कल्पना पौडेल ‘जिज्ञासु’ ##
पुसको ठिही । बिहान सडकछेउको घाँसमा चिनी छरे झैँ तुषारो हुन्छ । दिन केही घुर्मैलो हुन्छ । अपराहुनपछि चलेको सिरेटोले मुटु छेड्छ ।
मैले पछाडिबाट श्यामलाई काँधमा थपथपाएर स्कुटर छिटो हाँक्न भनेँ । म भने श्यामकै ढाडमा टाँसिएर चिसो छल्ने असफल प्रयासमा लागेँ ।
श्यामको भुल्ने स्वभावले बालापनलाई पनि मात गर्छ । आज पनि पन्जा ल्याउन भुलेछन् । अब यात्रामा चिसो हावाको टोकाइले श्यामका हात निला हुन्छन् । उसै त प्राय: गरी श्यामका हात चिसा हुन्छन्, बिरालाको नाक जस्तो ।
आज त झन् आकाश नै रोएर आँसु खसाल्ला जस्तो धुम्म छ धरान ।
हामी एउटा साहित्यिक कार्यक्रममा गएर फर्किदै थियौँ । निर्धारित समयभन्दा कार्यक्रम निकै तन्किएको हुनाले हामी फर्कन ढिलो भयो र यो चिसो मौसमको स्वाद चाख्न पायौँ ।
“अहो ! पानी पो पर्छ कि क्या हो ? पानी पर्यो भने त फसाद नै पर्छ” श्याम एकोहोरो फतफत गरिहे । म सुनेर मात्र बसेँ, केही बोलिनँ ।
“ला ! छिट पर्यो त” श्यामले यति भन्दानभन्दै पानी सरर परिहाल्यो । हामीले हिँउदे झरीमा रुझ्ने आँट गरेनौँ र बाटोछेवैको रेस्टुरेन्टमा छिर्यौँ ।
वर्षायामको बेला भए यस्तो रुझानको मिठास बेग्दै हुन्थ्यो तर यो मीनपचासको मध्य समयमा रुझानको मिठास नाप्ने हिम्मत कसको हुनु ?
“ए भाइ ! यता तातोपानी ल्याउनू” बसाइ केही लम्बिने देखेर मैले वेटरलाई तातोपानीका लागि बोलाएँ ।
“म:म: पनि भन न” मैले श्यामको वाक्य नसकिँदै त्यसै वेटरलाई म:म: पनि भनिहालेँ ।
अर्डर लिएर वेटर भित्र पस्यो । रेस्टुरेन्ट सुनसान नै थियो । बेलुका रक्सीमा झुम्नेहरू आउने बेला भएकै थिएन, दिउँसो खाजा खानेहरूको समय यो होइन । साँझको पूर्वसन्ध्यामा यस्ता खाजाघर अलिक सुनसान नै हुन्छन् ।
म मेनुमा के के छन् र मूल्य कति कति छन् भनेर घोरिएँ । श्याम फोनमा व्यस्त ।
अलि पर दुईजना महिलापुरुष अलिक असहज लाग्ने गरी जिस्किएर बोल्दै थिए । मलाई अप्ठ्यारो लाग्यो । महिलाभन्दा पुरुष निकै कम उमेरको देखिन्थे । झण्डै आमाछोरा जस्ता तर जिस्काइको मात्रा हद पार गर्ला झैँ ।
“सर, नमस्कार !”
