दुर्गानाथ खरेल ##
Philos (प्रेम) र Sophia ज्ञानलाई प्रेम गर्नु भन्ने अर्थमा सुरु भएको ज्ञानको व्यवस्थित रूप दर्शन हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा Philosophy, नेपाली, हिन्दी र संस्कृतमा दर्शनबाट पुकारिन्छ । यसले प्रकृति र मानव समाजको चालक नियमसमेत बताउँछ ।

आफ्नै नियम र गति भएको प्रकृतिसँग समाजको सुरुदेखि नै सोझै सम्बन्ध थियो । प्रकृतिले आफ्ना गतिविधि बढाउँथ्यो । मान्छेहरूलाई त्यो गतिको नियम थाहा थिएन । चेतनास्तरअनुसारको सङ्घर्ष गर्दथे । सचेत प्रयत्न कम थियो र स्वाभाविक प्रतिकृया बढी थियो । विश्वदृष्टिकोणको आधारमा विश्लेषण गरिने हुनाले विश्वदृष्टिकोण नै प्रस्थानविन्दु थियो ।

बाढी आउँथ्यो, मानव बस्तीमा पसेर मान्छेसमेत सबै बगाउने गर्दथ्यो । कति समय अझ कति बाढी आउने हो ? थाहा थिएन । सामान्य किसिमले हामीसित रिसाएर हामी सबैलाई लैजान कस्सियो भन्ने अर्थ लगाएर एक जनालाई धेरैले समातेर बाढीमा फ्याँकिदिन्थे । केही छिनपछि घट्ने गर्दथ्यो । उनीहरूले समयमै बुद्धि पुर्याएको अनुमान लगाउँथे । त्यसरी नै ढुङ्गा, रुखहरूले पनि क्षति गर्दा खुसी पार्न खाने, लाउने चिज चढाउने पनि गर्थे ।

काम गर्ने तरिका सिद्धान्तमाथि आधारित हुन्छ । सिद्धान्तको विकास काम गर्ने तरिकामाथि निर्भर गर्दछ । काम गर्ने तरिकाले सिद्धान्तको प्रयोगमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको हुन्छ ।

मानवज्ञानको दायरा फराकिलो हुँदै गयो । एकातिर, मानवज्ञानका विभिन्न शाखा दर्शनबाट अलग हुँदै गए, अर्काेतिर दर्शन आफै पनि विभाजित भयो ।

विभाजन भएको दर्शनमा भौतिकवादले आर्दर्शवादसँग सङ्घर्ष गर्दै आफूलाई निरन्तर नवीकरण गर्दछ । आदर्शवादले रूढीवादी तरिका र भौतिकवादले प्रयोग, प्रमाण, व्यवहार र विज्ञानका मूल्यमान्यतालई पक्रेर अगाडि बढ्ने गर्दछन् । यिनीहरूका कारण र श्रोत सामाजिक वर्ग र ज्ञान शास्त्रीयवर्गमा विभाजित हुन्छन् । दर्शनले सम्पूर्ण श्रमिक जनताको वैज्ञानिक विश्वदृष्टिकोण निर्माण गर्न एउटा साधनको रूपमा काम गर्छ । राजनीतिलाई दर्शनको कसीमा घोट्दा राजनीतिक आन्दोलनमा एकता, टुटफुट, उपगुट आदिको कारण र रहस्यभित्र भइन्छ । अन्धविश्वासले घटनालाई दार्शनिकीकरण नगर्न सल्लाह दिन्छ ।

