प्राची भट्ट
२०७८ साल वैशाख ११ गते राष्ट्रिय जनमोर्चाका केन्द्रीय परिषद सदस्य एवम् अखिल नेपाल किसान महासघंका केन्द्रीय सदस्य र मेरा आदरणीय अंकल हरिकृष्ण पाण्डेकी आमा जयकौरा पाण्डेको ८३ वर्षको उमेरमा निधन भयो । आमाको निधन सेती अस्पतालमा भएको थियो । निधन भऐकै दिन उहाँको शव जलाइयो ।
नेपाली समाज रूढीवादी मूल्य मान्यता र परम्पराले ग्रस्त छ । पहिले देखि नै महिलालाई विभेद गर्ने, पूरूष भन्दा कमजोर सोच्ने माासिकता नेपाली समाजमा छ । महिनावारी हुँदा घरमा बस्न नदिने गोठमा बस्नु पर्ने, दाइजो नल्याएमा शारीरिक र मानसिक यातना दिने गरेको पाइन्छ । अझ कतिपयले त बुहारी वा श्रीमतीलाई घर निकाला गर्ने समेत गर्दछन् ।
त्यस्तै मान्छेको निधन हुँदा महिलालाई असुद्ध ठानेर मलामी अथवा मान्छेको शव जलाउने ठाउँमा जान नहुने मान्यता थियो । तर समय बित्दै जाँदा कतिपय महिला मलामी जान थालेका छन् । म पनि वैशाख ११ गते १४ वर्षको उमेरमा पहिलो पटक मलामी गएँ । कम्युुुनिष्ट विचारधारा भएको घरमा जन्मेकी म यस्ता रुढिवादी परम्परामा विश्वास गर्दिन । त्यसैकारण शवयात्रामा मलाई कुनै प्रकारको अप्ठ्यारो अथवा डर लागेन । बरु त्यहाँ गएर मैले धेरै कुराको अवलोकन गरेँ । मान्छेको शव जलाउँदाको रीति रिवाज र यस्तै कैयौँ कुरा ।
वाल्यकाल देखि नै प्रगतिशील सोच राख्ने आमा–बुवा, दाइ र हजुरबा, हजुुरआमासँग बसेकी म यस्ता रुढिवादी कुरामा विश्वास पनि राख्दिन । सबैले भौतिकवादी संस्कारलाई अंगाल्नु पर्छ भन्ने कुरा मैले बुझेकी छु । पहिलो कदम उठाउँदा अवस्य नै कठिनाइ हुन्छ, सबैले अनेक तर्क पनि राख्छन् । आज भन्दा करिब साढे दुई वर्षअगाडि मेरो प्यारो हजुरबुवाको निधन भयो । उहाँको मृत्यु पश्चात मेरो बुबा मनोज भट्टले उहाँको काजक्रिया नगर्ने निर्णय लिनुभयो । मेरो सबै परिवारले त्यो निर्णयसँग सहमति जनाउनु भयो ।
त्यस्तै हरिकृष्ण पाण्डे अंकलले पनि आफ्नी आमाको काजक्रिया परम्परागत ढंगबाट गर्नुभएन । उहाँले पुरानो परम्परालाई परिवर्तन गरेर प्रगतिशील ढंगले आमाप्रति श्रद्धाञ्जली दिनुभयो । मलाई बाबा र अंकलले उठाउनु भएको कदम उचित लाग्यो । किन भने मान्छेलाई बाँच्दासम्म राम्रो गर्नुपर्छ । निधन भइसकेपछि त शव खरानी भइसक्छ, त्यसको केही अर्थ रहँदैन । हामीले पनि प्रगतिशील विचार र विज्ञानमा विश्वास गर्नुपर्छ । यस्ता रुढिवादी परम्परालाई हटाउँदै जानुपर्छ ।
(प्राची फारवेष्ट इङ्लिस बोर्डिङ स्कूल धनगढी, कैलालीमा कक्षा ८ मा अध्ययनरत छिन् ।)