महिलाले श्यामलाई नामै सम्बोधन गरेर नमस्कार गरिन् र हामी भएतिरै लम्किइन् । त्यो पुरुष काउन्टरमा बसेर के के काम गर्न थाल्यो ।
“अहो ! रमा के छ हालखबर ? कस्तो छ तिमीलाई ?” श्यामले निकै आत्मीय पाराले सोधे ।
“ठिकै छ सर” रमाले छोटो बोलीमा जवाफ दिई अनि हामीतिर बढेका पाइला थामी ।
“अँ साँच्चै, तिमीले त बिहे गर्यौ रे ! बधाई छ है नवजोडीलाई” श्यामले जिस्कने पाराले भने ।
असजिलो खालको मन्द हाँसो हाँसेर त्यो महिला काउन्टरतिर लागी । जाँदाजाँदै “धन्यवाद सर” भन्न छुटाइनँ ।
मैले जिज्ञासु नजरले हेरको देखेर श्यामले नजिकै आएर भने– “रमाले बिहे गरिछिन् ।”
“यो उमेरमा बिहे ?” मैले आँखीभौँ खुम्च्याउँदै झन्डै सासले मात्रै बोलेर सोधेँ ।
“बिहेलाई उमेरले के फरक पार्छ र ?” श्यामले सामान्य जवाफ दिए ।
मलाई श्यामको जवाफले चित्त बुझेन । प्रश्नमाथि प्रश्नका चाङ लागे : यो उमेरमा भर्खरै बिहे ? किन ? कसरी ? कोसँग ?
मेरो जिज्ञासु भाव देखेर श्यामले भने– “एकल महिला हुन् । अहिले मन मिल्ने जोडी पाइन् होला र बिहे गरिन् । ऊ तिनै हुन्, यिनका नयाँ पति ।”
मैले श्यामको इसारापट्टि ध्यान दिएँ । म झनै अचम्मित भएँ किनभने अघि त्यहाँ ती महिलासँग जिस्किने पुरुष त त्यही कम उमेरको केटो रहेछ । प्रत्येक बोलीमा “सानू” भनेर बोलेको सुनेकी थिएँ मैले । कुराको जरो यतातिर पो रहेछ ।
“यिनका छोराछोरी छैनन् ?” मैले श्यामलाई सोधे ।
“छन्, छोराबुहारी छोरीज्वाईँ, नातिनातिना” श्यामले छोटो उत्तर दिए ।
“अनि त्यो केटाको नि ?” मैले प्रश्न थपेँ ।
“केटो अविवाहित नै हो । उसको पहिलो बिहे यो” मेरा प्रश्नका श्यामले सहज उत्तर दिँदै गए तर मेरो मनमा अझ असहजता थपिँदै गयो । हाम्रो जस्तो पुरुषप्रधान समाजमा यो कसरी सम्भव भयो होला र ? कि यो प्रेमिल मेल हुनुपर्छ कि पर्दापछाडि खेल हुनुपर्छ ।
मैले ती महिलातिर हेरेर मुस्कुराएँ । उनले पनि मिठो मुस्कान फालिन् । पक्कै उनकै कुरा गर्यौँ हामीले भन्ने लख काटिन् होला ।
तातोपानीको गिलास हातमा बोकेर हात तताउँदै म उनी भएतिरै लम्किएँ । श्याम मोबाइलमा जोतिन थाले ।
“दिदी, नयाँ बिहे गर्नुभएछ ;ै बधाई !” उनी हाँसिरहिन् मात्रै जवाफ फर्काइनन् तर मलाई उनीसँग बोलेर मनका जिज्ञासा मेटाउनु थियो
“परिवारमा को को हुनुहुन्छ ? यो कसरी भयो ? मलाई त खसखस लागेर सोध्न आएँ” मैले भनेँ ।
“अहिले हामी दुई जना छौँ । उहाँ मेरो पति रमेश र म” यति भन्दा उनी र उनको पति भनिएको केटाले मुखामुख गरे । उनले कुरा सुचारु गरिन् ।
“आठ वर्षपहिले मेरो पहिलो पतिको देहान्त भयो । त्यसपछि एक्लै सङ्घर्ष गरेर छोराछोरी पालनपोषण गरेँ । छोराछोरीको बिहेदान सकियो । उनीहरूको आफ्नै संसार बन्यो । नातिनातिना जन्मिए । मेरो संसार फरक हुँदै गयो । सबै आआफ्ना दुनियाँमा रमाउँदै गए ।
मलाई चाहिँ एक्लोपनले अँगाल्दै गयो । विगत केलाएर आफ्नै मनलाई डस्नुभन्दा बिहे गरेर नयाँ साथी बनाउने निधो गरेँ ।
यसै सिलसिलामा आफन्तको माध्यमबाट रमेशसँग भेट भयो । हाम्रो कुराकानी मिल्यो, मैले रमेशलाई बिहे गरेर यस घरमा ल्याएँ ।”
मैले एकछिन दुवैलाई पालैपालो हेरेँ र भने– “वाह ! ठिक गर्नुभयो ।”
मेरो मनले न्याय पाएकै थिएन । झनै अचम्ममा परेँ ।
यो पुरुषप्रधान समाजमा बिहे गरेर पत्नीको घर जानु ? त्यो पनि गाउँ समाज, झन् यति अनमेल विवाह । यो समाजले कसरी पचायो होला ? कति धेरै चुनौती परे होलान् ?