दर्शनको सुरुवात तीन हजार वर्षपहिले भएको हो । त्यतिखेर समाजमा दासव्यवस्था प्रचलित थियो । समाज अहिलेको तुलनामा धेरै पिछडिएको अवस्थामा भएकाले मानिसका आवश्यकता पूरा गर्न कडा परिश्रम गर्नुपर्दथ्यो । दासलाई त समय थिएन नै, मालिकमध्येका केहीले चिन्तन मनन गरेर प्रकृति र समाजको उत्पत्ति, यसको गतिशीलताबारे मानव समाजको आवश्यकताकै रूपमा दर्शनको सुरुवात गरे । त्यतिखेर मान्छेले जानेजतिका कुरा सबैलाई दर्शनले समेट्न सक्दथ्यो । जति जानेका थिए, त्यो विभाजित थिएन । मानव ज्ञानजति सबै दर्शनकै भाग थियो ।

मानवज्ञानको दायरा फराकिलो हुँदै गयो । एकातिर, मानवज्ञानका विभिन्न शाखा दर्शनबाट अलग हुँदै गए, अर्काेतिर दर्शन आफै पनि विभाजित भयो । इतिहास, भूगोल प्राणीशास्त्र, वनस्पति शास्त्रजस्ता विषय दर्शनबाट अलग हुँदै गएर दर्शनमा पनि भौतिकवादी दर्शन र आदर्शवादी दर्शन गरेर दुई परस्पर विरोधी ज्ञानका रूपमा विभाजित भए । जुन जुन दार्शनिकले प्रकृति र जीवनको उत्पत्तिको साथै गतिशीलताको विषयमा पदार्थलाई प्रमुख माने, उनीहरू भौतिकवादी शाखाअन्तर्गत रहे । जजसले चेतनालाई प्रमुख माने, उनीहरू आदर्शवादी शाखाअन्तर्गत रहे । आदर्शवादीमध्ये पनि भिन्नै वस्तु वा परम चेतनालाई कारण माने, उनीहरू वस्तुगत आदर्शवादी र आफ्नै शरीरभित्रको आत्मलाई प्रमुख माने, आत्मगत आदर्शवादीमा पर्ने गरी विभाजित भए । यो विभाजनको समय ईसापूर्व चौथो शताब्दीदेखी ईसापूर्व पहिलो शताब्दीसम्मको अवधि थियो ।

पदार्थबिना गति हुन्न र गतिबिनाको पदार्थ पनि हुन्न । त्यसकारण गति आफै विरोधको प्रतिक हो ।

समाजमा दास र दासमालिक अथवा शोषक र शोषित भई भएको विभाजलाई भने ईश्वरीय कारण मान्दथे । दासलाई ईश्वरले नै दुःखी, अपहेलित र तल्लो श्रेणीको हुने गरी ईश्वरले नै मालिकबाट छुट्टै बनाएर सृष्ट गरेका भनेर बयान गर्दथे । त्यतिखेरसम्म समान हैसियतका सबै मान्छे हुने, बनाउने वा बनाउन सकिने ज्ञानको विकास भएको थिएन ।

माक्र्सवादी–लेनिनवादी दर्शनले विश्वदृष्टिकोण निर्माण गर्न सहयोग गर्दछ । विश्वमा हरेक वस्तु, हरेक घटना र हरेक परिवर्तन परस्पर विरोधी पक्षको विरोधी गतिको कारणले हुने गर्दछन् । हरेक चिज विरोधी प्रकृतिका छन् । जीवन–मरण, उदय–अस्त, उकालो–ओरालो, उज्यालो–अँध्यारो, पूर्व–पश्चिम, धनी–गरिब, महिला–पुरुष आदि सबै परस्पर विरोधी पक्ष हुन् । विरोधी पक्षबिच एकता भएर मात्रै अस्तित्वको रचना भएको हुन्छ । विरोधी पक्षका गतिविधि पनि विरोधी हुन्छन् । त्यही विरोधी कार्य हुने भएकाले गतिको सुरुवात हुन्छ ।

