ठाकुर खनाल
छेपारोे सर्वत्र पाइने सानो आकारको सरिसृप जीव हो । यसका विभिन्न प्रकारहरू हुन्छन् । कतिपय छेपारोका प्रजातिमा रङ बदल्ने र पुच्छर छाड्नेलगायतका गुण हुन्छन् । त्यही रङ बदल्ने गुणलाई मानिसका अवसरवादी व्यवहार र कुरा बदल्ने प्रवृत्तिसँग तुलना गरेर छेपारोलाई बदनाम गर्ने गरिन्छ । तर छेपारोले रङ किन बदल्छ भन्ने विषयमा हामी सबैलाई थाहा हुन जरुरी छ ।
छेपारोले रङ आफ्ना शत्रुबाट बाँच्नका लागि बदल्छ । मानिसले पनि आफ्ना शत्रुबाट बँच्न रङ बदल्नुपरे बदल्नुपर्दछ । यसमा कुनै दोष छैन ।
अझ बुझ्नुपर्ने यो कुरा यो छ कि छेपारोले रङ आफ्नो वातावरणअनुसार बनाउँछ । काठमा जाँदा काठको जस्तो, सेतो भित्तोमा जाँदा सेतो सेतो, ढुङ्गामा बस्दा ढुङ्गाको जस्तो; अथवा वा जुन वस्तुमा बस्यो, त्यसैअनुसारको रङ बदल्दै आफूलाई सुरक्षित बनाउँछ ।
यस रङ बदल्ने कुरालाई मानिसको सामाजिकीकरणसँग तुलना गरौं ।
मानिसको सामाजिकीकरण भनेको समाज जस्तो छ, त्यसैअनुसारको व्यवहार गर्नु हो; देशअनुसारको भेष गर्नु हो र सभ्य मानिस भनेको नै सामाजिकीकरण हुनु भनेको हो ।शिक्षाले मानिसलाई सामाजिकीकरण हुन सिकाउँछ । शिक्षित हुनु भनेको पनि समाजअनुसारका काम गर्नु भनेको हो । त्यसैले ठुला मानिससँग ठुलो मानिसले जस्तो व्यवहार गर; बच्चासँग बच्चा जस्तो बन; किसानसँग किसानजस्तो बन; मजदुरसँग मजदुरजस्तो, गरिबसँग गरिबजस्तो र दुःखमा परेकाहरूको पिरमर्का आफ्नोजस्तै ठान ।
रङ बदल्न सके तिमी असल मान्छे बन्ने छौ । हरेक मानिसले समय, परिस्थितिअनुसार आफ्नो व्यवहार र भूमिकामा परिवर्तन गराउनु नै पर्दछ । छेपारोेले पनि त्यही सन्देश दिएको छ ।
छेपारोले रङ बदल्नु उसको बाध्यता हो; तर व्यक्तिले आफ्नो निच स्वार्थको लागि कुरा बदल्नु, व्यवहार र दृष्टिकोण बदल्नु निन्दनीय कुरा हो ।
एउटा क्रान्तिकारी युद्धका बेला क्रान्तिकारी योद्धाले वा राजनेताले आफ्नो रूप बदल्नैपर्छ । यदि आफूलाई त्यति बेला त्यसो गर्न सकेन भने के होला ? आफ्नो परिचय, हुलिया बदली आफनो काम फत्ते गरी सुरक्षित उम्कन सक्नुपर्दछ ।
सही राजनीति, कूटनीतिलगायतका विषयमा पनि एकरूपताले काम दिँदैन । परस्पर दुई देशबिच युद्ध चलिरहेका बेला शत्रु देशको विशिष्ट व्यक्ति आफ्नो देशमा आउँदा तपाईंलाई भेट्दा असाध्यै खुसी लाग्यो भन्नैपर्ने हुन्छ । असल मित्रजस्तो बनेर आफ्नो देशको हितको पक्षमा वातावरण बनाउनुपर्छ; तर स्वार्थी व्यक्तिहरू आफ्नो स्वार्थ, शक्ति र सत्ताका लागि रूप बदल्ने गर्छन् । कूटनीति आफ्नो फाइदाका लागि प्रयोग गर्छन् ।
