ठाकुर खनाल

राष्ट्रमा बसोवास गर्ने सम्पूर्ण नागरिकहरू मिलेर त्यो देशको उन्नति–प्रगतिका लागि आत्मगत रूपमा एकाकार भएर आफ्ना जीवनशैलीलाई अगाडि बढाउनु राष्ट्रिय एकता हो र यो हरेक देशका लागि अपरिहार्य कुरा हो ।

हाम्रो देशमा विभिन्न प्रकारका जातजाति, भाषा, धर्म, पेशा, व्यवसाय र वर्णका मानिसको बसोवास रहेको छ । ती सबैलाई ‘यो देश हाम्रो हो; यो देशको उन्नति–प्रगति गर्नु हामी सबैको दायित्व हो’ भन्ने दायित्वबोध हुनुपर्छ र यो देशलाई विश्व परिवेशमा पहिचान एवम् प्रतिष्ठा स्थापित गर्ने कर्तव्य हामी सबैको हो; जुन कुरा हामी मिलेर मात्र सम्भव छ भन्ने भावनाको विकास हुनु र त्यसैअनुसारको व्यबहार गर्नु राष्ट्रिय एकता हो । यो एक प्रकारको मनोवैज्ञानिक भावना, देशभक्ति, परिष्कृत विचार, समझदारी, सामूहिकता, भ्रातृत्व, सहिष्णुता र राष्ट्रप्रतिको अगाध प्रेमभाव हो ।

राष्ट्रियता बिना देशको सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक, राजनैतिक, सांस्कृतिकलगायत कुनै पनि कुराको विकासको सम्भावना नै हुँदैन । राष्ट्रियताको अभावमा देशमा आपसमा वैमनस्यता बढ्दै जाने, जातजातिमा अन्तरद्वन्द्व बढ्दै जाने, यी कुरा बढ्दै गएर गृहयुद्ध हुने, देश टुक्रिने र देशको विसर्जन हुने ठुलो खतरा हुन्छ । राष्ट्रिय एकता त्यो देशमा बस्ने नागरिकको भावात्मक एकता हो र देशभित्र रहेका विविधतालाई स्वीकार गर्नु हो ।

राष्ट्रिय एकताले भावात्मक र भौगोलिक एकतालाई जनाउँछ । नेपालको भौगोलिक एकताको कुरा गर्दा पृथ्वीनारायण शाहले गरेको नेपाल एकीकरणलाई सम्झनैपर्ने हुन्छ । यद्यपि त्यस एकीकरणलाई व्यक्ति वा जातजातिको विरोध रहेको छ । विरोध जनाउनेहरू के भन्छन् भने त्यो नेपाल एकीकरण नभएर गोर्खा राज्यको विस्तार मात्र हो, जसले धेरै जनजातिको अधिकार खोसिएको छ ।

त्यस बेलाको स्थितिको कुरा गर्दा नेपालमा विभिन्न भुरेटाकुरे राज्य थिए; जस्तै– पश्चिममा चौबिसे, बाइसे राज्य थिए; उत्तरतर्फ मुस्ताङदेखि पश्चिममा बौद्धधर्म प्रभावित भोटे राज्य थिए । काठमाडौँ खाल्टोमा मल्लराज्यहरू थिए , पूर्वतर्फ पनि यस्तै लिम्बुवानलगायतका अनेकौँ राज्य थिए ।

यी राज्यहरू सधैँ आपसमा लडाइँँ गर्थे । तिनी राज्यका राजा र उसका आसेपासे सधैँ नसामा डुबेर अन्य जातजातिको अपहेलना गर्ने, आफ्नो राज्यको उन्नति–प्रगतिमा कुनै चासो नदिने आदि कारणले गर्दा ती राज्य असाध्य कमजोर भएका थिए । अर्कातिर, ब्रिटिस साम्राज्यवादले भारतका सबै राज्यहरू आफ्नो कब्जामा पारिसकेको थियो र नेपाली राज्यलाई पनि आफ्नो कब्जामा पार्न आतुर थियो ।