पदार्थबिना गति हुन्न र गतिबिनाको पदार्थ पनि हुन्न । त्यसकारण गति आफै विरोधको प्रतिक हो । जुनसुकै वस्तु आफै सम्पूर्ण हुन्छ र विभिन्न भाग मिलेर बनेको हुन्छ । हाम्रो शरीर आफै पूर्ण छ र यो हातखुट्टा, जिउ र टाउको मिलेर बनेको हुन्छ । हात आफै सम्पूर्ण हो । पन्जा, नाडी, पाखुरा र कुम आदि भाग मिलेर बनेको हुन्छ । परिवार आफै सम्पूर्ण हो । त्यो लोग्नेस्वास्नी, छोराछोरी मिलेर बनेको हुन्छ । यस्तै यस्तै प्रकृतिका हरेक वस्तु फरक–फरक पक्ष मिलेर सम्पूर्ण भई अस्तित्त्वमा आएका हुन्छन् । ती हरेक सम्पूर्ण अर्काे सम्पूर्ण भई अस्तित्वमा आएका हुन्छन् । ती हरेक सम्पूर्ण अर्काे सम्पूर्णका अंश हुन्छन् । परिवार समाजको अंश, समाज देशको अंश र देश महादेशको अंश, साथै महादेश पृथ्वीको अंश र पृथ्वी शौर्यमण्डलको अंश ।

समाजमा वर्ग छ । वर्ग परस्पर विरोधी प्रकृतिका हुन्छन् । त्यसैले एउटा वर्गको अधिनायकत्वको मातहतमा नियम, कानुन र व्यवस्था चलेको हुन्छ । त्यसैले व्यवस्था बचाउने र व्यवस्था भत्काउने गरी परस्पर विरोधी राजनैतिक पार्टी गठन भएका हुन्छन् । तिनीहरूले आफ्नो वर्गीय स्वार्थअनुकूल काम गर्छन् । एउटा वर्गलाई जोगाउने, हुर्काउने र विरोधी वर्गलाई दबाउने, बढ्न नदिने गरी सङ्गठित शक्तिको रूपमा राज्यसत्ता गठन भएको हुन्छ । बहुमत जनताको साथ र सहयोग चाहिने हुनाले आफूलाई सबै जनताको पक्षपाती भने पनि कारोबार पाखा पार्ने उसको काम हो । यी सबै विश्वदृष्टिकोण निर्माण गर्ने तत्त्व हुन् ।

दर्शनमा सत्ताको विज्ञान ज्ञानको सिद्धान्त र तर्कशास्त्र तीन वटै पक्ष सामेल हुन्छन् । सत्ताको विज्ञान सबैभन्दा शक्तिशाली हुन्छ ।

दर्शनमा सत्ताको विज्ञान ज्ञानको सिद्धान्त र तर्कशास्त्र तीन वटै पक्ष सामेल हुन्छन् । सत्ताको विज्ञान सबैभन्दा शक्तिशाली हुन्छ । सत्तासिनहरूले दोहोरो तरिका प्रयोग गर्छन् । एकातिर, दमनको तरिका प्रयोग गर्छन; अर्काेतिर, उदारताको नीति पनि प्रयोग गर्छन् ।
राज्यसत्ता त्यस समयको प्रचलित व्यवस्थाको प्रतिनिधि संस्था भएकाले त्यस समयको वौद्धिक शक्ति पनि हुन्छ । सत्ता सञ्चालकले बहुमत जनताको सहयोग समर्थन पाउनुपर्ने हुनाले जनतामा धार्मिक कृयाकलापलाई बलियो हतियारको रूपमा उपयोग गर्ने काम पनि गर्दछ । अर्काेतिर, सर्वसाधारण जनताले राज्यसत्ताको दर्शनलाई आफ्नो दर्शन र राज्यसत्ताका प्रतिनिधिलाई आफ्ना प्रतिनिधि र नेतालाई आफ्नो नेता मान्ने हुनाले राजैतिक दल पनि सत्तापक्ष हुन् । आफ्ना विधान, नियमावलीसमेत संशोधन गर्ने होड नै चलाउँछन् । समग्रमा सत्ताको विज्ञान सबैभन्दा शक्तिशाली हुन्छ, बनाइन्छ र बनाउने प्रयत्न हुन्छ ।