प्रश्नको उत्तर खोज्दै गर्दा रमेशप्रति आदरभाव जागेर आयो मेरो मनमा । उनको महान् हृदयलाई सलाम गरेँ मनमनै । कामना गरेँ उनको मन यस्तै रहिरहोस् सधैँ । नबदलियोस् मौसम जसरी ।
हाम्रो कुराकानीसँगै आत्मीयता पनि बाक्लिँदै थियो । प्राय: अरूका कुरामा चासो दिन नरुचाउने मलाई यो परिवेशले राम्रोसँग तान्यो । मैले रमेशलाई पनि बोलाएर सोधेँ– “हजुरको परिवारले यो विवाहलाई स्वीकार गर्छ त ?”
रमेशले हातको फाइल काउन्टरमा राखे र मतिर आउँदै भने– “हेर्नुस्, तपाईं जस्तै उदेक मानेर यहाँ आउने धेरै छन् । अरू मानिस त हाँसोको पात्रजसरी हामीलाई हेर्छन् र जान्छन् । हाम्रो व्यापार हो, अरूको के मतलब ? हामी चुप लागिदिन्छौँ । तपाईंले मात्रै जान्न चाहनुभयो कारण र कथा ।”
रमेश गम्भीर मुद्रामा देखिए ।
“मेरो परिवारले सरसल्लाह गरेर नै म रमासँग बिहे गरेर यहाँ आएको हुँ” रमेशले थोरै बोले ।
रुकुमको एउटा विकट गाउँको समाजमा यो पक्कै सहज थिएन । यस्तो निर्णय गर्ने बाबुआमा पक्कै महान् हुनुपर्छ । उहाँहरूप्रति अथाह सम्मान जागेर आयो ममा । यति फराकिलो सोच नभए हाम्रो जस्तो रूढिवादी समाजमा यो सम्भावना नै थिएन । सत्तरी वर्षका बुढाले सात वर्षकी कन्या बिहे गरेको मिथक सुन्दै आएको समाजलाई उमेर पाकेकी महिलाले भर्भराउँदो केटो बिहे गरेको पक्कै पचाउन सक्दैन । यिनीहरूको परिवारको महानता र यिनीहरूको आँट हिम्मतलाई मान्नैपर्छ ।
यो त सामाजिक क्रान्ति मात्रै नभएर सांस्कृतिक क्रान्ति पनि हो। जसले जरा गाडेर बसेको संस्कारलाई कुरीकुरी गरेको छ । परिवर्तनको शङ्खघोष गरेको छ । आफूभन्दा बढी उमेरका छोराछोरी, बुहारीलाई खुसी राखेर रमाको जिन्दगीको रथ हाँक्न रमेशले देखाएको साहस अतुलनीय छ ।
सदियौँदेखि महिला थिचोमिचोमा थिए । रूढिवादी संस्कारले थिचेको थियो । कहीँ कतैबाट परिवर्तनको सुरुआत भएकोमा निकै खुसी लाग्यो ।
“अनि बुबा आमाले मान्नुभयो सजिलै ?” मैले फेरि सोधेँ
“भनेँ त, परिवारमा सरसल्लाह गरेर नै आएको हुँ” रमेशले दृढ स्वरमा मलाई हेरेर भने ।
“सरी, सरी, मैले यो असहज समाज र मान्छेको आफ्नै मनलाई कसरी बुझाउनु भयो भनेर सोधेकी । तपाईं त रिसाउनुभयो कि क्या हो” म परिस्थिति बिग्रिएला भनेर सम्हाल्नतिर लागे ।
“त्यसो होइन, सबै राम्रै छ । समाज सहज त हामीले बनाउने हो कि मन त सहज झन् आफ्नै भइहाल्यो । सकरात्मक सोच र इमानदार मन हुनुपर्छ मिल्दै जान्छ” रमेशको जवाफ आयो ।
