दुर्गानाथ खरेल
कम्युनिस्ट पार्टीको जीवन मजदुरको जीवनसँग सम्बन्धित छ । मजदुरको जीवन शोषणमा आधारित जीवन हो ।
शोषणमा आधारित जीवन दास बनाउने चलनबाट सुरु भएको हो । दासजीवन मानव समाजको पहिलो मजदुर जीवन हो । उनीहरूसँग कुनै अधिकार थिएन । बाच्न पाउने, खान, लाउन, बस्न पाउने उनीहरूका सबै अधिकार मालिकको हातमा थिए । काम गरेर मालिकको चित्त बुझाउन सक्नेले मात्र बाच्ँन पाउनेसहित अरू अवसर पाउँथे, नत्र मृत्युवरण गर्नुपर्दथ्यो । त्यो मजदुर जीवनको पहिलो अवस्था थियो ।
सिङ्गो दासयुग त्यसरी नै बित्यो । बाटामा दासलाई बाँधेर किला ठोक्दै मृत्युवरण गराउन ठुला ठुला खम्बा बाटैभरि लहरै गाडिएको चित्र अहिले पनि देख्न पाइन्छ । अहिले अनौठो र निर्मम मानिए पनि उतिखेर यस्ता घटनालाई सहज रूपमा लिइन्थ्यो ।
दासव्यवस्था समाप्त भएको दुई हजार वर्ष बितिसक्यो । तर पनि मजदुरलाई मुक्त गर्ने व्यवस्था लागु गर्ने अवस्था अझै पर्दाभित्रै छ, व्यवहारमा लागु गर्न सकिएको छैन । मान्छेमा बौद्धिक प्राणी भए पनि मजदुरलाई मुक्त गर्ने, गराउनेभन्दा शोषणको जालोभित्र राख्ने बुद्धि हावी छ; र, मुक्तिको चेतना बढाउनेसम्मको प्रयत्नले साकार रूप लिन सकेको छैन ।
सिङ्गै सामन्तीयुगको १,५०० वर्षसम्म बौद्धिक र प्राविधिक योग्यता विकासका ठेकेदार सामन्त नै भए । किसानको बाच्न पाउनेसम्मको अधिकार त सुरक्षित भयो, तर अरू अधिकार सामन्तको निगाहअन्तर्गत नै उपभोग गर्न सकिने चलन चलिरह्यो । जग्गाको स्वामित्व सामन्तसँग रहेकाले किसानलाई घटीभन्दा घटी आवश्यकता पूरा गर्न धौ धौ हुने भयो । ठाँटबाट, धाकरवाफ सबै सामन्तका जीवनशैली भए । तर मुख्य उत्पादक शक्ति भने किसान थिए ।
दासविद्रोहले दासव्यवस्था चल्नै नसक्ने भएपछि मुख्य उत्पादनको साधन जमिन र त्यसको मालिक सामन्त तथा उत्पादक शक्ति किसान भई दुवै शक्ति दास र दासमालिकमा रूपान्तरण भएको थियो । दास र दासमालिक दुवै समाप्त भएको अवस्था थियो । दास किसानमा रूपान्तरण भएका थिए; र, दासमालिक सामन्तमा रूपान्तरण भएका थिए । दासयुग समाप्त भएर सामान्तीयुग सुरु भएको थियो ।
सामन्ती व्यवस्थाको सुरु अवस्थामा किसानले सामन्तको स्वामित्वमा रहेको जमिनमा बेठबेगारीको काम गरेर बचेको समयमा आफूलाई छुट्याइदिएको सानो टुक्रा जमिनमा काम गर्दथे । त्यसरी काम गर्दा किसानहरू उत्साहित भएको र सामन्तकहाँ रहेको जमिनमा उत्सुकता नदेखाएको थाहा भएपछि बेठबेगारीको सट्टा जिन्सी तिरो लिने गरी जग्गा किसानलाई उत्पादन गर्न दिन लागियो । यो श्रमको दोस्रो तरिका थियो ।