ज्ञानको सिद्धान्त महत्त्वपूर्ण भए पनि प्रचार प्रसारमा सत्तासिन वर्गले आफ्नो वर्गीय हितमा खलल पर्ने अवस्था भएमा आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति प्रयोग गरेर रोक्ने प्रयत्न गर्ने र आफ्नो वर्गीय हित अनुकूलको ज्ञानको प्रचार प्रसारमा जोड दिने गर्ने हुनाले ज्ञानको सही सिद्धान्त सर्वसाधारण श्रमजीवी जनताको पहुँचसम्म पुग्न सक्दैन । तर्क, विवेक पनि महत्त्वपूर्ण शक्ति त हो, तर परम्परागत राज्य संरचनाका विरुद्धको तर्कलाई प्रचलित बौद्धिक जमातबाट अलग्याइन्छ । तर्क, बुद्धि केका लागि ? भन्ने प्रश्न अगाडि ल्याएर सत्ताको विपक्षको तर्कको प्रचारमा अवरोध सृजना गरिन्छ । समग्रमा दर्शनको गहिरो अध्ययन र पक्षपोषणले श्रमजीवी वर्गको राज्यसत्ताका लागि काम गर्ने हुनाले आफ्नो स्वार्थ बचाई राख्न सम्पन्न वर्गले आदर्शवाद र धार्मिक कृयाकलापलाई हतियारको रूपमा प्रयोग गर्न सकेसम्मको प्रचार गर्ने हुनाले राज्यसत्ताको आमूल परिवर्तन गराउन वर्गसचेत कार्यकर्ता सङ्गठित हुनुपर्छ ।

समाजवाद साम्यवाद सर्वहारा वर्गको व्यवस्था भएको हुनाले आफ्नो सर्वहाराकरणको अवस्था पनि बढाउँदै जाने गर्यौं भने हामी क्रान्तिकारी द्वन्द्वात्मक भौतिकवादलाई साथ साथ अघि बढाएका हुन्ने छौँ ।

क्रान्तिकारी द्वन्द्ववादको आधारमा दर्शनको विकास हुन्छ । दर्शनको अध्ययन संसारलाई बदल्नको लागि भएकाले बदल्न सक्ने गरी योजना बनाउनुपर्छ । जीवनका उमेरअनुसारका आवश्यकता पूरा गर्दा गर्दै वर्ग महसुस गर्ने/गराउने र व्यावहारिक रूपमै मित्रता र सत्रुताको कामलाई अगाडि बढाएर आफू सेनासहितको सेनापति र विरोधीलाई भने सेनाबिनाको सेनापति बनाउन कोसिस गर्ने ।

समाजवाद साम्यवाद सर्वहारा वर्गको व्यवस्था भएको हुनाले आफ्नो सर्वहाराकरणको अवस्था पनि बढाउँदै जाने गर्यौं भने हामी क्रान्तिकारी द्वन्द्वात्मक भौतिकवादलाई साथ साथ अघि बढाएका हुन्ने छौँ । माक्र्स र एङ्गेल्सले द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको एकीकरण मात्र गरेनन्, विकसितसमेत गरे ।

द्वन्द्वात्मक भौतिकवादलाई समाजमा समेत प्रयोग गरेर आमूल परिवर्तन गर्ने योजनामा सङ्गठन महत्त्वपूर्ण पक्ष भएको र सङ्गठनात्मक क्षेत्रमा ध्यान दिन समय अपुग भएका कारण उग्रवादी सङ्गठनको नकारात्मक परिणाम देखिएपछि स्वर्ग कब्जा गर्न गरिएको महत्त्वपूर्ण प्रयास भनेर प्रशंसा गर्न पुग्नुभयो ।

