गणेश आचार्य

अहिले नेपाली राजनीति तरंगित अबस्थामा छ । यसो त गणतन्त्र प्राप्त पछि त्यसले सस्थागत रुप ग्रहण गर्न सकेकै छैन । त्यसले सस्थागत रुप ग्रहण गर्नु अगाबै त्यसको नेतृत्व गर्ने दलहरूप्रति जनतामा विश्वास र भरोसा गुमिरहेको छ । अग्रगामी रुपान्तरणकारी दलहरू अगाडि आएको सन्दर्भम त्यो कुरा ठिकै हो । तर अहिले त्यो अवस्था पनि बलियो देखिदैन । त्यो नभएको अबस्थामा देश अझै गहिरो सङ्कटमा फस्ने सम्भावना रहन्छ । अहिले जनताले देशको नेतृत्व गरेका दलहरू भन्दा भिन्दै विकल्प खोजेको देखिन्छ । तर प्रवृत्ति र त्यसको सैद्धान्तिक आधार हेर्दा त्यो विकल्प देखिदैन । यो सानो आलेखमा विकल्प के हुन सक्छ ? विकल्प पात्र हो कि बिचार र प्रवृत्ति ? यो विषयमा यहाँ सामान्य चर्चा गर्ने कोशिस गरिने छ ।

राजनीतिक ब्यबस्था भनेको केवल पात्र फेर्ने मात्र कुरा हैन । नेपालको वर्तमान सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक अवस्था गहिरो रूपमा दलाल पुँजीवादको प्रभावमा छ । दलाल पुँजीवाद केवल धनको संकेन्द्रण मात्र होइन यो राज्यको नीति, शक्ति संरचना र समाजको सांस्कृतिक तथा सामाजिक संरचनालाई पुँजीवादी वर्गको लाभका लागि मोड्ने प्रणाली हो । यसले साधारण जनता, मजदुर, किसान र मध्यम वर्गको अधिकार र अवसर सीमित बनाउँछ । शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र सामाजिक सुरक्षा जस्ता आधारभूत सेवा पनि व्यापार र लाभको हिसाबले निर्धारण हुन्छन् ।

दलालपुँजीवादले समाजमा गहिरो असमानता सिर्जना गरेको छ। जब लाभ सानो समूहमा केन्द्रित हुन्छ, शक्ति र अवसरमा असमानता उत्पन्न हुन्छ । राजनीतिक संरचना पनि धनी र शक्तिशाली वर्गको हितमा काम गर्छ । नीति र कानुन जनताको हितमा नभई पूँजीवादी समूहको फाइदामा निर्देशित हुन्छ । शिक्षा क्षेत्रको व्यवसायीकरण, स्वास्थ्य सेवा निजिकरण, भूमि तथा प्राकृतिक स्रोतको व्यक्तिगत कब्जा र राज्य नीति निर्धारणमा प्रभावशाली समूहको प्रभुत्व, यी सबै दलाल पुँजीवादको प्रमाण हुन् । स्वास्थ्य र शिक्षा बजारको हिसावले चल्दा गरिब र मध्यम वर्गको पहुँच सिमित हुन्छ, जबकि कृषक र मजदुर वर्ग सधैं न्यून मूल्यमा उत्पादन बेच्न बाध्य हुन्छन् । यसरी दलाल पुँजीवादले केवल आर्थिक असमानता मात्र सिर्जना गर्दैन, सामाजिक असमानता र राजनीतिक असन्तुलन पनि कायम राख्छ ।

दलालपुँजीवादको प्रभावले सांस्कृतिक र सामाजिक दृष्टिले पनि गहिरो प्रभाव पार्छ । नेपाली समाजमा शिक्षा र ज्ञानको पहुँच केवल धनी र शक्तिशाली वर्गमा केन्द्रित रहँदा, सोंचाई र चेतनाको असमानता जन्मिन्छ । यस्ता असमानताले राजनीतिक सचेतनामा कमजोरी ल्याउँछ र सामाजिक समानता सुनिश्चित गर्न कठिनाइ उत्पन्न गर्छ ।