यी कुरालाई बुझेर पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको सुरुवात गरे । उनी र उनका छोराहरूले वीर नेपाली जनताको साथ लिएर ठुलो योजना र बलिदानबाट पूर्वको टिष्टानदी र पश्चिममा काँगडासम्मको नेपालभूमि एकीकरण गरे । साना राज्यले आफ्नो राज्य बचाउन ब्रिटिस, पन्जाब, बङ्गाललगायत भारतीय राजालाई गुहारी नेपाली सेना विरुद्ध ठाउँ ठाउँमा ठुलो युद्ध भएको थियो । नेपाली सेनाले तिनीहरूलाई युद्धमा हराई लखेटेका पनि थिए । पृथ्वीनारायण शाहको भाषामै भन्दा “साना दुःखले आर्जेको मुलुक होइन” । यो भनाइ असाध्यै साँचो थियो ।

उनले भौगोलिक एकता मात्र गरेनन्, भावात्मक एकता पनि गरेको पाइन्छ । यो कुरा कसरी भन्न सकिन्छ भने जुन राज्य नेपाल राज्यमा सामेल भए, त्यहाँका सेना र जनताले एकीकरणको अभियानमा सामेल भएका थिए ।

अर्कातिर, ती साना राज्यले आफ्नो शासनकालमा आफ्नो राज्यभित्र सुशासनका कुनै पनि काम गरेको इतिहास वा प्रमाण पाइँदैन । अहिले केही जातिवादी सोच भएका व्यक्तिले डलर डकारेको भरमा गोर्खालीले हाम्रा राज्य हड्पे भन्ने गरेका छन् । त्यसमा उनीहरूले के बिर्सिए भने त्यति बेला नेपाल एकीकरण नभएको भए अङ्ग्रेजको सामना गरी आफ्नो राज्य बचाउन सक्थे होला त ? कालीपश्चिम र मेचीपूर्वका राज्यको जुन स्थिति छ, हाम्रो पनि त्यही स्थिति हुने थियो । मानौँ, तिनी साना राज्य अहिले पनि अस्तित्वमा भएको भए सम्पूर्ण क्षेत्रमा समानुपातिक विकास गर्थे होला त ? सबै जातजातिलाई मिलाएर लैजान्थे होला त ? हामी राजा वा राजाका सन्तान हुन्थ्यौँ कि रैती वा रैतीका सन्तान ?

अर्को कुरा आफ्ना जातको शासक हुँदैमा गौरव गर्ने सोचाइ आफैमा विभेदकारी सांचाइ हो । क्षेत्री (शाह, ठकुरी ) ले नेपालमा लगभग २५० वर्ष शासन गरे । के ती जातिका मानिसको सम्पूर्ण विकास भएको छ ? उनीहरूलाई देशविदेशमा जीवन धान्नका लागि कठिन परिश्रम गर्नुपरेको छैन र ? अहिले बहुदल हँुदा, पँुजीवादी गणतन्त्र आउँदासम्म प्रायः बाहुनहरू पालैपालो सरकारको नेतृत्व गरिरहेका छन् । के बाहुनक्षेत्रीका दिनदशा सुध्रिएका छन् ? उनीहरू शोषित, पीडित छैनन् ?

कुनै पनि जातको व्यक्ति शासनसत्तामा पुग्नु वा नपुग्नुले त्यति ठुलो अन्तर पार्दैन, पार्छ भने त्यसको दर्शन, दृष्टिकोण एवम् देश र जनताप्रतिको समर्पित भावले ।

आफ्नो जात वा समुदायको व्यक्ति शक्तिमा पुग्दैमा देश र जनता सुदिन आउने भए यादव समुदायका व्यक्ति प्रथम राष्ट्रपति भएका थिए, मधेशी मूलका नेताहरू मन्त्री भएकै छन् । के मधेशका वास्तविक समस्या समाधान भए त ? गच्छेदारलगायत कैयौँ चौधरी समुदायका व्यक्तिहरू सरकारमा गइरहेका छन् । के चौधरीका समस्या समाधन भए त ? यस्ता थुप्रै उदाहरण छन् ।