समाजमा आमूल परिवर्तनका लागि अध्ययन र व्यावहारिक प्रयोग दुवै अत्यावश्यक हुन्छन् ।

फेरि सङ्गठन एउटा व्यक्तिले मात्र बनाएर बन्ने अथवा बनाउन सक्ने कुरा मात्रै पनि होइन । दोहोरो प्रयत्न सङ्गठित हुने र सङ्गठित बनाउने दुवैको योजनाले मात्रै होइन, अध्ययन र व्यावहारिक परिपक्वता पनि त्यत्तिकै आवश्यक हुन्छ ।

सर्वसाधारण शोषित, उत्पीडित वर्गको समक्ष राज्यसत्ता कब्जा भएपछि मात्र माक्र्सवादी दर्शनको पहुँचमा पुग्छन् अथवा पु¥याइन्छन् । यो सबै वर्गसङ्घर्षको काम अथवा राजनीति भएकाले समाजमा जान्ने, बुझ्ने हौं भन्ने सबैले राजनीति गर्छन् ।

मानव इतिहास वर्ग सुरु भएको बेलादेखि नै वर्गसङ्घर्षबाट विजय–पराजय ब्यहोर्दै आएको छ भन्ने तथ्यसमेत पत्ता लाग्न नसकेको अवस्थामा ७२ दिन सत्ताकब्जा गरेर चलाउन सक्ने गरी भएको निर्देशन त्यसबेलाको सामाजिक अवस्थामा चानेचुने काम पक्कै पनि थिएन । लडाइँ जित्ने भनेर लड्ने हो । तर विजय हुन वा पराजय ब्यहोर्न धेरै पक्षले काम गरेर मात्र निश्चित भएको हुन्छ । माक्र्स र एङ्गेल्सका अनुयायी लेनिनका पालामा मात्रै त्यतिखेर भएको कमजोरीलाई सच्चाइए पनि सधैँका लागि हुन सकेन ।

राज्यसत्ता ठुलो सङ्गठित रूप हो । दर्शनको अध्ययन मजदुरले आफ्नो वर्गको राज्यसत्ता गठन गर्नका लागि अध्ययन गर्छन् भने पुँजीपतिले जुनसुकै उपाय प्रयोग गरेर आफ्नो स्वर्ग गुम्न नदिन पनि दर्शनकै अध्ययन र समाजमा आफ्नो वर्गीय स्वार्थअनुरूप हुने गरी प्रयोग गर्दछन् । बिचको ठुलो आवादी भएका निम्न–पुँजीवादीले पनि आफ्नै वर्गस्वार्थअनुसार दर्शनको अध्ययन र व्यावहारिक प्रयोग गर्दछन् ।

सर्वसाधारण शोषित, उत्पीडित वर्गको समक्ष राज्यसत्ता कब्जा भएपछि मात्र माक्र्सवादी दर्शनको पहुँचमा पुग्छन् अथवा पु¥याइन्छन् । यो सबै वर्गसङ्घर्षको काम अथवा राजनीति भएकाले समाजमा जान्ने, बुझ्ने हौं भन्ने सबैले राजनीति गर्छन् । आफूलाई जान्ने, बुझ्नेमा आफूलाई गिन्ती नगर्ने अनुयायीलाई आफ्नो दैनिक आवश्यकता पुग्ने काममा खटेको भन्दै जान्नेको अनुयायी भएको छु भन्दै दुःखकष्ट सहने क्षमता बढाउनेमा नै व्यस्त छन् । यी सबै जनता हुन् ।