अर्कोतिर किसानको उत्पादन बिना हिसाब लिने र विरोध गरे जग्गाको स्वामित्व बिगारिदिने पनि गर्दथे । यसरी मजदुरको दोस्रो किसान अवस्था पूरै सामन्तीयुगभरि चल्यो । जब उद्योगधन्दा स्थापना हुँदै गए, ज्याला दिएर श्रमिकलाई काम गराउने चलन सुरु भएको हो । यो वास्तविक शब्द मजदुर पनि त्यतिखेरबाट नै सुरु भएको हो ।
मजदुर भनेको ज्याला लिएर श्रम बेच्ने श्रमजीवी भन्ने अर्थमा नै प्रयोग गरिने शब्द हो । यो श्रमजीवी वर्गको दास र किसानपछिको तेस्रो अवस्थाको उत्पादक शक्ति हो ।
यो अवस्थामा श्रमजीवी वर्ग दास अवस्थामा र किसान अवस्थामा भन्दा बढी स्वतन्त्र हुन्छ । आफूले आफ्ना खुसीले श्रम बेच्न स्वतन्त्र हुन्छ; तर, शोषण भने पहिलेका दुई वटा अवस्थामा भन्दा पनि बढी व्यवस्थित भएको हुन्छ । निश्चित समयको निश्चित ज्याला दिएपछि ऊप्रति पु“जीपति वर्गको कुनै पनि जिम्मेवारी रहन्न । पहिलेको व्यवस्थामा रोग लाग्दा बचाउनेसम्मको मामुली जिम्मेवारीबाट मालिकवर्ग पूरै उम्किएको हुन्छ ।
बेरोजगार बनाएर बढी शोषण गर्ने र रोजगार बनाएर अतिरिक्त मूल्यको शोषण गर्ने पु“जीवादी व्यवस्थाको शोषण गर्ने तरिका हो । शोषणका तरिका बदलिए । श्रमिकले बढी स्वतन्त्रता पाएजस्तो देखियो पनि । आफूखुसी श्रम बेच्न पाउने भए । आफ्नो श्रमको मूल्य आफै तोक्न पनि पाउने भए; तर, उत्पादनका साधनमा सीमित व्यक्तिको स्वामित्व भएकोले धेरै सङ्ख्यामा रहेका मजदुर श्रमजीवी आफ्नो श्रम बेच्नेबाहेक अर्को उपाय नभएका भए । उनीहरूलाई खुसी बनाएर बढी श्रमशोषण गर्ने सकेसम्मको प्रयास गर्न लागे । मिठो खान दिएर अथवा सुविधाका फोस्रा आश्वासन बाँडेर सकेसम्मको धेरै श्रमको उपयोग गर्ने गर्दै गरे ।
मजदुरको जीवन सुरु हुँदाखेरि दासव्यवस्थामा मजदुरका कुनै अधिकार थिएनन् । खाने, लाउने, बस्ने, बाँच्ने, मर्ने, उपचार गर्ने, सुरक्षित हुने—सबै अधिकार उनीहरूसँग थिएनन् । सबै अधिकार मालिकको हातमा थिए, उनीहरूसँग कर्तव्य मात्र थियो– धेरै उत्पादन गर्ने; र, मालिकलाई खुसी पारिरहने । कुनै कारणले मालिक खुसी भएन भने उनीहरूका सबै अधिकार खोसिन्थे । त्यस्तो प्रतिकूल अवस्थामा विद्रोह गर्ने काम अवश्य पनि सजिलो थिएन । त्यसो गर्दा सजिलैस“ग ज्यान गुमाउनुपर्दथ्यो; तर पनि कतिपय दासले ज्यानको बाजी लगाउने हिम्मत गर्दथे । त्यस क्रममा उनीहरूको ज्यान त जान्थ्यो नै, त्यसबाट प्रेरणा पाएर अरूले पनि अन्यायको विरोध गर्ने काम गर्दथे ।
अन्यायको विरोध गरेर बच्ने र सङ्गठन गर्ने काम नभएको भए दासव्यवस्थाको अन्त हुन सक्ने थिएन; साथै अन्यायको विरोध गरेर ज्यान गुमाएको प्रेरणा अरूले नपाएको भए पनि दासव्यवस्थाको अन्त्य हुने गरी सशक्त विद्रोह उठ्न सक्ने थिएन ।