हाम्रा धार्मिक ग्रन्थका अनेकौंँ कथामा पनि असल कार्यका लागि भेष बदलेको कुरा पाइन्छ । महाभारतमा पाण्डवहरूले भेष बदलेर आफ्नो कार्य सिद्धि गरेको कुरा रोचक ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ ।
अनि, छेपारोलाई रङ बदल्दा केको दोष ? परिस्थितिअनुसार मानिसले पनि असल कार्यको लागि रङ बदल्नैपर्छ; नत्र भने जीवन जीउन त्यति सजिलो छैन ।
कतिपय छेपारो प्रजातिमा शत्रुले आक्रमण गर्दा पुच्छर छाड्ने गर्दछन् । ज्यान जोगाउन पुच्छर छाड्ने कुराबाट पनि हामीले केही सिक्न सक्दछौँ ।
बढी ठुलो क्षति हुन लाग्दा अंश गुमाउनु ठुलो कुरो होइन ।
पार्टी–सङ्गठनमा पनि यो कुरा लागु हुन्छ । पार्टीमा क्षति पुर्याउने केही तत्त्वलाई निस्कासित गर्दा पार्टी बच्छ भने निस्कासित गर्नुपर्छ । यो रोग लाग्दा शल्यक्रिया गर्नुजस्तै हो ।
इस्ट इन्डिया कम्पनीसँगको नेपालको युद्धमा केही अंश नगुमाएको भए झन् ठुलो क्षति हुन्थ्यो ।
छेपारोको पुच्छर छाड्ने प्रकृतिबाट महत्त्वपूर्ण सन्देशको रूपमा लिनुपर्छ ।
छेपारोहरूमा आँखा घुमाएर अगाडि–पछाडि, तलमाथि, चारैतिर हेर्न सक्ने गुण हुन्छ । यसबाट मानिस पनि सधैँ चनाखो रहनुपर्दछ भन्ने संदेश लिनुपर्दछ । आफूले कार्य गर्दै अगाडि बढ्दा आफ्नो कार्यको सिंहावलोकन गर्नुपर्छ । कतै कुनै कमी–कमजोरी त भएन भनी सचेत रहनुपर्छ । चारैतिरको वस्तुगत स्थिति मूल्याङ्कन गरी कार्य गर्नुपर्छ । कुनै पनि कार्य गर्दा सधैँ योजनाबद्ध तरिकाले अगाडि बढ्नू भन्ने सन्देश दिन्छ । त्यसकारण छेपारोको चारैतिर हेर्ने गुणबाट धेरै सिक्न जरुरी छ ।
छेपारोमा उपर्युक्त गुणबाहेक अन्य थुप्रै गुण पनि छन्, जुन मानिसले सिक्न सके उसलाई जीवनमा धेरै फाइदा हुन्छ ।
छेपारोले मानिसलाई कुनै हानीनोक्सानी गर्दैन, बरु खेतबारीका बालीनालीमा लाग्ने किरा–फट्याङग्रा खाइदिएर बालीनाली बचाइदिन्छ ।
घरभित्र हुने माउसुली प्रजातिको छेपारोे, जसले अति छिटो रङ फेर्दछ, त्यसले घरभित्रका किराकाँटी, माखा, लामखुट्टेलगायतका किरालाई खाएर मानिसलाई फाइदा पुर्याउँछ ।
त्यस्तो जीवलाई हामी मानिसको खराब पात्रसँग तुलना गरेर छेपारोलाई असुरक्षित र बद्नाम गरिरहेका छौँ । यसलाई असुरक्षित र बदनाम नगरौँ, बरु संरक्षण गरौं र यसबाट सिकौँ । एउटा निर्दोष प्राणीलाई मानिसको खराब प्रवृत्तिसँग तुलना गरी बद्नाम गर्नु कदापि राम्रो होइन ।
छेपारो लोप भए हाम्रो इकोसिस्टम नै खतरामा पर्दछ र त्यसबाट मानिसलाई समेत ठुलो असर पर्दछ । छेपारोबाट हरेक तह र तप्का व्यक्तिले थुप्रै गुण सिक्न सकिन्छ; तर छेपारो प्रवृत्ति भनेर छेपारो बदनाम छ ।
