आगन्तुकको चहलपहल हुने गर्छ । मन्दिरको प्रसाद ग्रहण खासगरी नरपानी पिकनिक स्पटमा गरिन्छ । आगन्तुकहरूले ल्याउने सवारीसाधनका लागि बनाइएको एउटा कच्ची पार्किङस्थल सानो भएकाले सडकमा समेत सवारीसाधन पार्किङ गर्नुपर्ने अवस्था छ । यसले दुर्घटनाको जोखिम बढाएको छ। पर्यटकहरू आउने मुख्य सडक गोरुसिङ्गे–सन्धिखर्क सडक साँघुरो छ । साँघुरो सडकका कारण पनि धेरै पर्यटकहरू चाहेर पनि यस गन्तव्यमा आउन सकिरहेका छैनन् ।

पिकनिक स्थलमा प्लास्टिकजन्य भाँडाकुँडामाथि प्रतिबन्ध लगाइएको भए पनि कुहिएर जाने फोहोर तथा आगन्तुकहरूले फाल्ने प्लास्टिकका बोतलहरूले पर्यटकीय क्षेत्रको सौन्दर्यलाई कुरूप बनाइरहेका छन् । फोहोर व्यवस्थापनसम्बन्धी कामसमेत स्थानीय तहले प्रभावकारी रूपमा गर्न सकेको देखिँदैन । यस क्षेत्रमा खुलेका होटल तथा रिसोर्टहरूबाट निस्कने फोहोरको उचित व्यवस्थापन हुन नसक्दा स्वच्छ वातावरणमा नकारात्मक प्रभाव पर्ने खतरा छ ।

यस क्षेत्रको सौन्दर्य र अनुकूल हावापानीका कारण होटल तथा रिसोर्टमा आउने पर्यटकहरू लामो समयसम्म बस्न चाहन्छन् । उनीहरू नजिकै रहेका आकर्षक स्थानहरूमा घुम्न पनि चाहन्छन् । तर माथि उल्लेख गरिएझैँ तीनै तहका सरकारको बेवास्ताका कारण आकर्षक पर्यटकीय केन्द्रहरू कि त अधुरा छन् कि निर्माण नै सुरु भएका छैनन् । परिणामस्वरूप पर्यटकहरू आफ्‌नो बसाइ अवधि छोट्याएर घर फर्किन बाध्य हुन्छन् । यसरी यहाँ खर्च गर्न भनेर ल्याएको धनसमेत फिर्ता जान्छ ।

सुपादेउराली क्षेत्र एउटा प्रसिद्ध मन्दिर मात्र नभएर उदाउँदो हिल स्टेसन पनि हो । यहाँ पर्यटकीय गन्तव्य विकासका लागि निजी क्षेत्रले समेत लगानी बढाउँदै लगेको छ । यस क्षेत्रमा निजी क्षेत्रको लगानी अर्बौँ रुपैयाँ पुग्दै छ। लगानीकर्ताहरूको लगानी सुरक्षित गर्ने दायित्व पनि सरकारकै हो ।

यहाँका बासिन्दाका लागि पर्यटन नयाँ पेसा हो । पर्यटनसम्बन्धी दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। यसका लागि तीनै तहका सरकारले पर्यटनसम्बन्धी शिक्षा र तालिम प्रदान गर्न तथा स्थानीय युवालाई यस क्षेत्रमा संलग्न हुन प्रोत्साहित गर्न आवश्यक छ ।

निष्कर्ष :

पर्यटन समुदायमा नगद भित्र्याउने एउटा आकर्षक पेसा हो । कृषिलाई पर्यटनसँग जोड्न सके गरिबी निवारण गर्दै स्थानीय बासिन्दाको जीवनस्तर उकास्न यसले ठूलो भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ । पर्यटनले सिर्जना गर्ने रोजगारी र स्वरोजगारीका अवसरहरूले विदेश पलायनलाई समेत रोक्न सक्छन् । नरपानी–खाँची क्षेत्रमा रहेका युवाहरूको संख्याले पनि यस सम्भावनालाई पुष्टि गर्छ ।

अतः निर्वाचित सांसद हरिप्रसाद भुसालले आफ्‌नो निर्वाचन वाचापत्रमा उल्लेख गरेझैँ एउटा विस्तृत पर्यटकीय गुरुयोजना निर्माण गरी यस सुपादेउराली क्षेत्रको कायापलट गर्न अत्यन्त आवश्यक छ । यसका लागि तीनै तहका सरकार गम्भीर बनून् ।

मिति : २०८३/०७/१७