पूरै दासव्यवस्थाभरि दासविद्रोह भइरहे । आफ्नो अधिकारका लागि सङ्घर्ष भइरहे । सङ्घर्षको सिलसिलामा कहिले एक जना, कहिले दुईचार जना र कहिले अझ धेरै जनाले मृत्युवरण गर्नुपर्ने अवस्था अवश्य आयो । तर पनि ती घटनाले आगोमा घिउ थपेजस्तै विद्रोह जन्माउने, हुर्काउने र फैलाउने काम अवश्य पनि गरे । अधिकारको लडाइँमा विजय–पराजय पनि हुँदै गए; तर, अन्त्यमा व्यवस्था चल्नै नसक्ने गरी एक लाखभन्दा बढी दासको विद्रोह भयो, जसका कारण दासव्यवस्थाको अन्त्य भयो ।
दास विद्रोहले आफ्नो मुक्तिको कार्यक्रम पनि सुनिश्चित हुनुपर्दो रहेछ भन्ने शिक्षा भने अवश्य दिएको छ । मालिक पनि मान्छे र दास पनि मान्छे—दुवै मान्छे भएकाले समानताको अवस्थामा पुग्नुपर्छ भन्ने आसयको माग दासविद्रोहमा उठ्न सकेन । मालिकको ज्यादती घटाउने मात्र माग भयो, मालिक र दास समान हुने अथवा समान बनाउने माग कहिल्यै उठेन । त्यसकारण अधिकार मालिकबाट खोसेर मालिकको अधिकार घटाउने र दासको अधिकार बढाउने मात्र आन्दोलनको माग भए । माग पूरा भएको अवस्थामा समेत समान हैसियतका हुने अवस्था आएन; तर, पनि शासक र शासितका अधिकार थपघट अवश्य भए । दासको अधिकार थपिएर मालिकको अधिकार घटाइए ।
दासविद्रोहका कारण दासव्यवस्था चल्नै नसक्ने भएपछि सामन्ती व्यवस्था आयो । यो मजदुरको जीवनमा दोस्रो अवश्था थियो ।
दोस्रो अवस्थामा मालिकले मार्न पाउने अधिकार कटौती भयो । मजदुरको बाँच्न पाउने अधिकार सुनिश्चित भयो । मालिक अब जग्गाका मालिक हुने भए, मान्छेका मालिक भएनन् । चार हजार वर्षको एउटा युगभरि सङ्घर्ष गरेर बाच्न पाउनेसम्मको अधिकार सुनिश्चित भयो । तर बाच्नका लागि जग्गाको मालिक सामन्तको अधिकारमा रहेको जग्गामा खेती गरेर उत्पादन गर्नैपर्ने भयो ।
उत्पादन आफै गर्ने र तिरो तिर्ने गर्दा केही सुविधा भए पनि अरू कुरामा सामन्तको हालीमुहाली हुने गर्दथ्यो । किसान पशुपालन गर्दथे । सामन्तले किसानले पालेका राम्रो पशु बिना हिसाब गोठबाट फुकाएर लैजान्थ्यो; तर, किसानले सहनुपर्दथ्यो । विरोध गर्दा जग्गाको स्वामित्वमा गडबड गराइदिन्थ्यो । किसानसँग कुनै प्रमाण थिएन । आफूले खनेको खेतियोग्य बनाएको बारबन्देज गरेको जग्गा छाड्न बाध्य हुनुपर्दथ्यो । जग्गाबाट हुने शोषण पनि निर्मम र पीडादायी हुने गर्दथ्यो ।
