खगेन्द्र जोशी

‘दसैँ आयो,
आहा नाना लाउँला,
माछुभात खाउँला,
लमाइलो गलौँला ।’
जब मेरी सानी छोरी
तोते बोलीमा दसैँ आएको
जनाउ दिने गीत गाउन थाल्छे
तब विरहले भरिएको मेरो मन
छियाछिया भएर चिरिन्छ ।
अनि दन्दनाउँछ आक्रोशको ज्वाला
र म भन्छु छोरीलाई,
‘भो बा नगाऊ त्यो गीत
दसैँ हाम्रा लागि होइन छोरी
अरू कसैका लागि हो।
मैले तिमीलाई आहा नाना र मासुभात
खुवाउन सक्दिन छोरी ।
न त यो उजाड बस्तीमा
हामी रमाउन नै सक्छौं ।
अनि हाम्रा लागि के दसैं ? के तिहार ?
तिम्रो बुबा तिमी जन्मेकै महिना दिनपछि
साहुको रिन तिर्न अनि तिमी र मलाई
एकसरो आहा नाना ल्याउन भनी,
लाहुर पसेका थिए ।
साहुको धन र आहा नानाको सट्टामा
कारगिलमा तिम्रो बुबा ढलेको खबर आयो ।
म जस्तै तिमी पनि सानैमा टुहुरी भयौ ।
डुब्ने बेलामा त्यान्द्रोको सहारा भनै झैं,
तिम्रा दुइटा मामाको भर पाइएला कि
भनी सोचेकी थिएँ ।
जेठो चाहिँ देशको सेवा गर्छु अनि
परिवारको गर्जो टार्छु भनी
राष्ट्र रक्षक भएथ्यो ।
यस देशका शासक भनाउँदा लुटेराहरूले
देशको होइन आफ्नो सेवामा लगाए ।
कान्छो चाहिँलाई
केही छट्टु विद्रोही भनाउँदाहरूले
गरिबीबाट मुक्ति दिलाउने सपना देखाएर
जनयुद्धका नाममा मृत्युको भुमरीमा
हाम फाल्न लगाए ।
पोहोर साल एउटा भिडन्तमा
दुवै पक्षबाट दुई भाइ आपसमै लड्दा
दुवै ठहरै भए ।
मैले दिनभर
जमिन्दारको खेतमा जोतिँदा पनि
साँझ बिहानको चुलो मुस्किलले जल्छ ।
भन त बाबा ! तिम्रा लागि आहा नाना
म कसरी किनिदिनसक्छु ?
तिम्रो बुबाको पुर्ख्यौली सम्पत्तिका नाममा
एउटा सानो बारी थियो,
सालभर त्यसमा हड्डी घोट्दा
महिना दिन बल्ल
आधा पेट भर्ने अन्न फल्थ्यो ।
तिम्रो बुबा लाहुर जाँदा लिएको ऋण
दुई वर्षमै चार दोब्बर बनाएर
त्यो पनि जमिन्दारले नै हड्पिसक्यो ।
खोले खुवाएर छाक टार्ने
गरिब आमाकी टुहुरी छोरी
मासु भात खाने कुरा
हाम्रा लागि सपना नै हो बाबा ।
त्यसैले पुरा नहुने सपना
तिमी देख्दै नदेख मेरी नानी ।
कसैले विदेशीका लागि
रगत बगाएर
कसैले यस देशका भ्रष्ट शासकका लागि
रगत बगाएर
अनि कसैले छट्टु अवसरवादीहरूको
कुर्सीको मोलमोलाइको शक्ति बढाउनका लागि
रगत बगाएर
रित्तिएको यो बस्ती
जुन मसानझैँ सुनसान छ,
जुन मरुभूमिझैँ उजाड छ,
त्यहाँ कसले कसरी
रमाइलो गर्न सक्छ ?
मृत्युको व्यापार हुने मसान घाटमा
खुसियाली र रमाइलोको कोरा कल्पना
गर्न छोडिदेऊ मेरी प्यारी छोरी ।
त्यसैले तिमी अबदेखि
त्यो दसैँको झुट्टा गीत
गाउँदै नगाऊ ।
बरु गाऊ वेदनाका गीतहरू,
खोज यी पीडाका कारणहरू ।
जब कारण पाउने छ्यौ,
तब मुक्ति गीत गाउने छ्यौ ।
त्यसमा संघर्षको संगीत भरेर
चेतनाको ज्योति फिँजाउने छ्यौ ।
जब बारुद मात्र बन्दुकमा होइन,
हरेक मान्छेको मस्तिष्कमा पनि भरिनेछ,
जब जनमुक्तिको यात्रामा
सिनेमाको हिरो झैँ,
आफूलाई क्रान्तिको ठेकेदार ठान्ने
केही दुस्साहसवादी व्यक्ति मात्र होइन,
सारा मजदुर किसानहरू,
शोषित पीडितहरू,
दलित अपहेलितहरू,
हातमा हतियार बोकेर
क्रान्तिमा लामबद्ध हुनेछन् ,
तब वास्तविक जनयुद्धले
साकार रूप लिनेछ ।
अनि लाखौंलाई सुकाएर
दुईचार मोटाउने,
परम्परा बोकेको
फटाहाहरूको जाली संसार
गर्ल्यामगुर्लुम ढल्नेछ
र जनताको राज आउनेछ ।
जहाँ कसैले कसैमाथि
शोषण गर्न पाउने छैन ।
जहाँ ठालुले गरिबलाई ऋण बोकाएर
विदेश पस्न बाध्य पार्ने छैन ।
जहाँ कसैले कसैका लागि
मर्नु र मारिनु पर्ने छैन ।
जहाँ कसैले खाना नपाएर
भोकै मर्नु पर्ने छैन ।
जहाँ न्याय, समानता र स्वतन्त्रता कायम हुनेछ
हो, तब मात्र
बल्ल हामीहरूको
सुन्दर संसार सजिनेछ ।
अनि तिम्रो मुक्ति गीत
विजय गीत बनेर घन्किनेछ ।

(सुदूरपश्चिमाञ्चल विश्वविद्यालयका उपप्राध्यापक खगेन्द्र जोशीले करिब दुई दशकअघि लेखेको कविता । अहिले पनि सान्दर्भिक ठानेर यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ ।)