अब रह्यो कार्यकारी प्रधानमन्त्रीको कुरा । के बाहुनक्षेत्रीबाहेक अन्य जाति वा समुदायको व्यक्ति प्रधानमन्त्री भए दलित, जनजातिलगायतका समस्या समाधान हुन्छन् ? देशमा आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षिक, भौतिक समस्या समाधान हुन्छन् ? आजसम्म बाहुनक्षेत्रीका केही टाठाबाठा व्यक्तिले शासन र शोषण गरे । अब शोषण गर्ने पालो हाम्रो हो भने त्यसको कुरो अर्कै हो । हैन, अब समानताका कुरा गर्ने हो भने यो राज्यसंयन्त्रबाट सम्भव छैन । त्यसका लागि जनवादी व्यवस्थाको विकल्प छैन । त्यसका लागि राष्ट्रिय एकता आजको आवश्यकता हो । तत्कालीन अवस्थामा नेपाल एकीकरणले एक हदसम्म राष्ट्रिय एकतामा मद्दत पुर्याएकै हो ।

राष्ट्रिय एकता वर्तमान अवस्थाको अपरिहार्य आवश्यकता हो । विश्वका हरेक राष्ट्रले आआफ्नो देशलाई समृद्ध र शक्तिशाली राष्ट्र बनाउन होडबाजी गरिरहेका छन् । साम्राज्यवादी देशले आफूले उत्पादन गरेका वस्तुलाई बेच्नका लागि बजार खोजिरहेका छन् । विकासोन्मुख देशबाट सस्तोमा कच्चा पदार्थ खरिद गरी वस्तु उत्पादन गरेर महङ्गोमा विक्री गरी ठुलो मात्रामा नाफा कमाउनका लागि विकासोन्मुख देशका सरकारलाई कठपुतली बनाई आफ्नो कब्जामा राख्ने एवम् आफ्नो इशारामा नचाउने र त्यहाँका जनतालाई जातीय, साम्प्रदायिक, धार्मिक, क्षेत्रीय आदि कुरामा द्वन्द्व बढाई देशमा अशान्ति र अस्थिरता उत्पन्न गराउने गर्छन् र त्यो देशलाई कुनै पनि हालतमा आत्मनिर्भर बन्न नदिने गर्छन् । ‘उत्पादन नगर, हाम्रा उत्पादनका साधनको प्रयोग गरी विलासी जीवन बिताउने गर’ भन्ने आसयका साथ काम गरिरहेका छन् ।

हाम्रो देश अल्पविकसित देश भएकाले यहाँ पनि त्यसका समस्या छन् । यहाँ कैयौँ आइएनजिओ र एनजिओहरूले काम गरिरहेका छन् । उनीहरूको भित्री उद्देश्य जातजातिलाई भड्काउने मात्र हो । उनीहरूले सबै जातजातिलाई अधिकारका कुरा गर्न लगाउँछन् तर कर्तव्यका कुरा कहिल्यै सिकाउँदैनन् । उनीहरूले सदियौँदेखि मिलेर बसेका जातजातिलाई एकापसमा भड्काउने एवम् लडाउने र साम्राज्यवादीका स्वार्थसिद्ध गरिरहेका छन् ।

राष्ट्रिय एकतालाई बाधा पार्ने प्रमुख तत्त्व भनेको जातिवाद हो । नेपालमा १२५ भन्दा बढी जातजाति छन् । तिनीहरूमध्ये कुनै बहुसङ्ख्यामा र कुनै अल्पसङ्ख्यामा छन् । पछिल्लो समयमा यी जातजातिलाई भड्काइएको छ । ‘तिमीहरूलाई अन्य जातले उत्पीडनमा पारेका छन्; उनीहरू सधैँ सत्तामा पुगी शासन गरेका छन्; तिमीहरूलाई सत्तामा पुग्न दिएका छैनन्; त्यसैले तिमीहरू जातीय रूपमा एक भएर अन्य जातको विरुद्धमा आन्दोलन गर; तब मात्र तिम्रो हित हुने छ’ यस्ता कुरा हामीलाई सुनाइरहेका छन् । यस्ता कुरा सुन्दा हो जस्तो पनि लाग्दछ तर जातीय रूपमा आन्दोलन गरेर कुनै जाति मुक्त भएको इतिहास नै छैन भन्दा पनि हुन्छ ।