मजदुरको दोस्रो किसान अवस्थामा अर्को महत्वपूर्ण पक्षको विकास गराइयो । त्यो थियो– अन्याय, अत्याचार र थिचोमिचो सहन सक्ने क्षमताको विकास । किसानले सामन्तको शासन स्वीकार नगर्ने हो भने तिरो नतिर्ने हुनाले उनीहरूलाई देवता, धर्म, स्वर्ग, नर्क, अघिल्लो पछिल्लो जुनी, भाग्यजस्ता काल्पनिक विषयमा विश्वास बढाएर शोषण र अन्याय सहने बनाउने काम गरियो । पूजा, पुराण, सप्ताह आदि गर्ने गराउने गरेर सामन्तमाथि विश्वाससहित शोषण सहने क्षमता बढाएर वर्गविरोध र वर्गसङ्घर्ष घटाउने सबैभन्दा बढी कसरत पूरै सामन्तीयुगभरि गरियो । एकातिर, शोषण सहने क्षमताको विकास गराउने, अर्कोतिर, साना साना जग्गामा उत्पादनको व्यक्तिगत तरिका—दुवै कारणले खासै निर्णायक वर्गसङ्घर्ष सामन्तीयुगभरि उठ्न सकेनन् । उद्योगधन्दाको विकास सुरु भएपछि नयाँ युग सुरु भयो ।
सन् १४९२ मा कोलम्बसले अमेरिका पत्ता लगाए । अनुकूल हावापानी र फराकिलो जमिन भएको अमेरिका पत्ता लाग्ने र युरोप जानेआउने समुद्री बाटो पत्ता लाग्ने कामले व्यापार उद्योगधन्दाको नयाँ युग सुरु भयो ः नयाँ पुँजीवादी युग सुरु भयो । त्सका साथै मजदुरको जीवनमा तेस्रो र मजदुर अवस्था सुरु भयो ।
यो अवस्था किसान अवस्थाको मजदुर जीवनभन्दा उच्च अवस्थाको थियो; तर, समानता र मुक्तिका कुरा कतै थिएनन् । सुविधामा उच्च प्रकारको जीवन थियो । पुँजीपतिले खान, लाउन, बस्न, छोराछोरी पाल्न पुग्ने तलब दिन्थ्यो । स्थायी नियुक्ति दिन्थ्यो । ग्रेड, स्तर, उन्नति सबै गर्दथ्यो; तर मजदुरको श्रमले उत्पादन गरेको मालबाट नाफा कमाएर अरू धेरै उद्योग पुँजीपतिको नाममा हुँदै जान्थे ।
उता, सामन्तसँग पुँजीपतिको अन्तरविरोध बढ्दै गयो । पुँजीपति नयाँ र प्रगतिशील शक्ति भएकाले किसान–मजदुर अथवा बहुमत उत्पादक शक्तिले समर्थन र सहयोग गर्दा राज्यसत्ता सामन्तकै पकडमा रह्यो । पुँजीपति वर्गले मजदुर वर्गलाई आफ्ना कार्यकर्ता बनाएर सशस्त्र सङ्घर्ष गर्दै राज्यसत्ता कब्जा गर्ने काम संसारका धेरै देशमा गरे ।
त्यतिखेर पनि विजयपछि मुक्ति र समानताका कुनै सङ्केत देखा परेनन् । पुँजीपतिको नाममा उद्योगधन्दा थपिँदै जाने र मजदुरको जीवन झन्पछि झन् कष्टकर हुँदै जाने भयो । मजदुरको मुक्तिको अथवा समाजका सबै मान्छेको समान हैसियत हुने अवस्था बनाउने उपाय मजदुरको तर्फबाट निस्कन सकेन । खालि मजदुर वर्ग अथवा उत्पादक शक्ति उपयोग भइरहने, उनीहरूको जीवन झन्पछि झन् कष्टकर हुँदै अभावको जीवन बिताउनुपर्ने हुँदै गयो ।
सन् १८४८ फेबु्रअरी महिनामा जर्मनको सम्पन्न परिवारका बुद्धिजीवीहरू कार्ल माक्र्स र फ्रेडरिक एङ्गेल्स दुई जनाले कम्युनिस्ट घोषणापत्र प्रकाशित गरेर मजदुरको मुक्ति मजदुरबाहेक अरू कसैले गर्न सक्दैन भनेपछि बल्ल मजदुरको हातमा समानताका लागि बौद्धिक हतियार प्राप्त भयो; तर पनि विभिन्न व्यावहारिक कठिनाइका कारणले संसारका मजदुरहरू एक हुन सकेको अवस्था अझै पनि छैन, बरु त्यही घोषणापत्रका कारण संसारका पुँजीपतिहरू एक भई सामन्तलाई समेत साथ लिइसकेका छन् ।