यस समस्याको सामना गर्न कुन विकल्प अपनाउने ? के रास्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) जस्ता दलले यो समस्याको हल गर्ने बिचार बोकेको छ त ? उसले केबल दलाल पुँजीवादी संरचनाभित्रै सुधार ल्याउने प्रयास गर्छ । यसको दृष्टिकोण प्रायः व्यवस्थापकीय सुधार, सानो नीति परिवर्तन र प्रतिकात्मक कदममा केन्द्रित छ । रास्वपा प्रायः शक्तिशाली पूँजीवादी समूहसँग सहकार्य गर्दै, अवसर अनुसार निर्णय गर्ने प्रवृत्तिमा केन्द्रित छ । यसले मूल संरचनात्मक असमानतालाई चुनौती दिन हिचकिचाउँछ ।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा, रास्वपाको प्रवृत्ति समाजमा असमानता कम गर्न असक्षम छ । यसको दृष्टिकोणले केवल व्यवस्थापकीय त्रुटि वा व्यक्तिगत भ्रष्टाचारमा ध्यान दिन्छ, संरचनात्मक असमानता र वर्गीय भेदलाई चुनौती दिन हिचकिचाउँछ । यसले केवल सानो सुधारको भ्रम सिर्जना गर्छ, तर वास्तविक परिवर्तन ल्याउन असफल हुन्छ । रास्वपा जस्ता दलहरूले प्रतिकात्मक कदम र छोटो समयका नीतिहरूमा केन्द्रित रहँदा मूल असमानता र शक्ति संरचना अपरिवर्तित रहन्छ । यो बिचारधारात्मक रुपमा नबउदारबादी र दलाल पुँजीवादी विचारधारा हो ।

अहिलेको नेपाली राज्यसत्ता नबउदारबाद र दलाल पुँजीवादको कब्जामा छ । त्यसैका कारण राष्ट्रिय पुँजीपतिको बिकास हुन सकेको छैन, पुँजी पलायन रोकिएको छैन , बिदेश पलायन बढेको छ , उत्पादनका काम हुन सकेका छैनन , ब्याबहारीक र बैज्ञानिक शिक्षाप्रणालि लागु भएको छैन । अहिले का समस्या यिनै हो । ठिक यहि बिचारधारा राख्ने शक्ति बैकल्पिक शक्ति कसरी हुन सक्छ ? यो आम सचेत नागरिकले सोच्नु पर्ने गम्भीर सबाल हो ।

कतिपय राजनीतिक र बैचारिक रुपमा अपरिपक्व मान्छेहरू रास्वपाको बिरोध गर्नु भनेको उनीहरूको पक्षमा भएको जनलहरबाट अत्तालिएर हो भन्ने हल्का टिप्पणी गर्दछ्न । अहिलेको राज्य सत्ताको नेतृत्व गर्ने दलाल पुँजीवाद र नवउदारवादलाई नै कार्यक्रम बनाउनेहरूका सन्दर्भमा त्यो कुरा पनि सहि होला, तर कम्युनिस्टहरूका लागि त्यो टिप्पणी सहि हुन सक्दैन । बरु जनताको परिवर्तनकारी भावनालाई फेरी त्यहि पुरानै बिचार र ब्यबस्थाले धोका दिने भयो भन्ने चासो र चिन्ताको विषय हो ।

कम्युनिस्ट दृष्टिकोण यससँग भिन्न छ । यसले उत्पादन, वितरण र राज्य स्रोतको नियन्त्रणलाई समाजका सबै वर्गको हितमा केन्द्रित गर्ने लक्ष्य राख्छ । लाभ केवल थोरै समूहका लागि सिमित हुँदैन, समग्र समाजको जीवनस्तर सुधार गर्न केन्द्रित हुन्छ । यसले आर्थिक असमानता घटाउँछ, वर्गीय संरचना परिवर्तन गर्छ र राजनीतिक शक्ति समान वितरण सुनिश्चित गर्छ । राज्यको भूमिका केवल कर सङ््‌कलन र नियमनमा सिमित हुँदैन, शिक्षा, स्वास्थ्य, आवास, रोजगारी र सामाजिक सुरक्षा सबैको पहुँचमा सुनिश्चित गरिन्छ ।

ऐतिहासिक दृष्टान्तले पनि स्पष्ट छ । २०४६ र २०६२–२०६३ को राजनीतिक परिवर्तनका बेला सुधारवादी दलहरूले केही व्यवस्थापकीय सुधार गरेका थिए, तर पुँजीपति वर्गको प्रभुत्व कायम रह्यो । शिक्षा, स्वास्थ्य र कृषि क्षेत्र अझै पुँजीपति वर्गको नियन्त्रणमा छन् । यसले पुष्टि गर्छ कि केवल सुधारवादी दृष्टिकोणले समाजमा मौलिक परिवर्तन ल्याउन सक्दैन ।