श्रीलङ्कामा लिट्टेहरूले भारतीय साम्राज्यवादको इसारामा ठुलो लडाइँँ लडे; ठुलो मात्रामा धनजनको क्षति पनि भयो तर त्यसको उपलब्धि सून्यप्राय भयो । त्यस्तै, भारतमा त्यहाँका सिखहरूले पनि ठुलो सशस्त्र विद्रोह गरे । त्यसको पनि उपलब्धि भएन । त्यसैले जातीय लडाइँँले समस्याको समाधान दिँदैन ।

यहाँ यी उदाहरण पेस गर्दा जातीय विभेद शोषण छैन भन्न खोजिएको भने अवश्य होइन । त्यसको समाधान जातीय लडाइँँ होइन, वर्गीय लडाइँ नै एक मात्र विकल्प हो भन्न खोजिएको हो । शोषण, उत्पीडन अन्य जातिले मात्र होइन, आफ्नै जातिभित्रबाट पनि तमाम रूपमा भइरहेको छ । चीनमा माओले क्रान्ति गर्दा जातको आधारमा गरेका थिएनन् । सायद त्यो क्रान्ति संसारकै ठुलो क्रान्ति थियो । त्यसले चीनका सम्पूर्ण जनताको मुक्ति पनि भएको थियो ।

विदेशी हस्तक्षेपबाट देशलाई बचाउन हामी सबै जातजाति मिल्नुको कुनै विकल्प छैन । हाम्रो मुक्तिका लागि भने वर्गीय लडाइँ नै एकम ात्र विकल्प हो ।

अर्को कुरा, सामुदायिकताले पनि राष्ट्रियता एकतामा कमी ल्याउँछ । नेपालमा विभिन्न प्रकारका समुदाय छन्; जस्तै– हिमाली, पहाडी, मधेशी, पूर्वेली, पश्चिमेलीका साथै विभिन्न धार्मिक समुदाय आदि छन् । अहिले देश धर्म निरपेक्ष बनेको छ तर हिन्दु कट्टरवादीहरू यो देश हिन्दुराष्ट्र हुनुपर्छ भनी कङ्कलास्वर गर्र्दै छन् । त्यही धर्म निरपेक्षताको नाजायज फाइदा उठाएर अन्धविश्वास, भ्रम र प्रलोभनमा पारेर क्रिस्चियनले आफ्नो धर्म विस्तार गर्र्दै छन् । अन्य धर्मालम्बी पनि आआफ्नो धर्म समुदायमा विस्तार गर्दैछन्, जसबाट आपसमा कट्टरताको विकास हुदै जाँदा द्वन्द्वको सुरुवात हुने छ । साम्राज्यवादीले आफ्नो स्वार्थसिद्ध गर्नका लागि यो वा त्यो धर्मालम्बीलाई भड्काउने गरिरहेका छन् । त्यसैको आधारमा मेरो र तेरो धर्म यस्तो र त्यस्तो भनी हामी आपसमा द्वन्द्व गरिरहेका छौँ । कुनै धर्म मान्नु वा नमान्नु प्रत्येक व्यक्तिको नैसर्गिक अधिकार हो । त्यसलाई उछालेर आपसमा द्वन्द्व गर्नु अज्ञानताबाहेक अरू केही होइन । धार्मिक साम्प्रदायिकताले विश्वमा ठुलो धनजनको क्षति भएको छ । त्यसैले धार्मिक साम्प्रदायिकतालाई छाडेर राष्ट्रिय एकतालाई अगाडि बढाउनु आजको आवश्यकता हो ।