कार्ल माक्र्सले प्रतिपादन गरेको समाजमा समानता ल्याउने सिद्धान्त द्वन्दात्मक र ऐतिहासिक भौतिकवादी दर्शन, सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वसहित बलप्रयोगको राजनीति र समाजवादका लागि वर्गसङ्घर्षको सिद्धान्तले वैज्ञानिक पुष्टिसमेत पायो । त्यसमा शङ्का गर्ने र पुष्टि हुन नसक्ने ठाउँ कतै बाँकी रहेन; तर मजदुरले आफ्नो मुक्तिको सिद्धान्त बुझ्ने र त्यसलाई व्यवहारमा सङ्गठित भई प्रयोग गर्ने काम गर्न आफै सक्षम हुने अवस्था रहेन, बरु बुद्धिजीवीले उनीहरूलाई बुझाउने र सङ्गठित गर्ने/गराउने आवश्यकता भयो ।
बुद्धिजीवी आफै धेरै सुविधासहित जीवन बाँच्न सक्ने सम्भावना भएको हुनाले दुःखकष्ट झेल्न नचाहने भएका कारण ढिला भयो । जहाँसम्म मजदुरको कुरा हो, उनीहरूलाई खाने, लाउने, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीका कुरा अगाडि आउँदा उनीहरू त्यसबाट उम्केर अथवा समय बचाएर बाहिर बृहत्तर समाजको आफ्ना वर्गका मान्छेबिच सचेत र सङ्गठित पार्ने अभियानमा समय खर्च गर्ने फुर्सदै पाउन्नन् । त्यो योग्यता, क्षमताको विकास गर्ने र लाग्ने कामले व्यापकता पाएको भए आजसम्म संसारभर मजदुर–किसानको पहुँच भएको राज्यसत्ता स्थापित र सञ्चालित भइसक्ने थियो ।
फेरि राज्यसत्ता ठुलो सङ्गठित शक्ति हो । त्यसले जनताको पिछडिएको चेतनाबाट फाइदा उठाउन अनेक किसिमका कृत्रिम बनाबटी कुराको जाल बिच्छाएर जालमा फसाउने र उम्कनै नदिने खेल खेलिरहेको हुन्छ । त्यसमा आमूल परिवर्तन गर्ने÷गराउने कामपट्टि सामान्य मजदुरको मात्रै होइन, अरू धेरै जनताको ध्यान जान्न । लहैलहैमा बग्छन् । आमूल परिवर्तन हुन्छ; र, त्यस्तो परिवर्तन गराउन सकिन्छ भन्ने हिम्मत गर्ने मान्छे धेरै कम हुन्छन् ।
रुसको जनताका प्रतिनिधिले लेनिन र स्टालिनको नेतृत्वमा ४० वर्षसम्म राज्यसत्ता सञ्चालन गर्ने अवसर पाए । नेतृत्वको विश्वास गर्ने, तर आफूले योगदान नगर्ने मजदुर–किसानको व्यवहारले गर्दा प्रतिनिधिले अथवा नेताहरूले मात्रै मजदुरको सत्ता थाम्न सकेनन् । देशको शासनमा प्रतिक्रान्ति भयो । समानताको अवस्थामा लैजाने सपना अधुरो भयो । धनी र गरिबका बिच असमानता बढेर गयो । मजदुरको मुक्ति हुन सकेन, शोषण झन् बढ्दै गयो ।
आफ्नो हातमा ४० वर्षसम्म राज्यसत्ता भएको समयमा सबै मजदुर वर्गले आफ्नो सम्झेर आफ्नो उच्चतम योगदान थप्ने र सचेत तथा सतर्क भई संसारका मजदुरको मुक्तिका लागि ध्यान दिने र योगदान थप्ने गरेको भए सके संसारका मजदुर मुक्त हुने थिए, नभए पनि आफ्नो देशमा प्रतिक्रान्ति हुन सक्ने थिएन । त। राज्यसत्ता फुत्कियो; र, शोषण बढ्यो ।