कम्युनिस्ट दृष्टिकोणले उत्पादन र वितरणमा समानता, शक्ति संरचनामा आम जनताको सहभागिता र जीवनस्तर सुधारमा केन्द्रित नीतिहरू लागू गर्छ । यसले केवल अस्थायी सुधार होइन, दीर्घकालीन सामाजिक न्याय सुनिश्चित गर्छ । श्रमिक, किसान र मध्यम वर्गलाई शक्ति र अवसरको बराबरी दिने काममा कम्युनिस्ट दृष्टिकोण सशक्त हुन्छ ।

राजनीतिक र दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा, दलाल पुँजीवादको समाधान केवल आर्थिक सुधार वा व्यवस्थापकीय कदममा सीमित छैन । यो सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक संरचनामा परिवर्तन ल्याउन आवश्यक छ । रास्वपा जस्ता दलहरूको प्रवृत्ति सानो सुधार र प्रतीकात्मक कदममा केन्द्रित हुँदा, मूल समस्या कायम रहन्छ । यसको विपरीत, कम्युनिस्ट मार्गदर्शनले संरचनात्मक परिवर्तन र सामाजिक समानता सुनिश्चित गर्न सक्छ ।

नेपालको वर्तमान सन्दर्भमा, रास्वपा र कम्युनिस्ट विकल्पको तुलना गर्दा स्पष्ट देखिन्छ कि असली, दीर्घकालीन र यथार्थपरक विकल्प कम्युनिस्ट दृष्टिकोण हो । रास्वपा केवल प्रतिकात्मक कदम र शक्तिशाली वर्गसँग साइनबाज बनाउने प्रवृत्तिमा सीमित छ । समाजमा वास्तविक शक्ति संरचना परिवर्तन, आर्थिक समानता र सामाजिक न्याय ल्याउन कम्युनिस्ट मार्ग अपनाउनु अपरिहार्य छ ।

थप रूपमा, कम्युनिस्ट दृष्टिकोणले श्रमिक, किसान र मध्यम वर्गको सशक्तिकरणमा जोड दिन्छ । कृषि क्षेत्रमा सहकारी प्रणाली, मजदुर अधिकार, न्यूनतम मजदुरी सुनिश्चित गर्ने कानुन र सार्वजनिक स्वास्थ्य पहुँचको विस्तार– यी कदमले लामो अवधिमा दलाल पुँजीवादलाई चुनौती दिन सक्छन् । राजनीतिमा रास्वपा जस्ता दलले अक्सर शक्तिशाली पूँजीवादी समूहसँग मिलेर काम गर्छन्, जसले गर्दा कुनै संरचनात्मक सुधार सम्भव हुँदैन । यसको विपरीत, कम्युनिस्ट दलले सङ्गठित जनस्तरमा आन्दोलन, नीति निर्माणमा दबाब र दीर्घकालीन योजना मार्फत परिवर्तन ल्याउँछ । यसले सामाजिक न्याय र समान अवसर सुनिश्चित गर्छ ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, नेपालमा वास्तविक विकल्प कम्युनिस्ट दृष्टिकोण हो । रास्वपा केवल अल्पकालीन सुधार र प्रतिकात्मक कदममा केन्द्रित हुन्छ, जसले मूल असमानता र शक्ति संरचना अपरिवर्तित राख्छ । दीर्घकालीन सामाजिक न्याय, समान अवसर, र जीवनस्तर सुधार ल्याउन कम्युनिस्ट मार्ग अपरिहार्य छ । अहिलेको विद्यामान राज्य संरचना सञ्चालकको नीति र रास्वपाको नीतिमा तात्विक भिन्नता छैन । अहिलेको देशको समस्या भनेकै त्यहि नबउदारपवाद र दलाल पुँजीबाद हो । अहिलेका राज्व सञ्चालक भित्र बरु ठुलो संख्यामा नबउदारबाद र दलाल पुँजीवाद विरोधी जनमत छ । तर रास्वपा सम्पुर्ण रुपमा नबउदारबाद र दलाल पुँजीवादी विचारको एक नम्बर पार्टी हो । त्यसैले जुन चिजले समस्या पैदा गरेको हो त्यसको समाधान त्यहि चिजले हैन नयाँ चिजले मात्र गर्न सक्छ । त्यो भनेको कम्युनिस्ट बिचार र त्यहि बिचार अनुकुलको समाजवादी ब्यबस्था हो ।
मिति २०८२/०५/११