प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले अयोध्या नेपालमा पर्दछ । राम नेपालमा जन्मेका हुन् भन्ने अभिव्यक्ति दिएका छन् । यो भनाइले निकै विवादको रूप लिएको छ । यो अभिव्यक्तिको सर्वत्र आलोचना भइरहेको छ । यो बताइरहनुपर्ने आवश्यकता छैन कि अयोध्या नेपालमा पर्दछ र राम नेपालमा जन्मेका हुन् भनेर कहिँ कतै अहिलेसम्म नेपालपक्षले राज्यको धारणा बाहिर ल्याएको छैन । यहाँसम्म कि राज्यस्तरमा त्यसबारे कुनै अध्ययन–अनुसन्धान गर्नुपर्ने आवश्यकताबोधसमेत भएको देखिँदैन ।

त्यस्तो अवस्थामा स्वाभाविक रूपले देशको प्रमुख कार्यकारीको अभिव्यक्तिले देशलाई अनावश्यक विवादमा पार्ने काम गरेको छ । कार्यकारी प्रमुखले बोल्दा नेपाल राज्यको आधिकारिक धारणा व्यक्त गर्नुपर्दछ । यद्यपि कुनै विषयमा राज्यका प्रचलित मान्यता वा धारणा बदलिन पनि सक्दछन् तर त्यसका लागि राज्यस्तरबाट बृहत् अध्ययन–अनुसन्धान हुनुपर्दछ र त्यो अध्ययन–अनुसन्धानले पहिलेको मान्यतालाई निषेध गर्न सक्ने वा बदलिन सक्ने हैसियत राख्न सक्नुपर्दछ ।

राज्यले कुनै विषयमा आफनो आधिकारिक धारणा बनाइनसकेको अवस्थामा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा कैयौँ विषयमा गैरसरकारी वा सरकारी स्तरमा अध्ययन अनुसन्धान भइरहेका हुन्छन्, जुन हुनु पनि पर्दछ । तर राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा कैयौँ विषयमा गैरसरकारी वा सरकारी स्तरमा भइरहेका अध्ययन–अनुसन्धान वा त्यसबाट निस्केको निष्कर्षलाई राज्यस्तरमा स्वीकार गर्न थुप्रै आधारको आवश्यकता पर्दछ । ती आधारहरू कम्तीमा अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुरूप हुनुपर्दछ । भारतमा समेत कैयौं विषयमा अध्ययन–अनुसन्धान भइरहेको पाइन्छ । तर अनुसन्धानका सबै विषयमा भारतले राज्यस्तरमा स्वामित्व लिएको छैन । जस्तै– उदाहरणका लागि भारतका कैयौँ अनुसन्धानकर्मीले रावणको राज्य लङ्का भारतको विभिन्न प्रदेशमा रहेको दाबी गरेका छन् ।

कतिपयले रावणको लङ्का आन्ध्रप्रदेशको गोदावरी नदीको मुहानमा अवस्थित रहेको बताएका छन । कतिपयले मध्यप्रदेशको अमरकन्टकको नजिक बताएका छन् । कतिपयले भारतको जबलपुरमा पौराणिक रावणको राज्य लङ्का रहेको बताएका छन् । अझ केहीले त लङ्का मालदिभ्समा त केहीले सिङ्गापुरसमेत बताएका छन् । त्यसका विभिन्न आधार पनि दिएका छन् । अनुसन्धानमा सहभागी कतिपय भारत सरकारका विभिन्न पदाधिकारी पनि थिए । तर भारत सरकारले यी सबै अनुसन्धानलाई स्वीकृत गरेको छैन । अर्थात् अहिलेसम्म प्राप्त प्रमाणका आधारमा पौराणिक कालको रावणको राज्य श्रीलङ्का नै हो भन्ने भारत सरकारको धारणा रहेको पाइन्छ ।

