काठमाडौँ । यतिबेला देशभर तिहारको रौनक छ । घरघरमा झिलिमिली बत्ती बालिएका छन् भने सेलरोटीको बासना चारैतिर फैलिएको छ । तिहारका पाँच दिनमध्ये विशेषगरी भाइटीकाको दिन ओखरको महत्व अतुलनीय देखिन्छ । परम्परागत रूपमा ओखरलाई केवल एउटा सुखा फलका रूपमा मात्र नभई गहिरो सांस्कृतिक र स्वास्थ्यगत महत्व बोकेको सामग्रीका रूपमा लिइन्छ ।
संस्कृतिविद्हरूका अनुसार, भाइटीकाका दिन दिदीबहिनीले आफ्ना दाजुभाइलाई टीका लगाउनुअघि मूलढोकामा ओखर फुटाउने प्रचलन छ । यो केवल एउटा सामान्य कार्य नभएर यसको पछाडि गहिरो जनविश्वास लुकेको छ । दिदीबहिनीले यसरी ओखर फुटाउँदा आफ्ना दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीको जीवनमा आउने सम्पूर्ण बाधा–अड्चन र दुर्भाग्य नाश हुने अटल विश्वास रहेको छ ।
“भाइटीकाका दिन टीका लगाउनुअघि दिदीबहिनीले दाजुभाइको सबै दुःख, कष्ट, अड्चन नास होस् भनेर महासुरको टाउकोका रूपमा ओखर तथा कटुस फुटाउने गर्छन्”, एक संस्कृतिविद् बताउँछन् । यसले दुष्ट शक्तिमाथि विजय प्राप्त गरी जीवनमा सुख–शान्ति र सौभाग्य भित्र्याउने कामना गरिन्छ । यो प्रतीकात्मक कार्यले दाजुभाइ–दिदीबहिनीको सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउँदै उनीहरूको दीर्घायु र समृद्धिको कामनालाई मूर्त रूप दिने बताइन्छ । तर त्यससँग जोडिएको वैज्ञानिक तर्क भने अरु केही हुनसक्छ ।
स्वास्थ्यका दृष्टिले ओखरका चामत्कारिक फाइदाहरूः
सांस्कृतिक महत्वका अतिरिक्त, स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि ‘ओखर’ का अनेकौँ फाइदाहरू छन्, जसले यसलाई ‘सुपरफुड’को श्रेणीमा राखेको छ।
मुटु रोगबाट बचावटः ओखरमा पर्याप्त मात्रामा ओमेगा–३ फ्याटी एसिड (मुख्यतः अल्फा–लिनोलेनिक एसिड) पाइन्छ, जसले रगतमा कोलेस्ट्रोलको मात्रालाई सन्तुलित गर्छ । नियमित रूपमा यसको सेवनले मुटु रोगको जोखिम कम गर्न र मुटुलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ ।
क्यान्सर प्रतिरोधी गुण : यसमा एन्टी–अक्सिडेन्टको गुण हुन्छ, जसले शरीरका कोषहरूलाई क्षति हुनबाट बचाउँछ । विभिन्न अध्ययनहरूले ओखरमा पाइने तत्वहरूले क्यान्सर, विशेषगरी प्रोस्टेट, स्तन र कोलोरेक्टल क्यान्सरबाट समेत जोगाउन सक्ने देखाएका छन् ।
छालाको सुरक्षा र युवापनः ओखरमा भिटामिन ई प्रशस्त मात्रामा पाइने भएकाले यसले छालालाई सूर्यको हानिकारक किरणहरूबाट सुरक्षा प्रदान गर्छ भने बढ्दो उमेरमा देखिने चाउरीपन र बुढेसकालका लक्षणहरूलाई कम गर्न पनि सहायक सिद्ध हुन्छ ।
वजन व्यवस्थापन : ओखरको नियमित सेवनले अनावश्यक वजन कम गर्न मद्दत गर्छ । यसमा फाइबर र प्रोटिनको संयोजनले लामो समयसम्म पेट भरिएको महसुस गराउँछ, जसले गर्दा बढी खाने प्रवृत्ति घट्छ ।
गर्भवती र मस्तिष्कका लागि लाभदायक : यो गर्भवती महिलाका लागि पनि निकै लाभदायक हुन्छ, किनकि यसमा प्रशस्त मात्रामा भिटामिन बी कम्प्लेक्स पाइन्छ । ओखरमा विभिन्न मिनरल, म्याग्नेसियम, जिंक, क्याल्सियम, आइरन, कपर, भिटामिनजस्ता पौष्टिक तत्व पाइन्छन् जसले गर्दा मानिसको दिमाग तेज हुन्छ, स्मरणशक्ति बढ्छ र एकाग्रतामा सुधार आउँछ। यसलाई ॅब्रेन फुड’ को रूपमा पनि चिनिन्छ ।
वृद्धवृद्धा र मधुमेहका बिरामीका लागिः फ्याटको मात्रा स्वस्थ प्रकारको हुने भएकाले ओखर वृद्धवृद्धाहरूका लागि निकै लाभदायक हुन्छ । मधुमेहका बिरामीका लागि पनि यो उत्तिकै लाभदायक छ, किनकि यसले रक्त शर्कराको स्तरलाई सन्तुलनमा राख्न मद्दत गर्छ ।
यसरी, तिहारको अभिन्न अंग बनेको ओखर सांस्कृतिक परम्परा र स्वास्थ्य दुबै दृष्टिकोणले महत्वपूर्ण मानिन्छ । यसले चाडपर्वलाई विशेष बनाउनुका साथै मानव शरीरलाई अनेकौँ फाइदा पुर्याउँछ।