जवाफमा जीवन र दर्शन महसुस गरेँ ।
मानेपछि शारीरिक रूपले मानसिक रूपले सन्तुष्ट हुनुहुन्छ मैले उनीहरूलाई हाउभाउले जिस्काउँदै सोधे ।
एक छिनको सन्नाटापछि रमा बोलिन्– “हेर्नुस्, तपाईंंको कुरा बुझेँ मैले । मानसिक प्यास मेटियो तपाईंको भने शारीरिक प्यास जहिले पनि छायामा पर्छ । शरीरका लागि मन विचलित गर्नेहरू कहिल्यै सन्तुष्ट हुन्नन् तर मनका लागि शरीरको उपभोग गर्नेहरू कहिल्यै असन्तुष्ट हुँदैनन् । मनलाई बिर्सदै उपभोक्ता बनेर होडिनेहरू मृगतृष्णमै सीमित बन्छ र भौतारिन्छन् बुझ्नुभयो ?”
“माया यस्तो चिज हो जसमा इमानदारिता छउन्जेल अर्को संसारको परिकल्पना नै हुँदैन । माया छ भने दु:ख पर्दा पनि सुखको खोजी हुँदैन । माया छैन भने सुखमा पनि सन्तुष्टि हुँदैन” रमेशले पनि आफ्ना कुरा राखे ।
समाज परिवर्तनको लागि ठुला र अजेय क्रान्ति गर्नैपर्दैन, केवल साना साना कुरा आफैबाट परिवर्तन गर्न सुरु गर्नुपर्छ† जस्तो कि हामी । सामाजिक विभेद, छुवाछुत उचनिच, वर्ण विभाजन सबै सबै ।
“सकात्मकताको बिन्दुबाट सुरु गरेर इमान्दार भएर आफू लागौँ, अरू विस्तारै डोहोरिन्छन् हैन त ?” आफ्नो विचार सबै मलाई नै प्रतिप्रश्न गरिन् रमाले ।
म नजानिँदो तरिकाले बुझे झैँ गरेर उभिएँ ।
मैले मन थाम्न सकिनँ । रमालाई अँगालोमा कसेँ । रमेशलाई शुभकामना दिएँ । कार्यक्रमबाट फर्कदा ल्याएको माला र खादा झोलाबाट झिकेर दुवैलाई लगाइदिएँ ।
गहभरी आँसु भरेर रमा बोलिन्– “मेरो यो निर्णयलाई मेरा छोराछोरीले स्वागत गरे पनि आफन्त र गाउँसमाजले निकै अपमानजनक वक्रदृष्टि लगाएका थिए । तपाईंको यो हौसलाले म त फूल जस्तै हलुङ्गो भएँ ।”
हाम्रो कुरा सुनिरहेका श्याम “फूलको आँखामा फुलै संसार” भन्दै हामीतिर आए र मोबाइलमा हाम्रो तस्बिर कैद गरे ।
त्यतिन्जेल हाम्रो अर्डरको म:म: आइसकेको थियो । बाहिर पानी पनि थामिइसकेको थियो । हामीले सटासट म:म: निल्यौँ र घरतिर लाग्यौँ ।
एक दाना मकै माटोमा उम्रिन पनि त समय लाग्छ । सगरमाथाको महान् यात्रा पहिलो पाइलाबाट सुरु हुन्छ । प्रत्येक पाइलाको आहटमा सुतेको संसार जगाउने शक्ति हुन्छ । विशाल नदीको मुहान सानै हुन्छ । आगोको झिल्को सानो हुन्छ । सुन्दर गुलाबको फूलको कोपिला सानै हुन्छ । यस्तै सानो घटनाले संसार बदल्ने शक्ति राखेको हुन्छ । त्यो प्रेमिल जोडीको उच्च प्रेमले अँकुरण भएर छाउँदै गरेको अनुमान गरेँ ।