चीनमा लामो सङ्घर्षपछि माओत्सेतुङको नेतृत्व २७ वर्षसम्म राज्यसत्ता मजदुर र किसानको हातमा आयो । राज्यसत्ता आफ्नो हातबाट फुत्केपछि त्यहाँका प्रतिक्रियावादीहरूले पहिलेको आफ्नो स्वर्ग फिर्ता गराउन दश गुना बढी बल लगाए ।
कम्युनिस्ट पार्टीमा तीन थरि विचार भएका व्यक्तिहरूले सदस्यता पाएका थिए । समाजवादी व्यवस्था अथवा सामूहिक अर्थतन्त्र भएको व्यवस्था ल्याउनुपर्छ भन्ने विचार भएका एकथरि; व्यवस्था पुँजीवादी भए पनि हुन्छ, तर वर्तमान अवस्थामा परिवर्तन ल्याउनुपर्छ भन्ने विचार भएका दोस्रो थरि; र, वर्तमान अवस्थामा सुधार गरे पनि पुग्छ भन्ने विचार भएको तेस्रो थरि । यस्ता तीन थरी विचार भएका पार्टीसदस्य भएकै अवस्थामा सशस्त्र सङ्घर्ष विजयी भएर माओत्सेतुङको नेतृत्वमा राज्यसत्ता कब्जा भई कम्युनिस्ट पार्टी सत्तासिन भयो ।
देशमा शासन गर्ने सवालमा मिलेर एक भएपछि समाजवादी विचार भएकाहरू अल्पमतमा परे । एकातिर, आफ्नो सत्ता आएको भनेर सर्वसाधारण जनता उत्साहित भएर सामूहिक अर्थतन्त्र विकासमा कस्सिएर लागेको अवस्था, अर्कोतिर पार्टीमा सामूहिक अर्थतन्त्रको विचार अल्पमतमा परेको अवस्था आयो । यस्तो अवस्थामा प्रतिक्रान्ति रोक्न अथवा मजदुरको हातबाट पु“जीपति वर्गको हातमा सत्ता जानबाट रोक्न दश वर्षसम्म महान् सर्वहारा सांस्कृतिक क्रान्तिको नामले सशक्त आन्दोलन चलाइयो; तर, माओत्सेतुङको मृत्युपछि १९७६ मा प्रतिक्रान्ति भयो । सत्ता मजदुर वर्गको हातबाट पुँजीपति वर्गको हातमा गयो । त्यसकारण श्रमजीवी वर्ग मजदुर, किसान र बुद्धिजीवी तिनै थरि समयमै सचेत र सतर्क हुन आवश्यक छ ।
मजदुर र किसानले अलि बढी समय बचाएर अध्ययन गर्ने तथा बुद्धिजीवीले किसान र मजदुरलाई सचेत र सङ्गठित बनाउने आफ्नो जिम्मेवारी सम्झेर सबैले आफ्नो भूमिका पूरा गर्नुपर्छ । कम्युनिस्ट पार्टी भनेर मात्रै अथवा कम्युनिस्ट पार्टीमा लागेको छु भनेर मात्रै पनि नपुग्ने रहेछ र पुग्दैन पनि । आफूले आफ्नो वर्गप्रतिको जिम्मेवारी सम्झेर आफूले गर्न सक्नेसम्मको उच्च योगदान थप्नुपर्छ ।
कम्युनिस्ट पार्टीको सुरुवात कम्युनिस्ट पार्टीको घोषणापत्र प्रकाशनसँगै भएको भए पनि पेरिसमा ७२ दिन, रुसमा ४० वर्ष र चीनमा २७ वर्ष सत्ता सञ्चालन गर्ने अवसर प्राप्त ग¥यो । त्यहाँका मजदुरले कम्युनिस्ट पार्टीलाई आफ्नो जीवन बचाउन कोसिस गरेजस्तै पार्टीको जीवन बचाउन कोसिस गरेको भए सत्ताबाट बाहिर जान र मजदुरको मुक्ति टाढा बनाउनुपर्ने थिएन ।