स्वयम् श्रीलङ्काले पनि पौराणिक कालको रावणको राज्य श्रीलङ्का थियो भनेर बिना अनुसन्धान स्वीकार गरेको होइन । अझ यो विषमा त श्रीलङ्काभन्दा पहिले भारतका बुद्धिजीवीमध्ये कतिपयले रावणको राज्य लङ्का सिलोनमा पर्दछ भन्ने निष्कर्ष निकालेका थिए । सबैलाई थाहा भएको कुरा हो, सन् १९६८ सम्म श्रीलङ्काको नाम सिलोन थियो । रामायणका बारेमा सम्भवतः सिलोनबाहेक संसारको कुनै पनि मुलुकले यति धेरै अध्ययन–अनुसन्धान गरेको छैन होला । सिलोनले सुरुमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको रामायण अनुसन्धान केन्द्रको गठन ग-यो । रामायणमा उल्लेखित कुराको व्यापक पैमाना अनुसन्धान भयो । रामायणमा उल्लेखित स्थानलाई सिलोनको भूगोलसहित विभिन्न पौराणिक स्थानको खोज–अध्ययनपश्चात् अन्ततः पौराणिक कालको रावणको राज्य सिलोनमा भएको निष्कर्षमा सिलोन पुग्यो, जसको परिणाम उसले आफनो मुलुकको नाम नै परिवर्तन गरेर सन १९७२ मा लङ्का बनायो । त्यसको चार वर्षपछि श्री थपेर श्रीलङ्का नामकरण ग-यो ।

गौतम बुद्धको जन्म भएको स्थान कपिलवस्तु जिल्लाका तिलौराकोट नभएर भारतमा पर्ने तिलौराकोट हो भनेर भारतले प्रचार ग-यो । त्यही प्रचारको परिणाम श्रीलङ्काले भारतले बनाएको नक्कली तिलौराकोटको माटो लगेर सात दिनसम्म रथयात्रासमेत गरेको थियो । तर कपिलवस्तुको तिलौराकोट नै वास्तविक गौतम बुद्धको जन्मस्थल हो भन्ने कुरा तथ्यले पुष्टि गर्नुका साथै युनेस्कोले तिलौराकोटलाई विश्व सम्पदा सूचीमा समेत प्रस्तावित गरेको छ ।

यसरी हेर्ने हो भन्ने ऐतिहासिक, पौराणिक स्थानका विषयमा निरन्तर खोज–अनुसन्धान भइरहन्छ । अनुसन्धान गर्नु पनि पर्दछ । यद्यपि अध्ययन–अनुसन्धानको संस्कृति नेपालमा निकै कमजोर छ । यसप्रति उपेक्षाको नीति अपनाइन्छ । नेपालको पुरातात्विक विभागले अनुसन्धानको क्षेत्रमा कुनै सन्तोषजनक वा परिणाममुखी काम गर्न सकेको छैन ।

यम् नेपालको इतिहासका बारेमा जेजति अध्ययन–अनुसन्धान भएको छ त्यो पनि विदेशीबाट मात्र भएको छ । नेपालले अध्ययन–अनुसन्धानको दायरालाई फराकिलो बनाउन सकेमा कैयौँ नयाँ नयाँ कुरा उजागर गर्न सहयोग पुग्दथ्यो । त्यसैले अनुसन्धानकर्ताले विभिन्न विषयमा अध्ययन–अनुसन्धान गर्न सक्दछन् । त्यसबारे आफनो धारणा सार्वजनिक गर्न पनि सक्दछन । जस्तै– रावणको राज्य लङ्का कहाँ पर्दछ ? भारतका विभिन्न राज्य वा सिङ्गापुर वा माल्दिभ्समा पर्दछ भनेर बेग्ला बेग्लै मत प्रकट गरेका छन । जस्तै– नेपालको राजा कसको सन्तान हो भनेर बेग्ला बेग्लै मत भएको पाइन्छ । कसैले मगरको सन्तान भनेका छन भने कतिपले भारतीय राजा–महाराणा प्रतापको सन्तान भनेर भनेका छन् ।

तर प्रधानमन्त्रीको पदमा भएको मान्छेले निजी विचारलाई वा राज्यको औपचारिक धारणा नबनिसकेको विषयमा अभिव्यक्ति दिनु गलत हुन जान्छ, जुन गल्ती प्रधानमन्त्री ओलीले गरेका छन् ।