सदियौँदेखि मिलेर बसेका हामीहरू अनुहारको बनोटको आधारमा आर्य, मङ्गोल आदि–इत्यादि कुरा गरेर ‘हामी आदिवासी, तिमी आप्रवासी, शरणार्थी’ भनिरहेका छौँ । पश्चिमाले ‘तिमी मङ्गोलियाबाट आएको, तिमी सिन्धुबाट आएको’ भनी दिएको भमा मङ्गोलियन र आर्यको नाममा झगडा गरिरहेका छौँ । उनीहरूसँग त हाम्रो केवल अनुहार र शारीरिक बनोट मात्र मिलेको हो; हामी सबै नेपाली हौँ र यो देशका नागरिक हौँ । को अगाडि आयो ? को पछाडि आयो भन्ने कुराले कुनै अर्थ राख्दैन । यहाँको नागरिकता प्राप्त गरेपछि ऊ यहीँको नागरिक हो । उसको अधिकार पनि बराबर हुन्छ । तर साम्राज्यवादीको अभीष्ट पूरा गर्न नक्कली नागरिकताधारी व्यक्तिसँग भने हामी सतर्क हुनैपर्छ । सिक्किम र फिजीजस्ता देशबाट हामीले पाठ सिक्नैपर्छ । साम्प्रदायिक कुरालाई हामीले कहिल्यै अँगाल्नु हुदैन । त्यसले राष्ट्रिय एकतालाई कमजोर बनाउँछ ।

मानवजातिको उत्पत्तिको कुरा गर्दा केन्या मानव आजका अफ्रिकन हप्सी हुन् । ककेसस मानव आजका आर्यन हिन्दु सनातन हुन् । पेकिङ (चिनियाँ) मानव मङ्गोलियन एवम् किराँतीहरू हुन् । जाभा मानव इन्डोनेसियन हुन् । यिनै चार मानव जातिले संसारलाई ढाकेको हो । सदियौँ पुराना कुरा उठाएर त्यो वा त्यो जात वा समुदायले हेप्यो भन्नुको कुनै तुक छैन । हरेक जाति वा समुदायमा हेप्ने शोषकवर्ग छन् र हेपिने शोषितवर्ग छन् । सम्पूर्ण शोषितवर्ग शाषकवर्गको विरुद्ध एकगठ भएर चेतनायुक्त सङ्घर्ष गर्नु आजको आवश्यकता हो । छुट्टाछुट्टै जाति वा सम्प्रदायले अन्य जात वा सम्प्रदायको विरुद्धमा सङ्घर्ष गर्नुले द्वन्द्व बढाउने कामबाहेक अरू केही गर्दैन, जसको परिणाम देश र जनताले भोग्नुपर्छ । त्यसले राष्ट्रिय एकतामा ठुलो समस्या पार्छ ।

जातीयता, सामुदायिकता, प्रान्तीयता, भाषा, आर्थिक असमानता, सामाजिक, राजनैतिक, शैक्षिक आदि विभेद र चेतनाको कमीका कारणले राष्ट्रिय एकतामा बाधा पु¥याइरहेका छन् । शासकको वर्गचरित्रका कारणले यस्ता समस्या हुनु स्वाभाविकै हो । त्यसको दोष अन्य जाति वा समुदायलाई लगाएर आपसमा वैमनस्यता गर्नु बुद्धिमत्ता होइन ।

आज हामीहरू विदेशी एवम् स्वदेशी शासकवर्गको “फुटाऊ र शासन गर” भन्ने रणनीतिलाई सफल हुन नदिनका लागि हामीहरू एक हुनैपर्ने आजको आवश्यकता हो । सबै खाले विसङ्गतिलाई त्यागेर विदेशी हस्तक्षेपको विरुद्धमा राष्ट्रिय एकता कायम गर्नुपर्छ । देशका सम्पूर्ण जनताले देशको सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक, राजनीतिक, ऐतिहासिक र भौगोलिक आदि अवस्थाको बारेमा जानकार हुन जरुरी छ । यी कुरा सबैलाई जानकारी भयो भने देशभक्तिको भावना बढेर जान्छ र राष्ट्रिय एकता बनिरहन्छ ।

कुण्ठा पालेर मुक्ति सम्भव छैन । राज्यले सबै विभेद हटाई देशका साधनस्रोतको सदुपयोग गरी देशभित्रै रोजगारीको सृजना गरेर देशलाई राष्ट्रिय एकताको सूत्रमा बाँध्नु र यसो गर्न नचाहने राज्यसत्तालाई सबै जनता मिली सङ्गठित रूपमा वर्गीय लडाइँद्वारा ध्वस्त पारी जनवादी सत्ता स्थापना गर्नु आजको आवश्यकता हो ।