राज्यसत्ता घुम्ने कुर्सीको खेल हो । प्रत्येकका एउटा एउटा कुर्सी पुग्ने गरी खेल सुरु हुन्छ । घुमाउने क्रममा कुर्सी घटाउँदै व्यक्तिलाई फाल्टु बनाउँदै गर्दा आखिरमा एउटा मात्र कुर्सी हुने र त्यो कुर्सी बस्ने अधिकारी बन्ने भएपछि मात्रै विजेता घोषित भई खेल सकिन्छ । त्यो विजेता वर्गीय लडाइँमा उच्च बुद्धिको भई विजेता घोषित हुन्छ । सबै उसको वर्गका मान्छेले आआफ्नो योग्यतानुसार काम गर्छन् र त्यही समाजवादी व्यवस्था हुन्छ । त्यसकारण अहिलेको राजनीति आफ्नो वर्गको नेता छान्ने र नेता बनाउने र नेता भन्ने खिचातानीको काम सधैँ यस्तै रहन्न । जसको राजनीति सर्वाेत्तम हुन्छ, उही एउटा मात्रै सत्तासिन नेता बन्न पाउँछ । एउटाको राजनीति अर्काे नेता भएर अथवा वर्गको राजनीति गैरवर्गीय नेता भएको परिणाम त्यही खिचातानी हो । पुँजीपतिको नेता पुँजीपति र मजदुर वर्गको नेता मजदुर आफै नेता भए वा त्यस्ताको छनौट ठिक भए मात्र देशको राजनीतिमा स्थिरता आई विकासको गति तीव्र हुन्छ ।

माक्र्सवादी दर्शन व्यवहारको दर्शन हो । सिद्धान्त व्यहाहार भन्दा मुख्य भए पनि त्यो सिद्धान्त फेरि व्यवहारकै लागि हो । माक्र्सवादले बुझ्ने भनेको बदल्नको लागि हो भन्दछ ।

विरोधी पक्षबिच एकता भएकाले सुरु भएको अन्तरविरोध बढ्दै जाँदा सर्वहारा विश्वदृष्टिकोणले काम गर्दै जानु संसारलाई बुझ्न सक्ने र फेर्न सक्ने सामथ्र्य माक्र्सवादी दर्शनले दिन्छ ।

माक्र्सवादी दर्शन व्यवहारको दर्शन हो । सिद्धान्त व्यहाहार भन्दा मुख्य भए पनि त्यो सिद्धान्त फेरि व्यवहारकै लागि हो । माक्र्सवादले बुझ्ने भनेको बदल्नको लागि हो भन्दछ । बदल्न सङ्गठित प्रयत्नको आवश्यकता पर्दछ । व्यवस्थित र लडाकु सङ्गठन बनाउने काम पनि बुझ्नेकै जिम्माको काम हो । त्यसकारण माक्र्सवाद बुझ्न जति आवश्यक छ, समाज बदल्ने काममा लाग्न पनि त्यत्तिकै आवश्यक छ ।
सङ्गठन निर्माण गर्ने काम सबैभन्दा पहिले सिद्धान्त बुझाउने, राजनीति बुझाउने र पार्टीको विधानलगायतका दस्तावेज बुझाएर काममा सकृय बनाउने काम क्रमशः महत्त्वका साथ गर्दै अघि बढ्नुपर्छ । यो काम सजिलो भने पटक्कै छैन । कसैको पहिला गरे आफू कम्युनिस्ट हुन सकिन्न । नेतृत्व स्वीकार गर्नु, नेतृत्वको सम्मान गर्नु र नेतृत्वको पछि लाग्नु एउटै कुरा होइन । मुख्य प्रश्न आफ्नो बुद्धि, योग्यता, क्षमताको प्रयोगले नपुगेर नेतृत्वको सहयोग लिएको छ अथवा आफ्नो होइन, नेतृत्वकै योग्यता क्षमता प्रयोग गरिरहेको छ भन्ने हो ।

पुस्तकको पुस्तकमै रहेको ज्ञान र अर्कोको साथमा रहेको धन आफूलाई काम गर्दा उपयोग हुन नसके जस्तै नेताको बुद्धिले आफ्नो अधिनायकत्व चल्दैन । आफ्नो बुद्धि र माक्र्सवादी दर्शनले दिएको ज्ञानका आधारमा अघि बढ्नुपर्छ ।

हाम्रो जीवन सीमित अवधिको हुन्छ । संसारलाई बुझ्न सक्ने र फेर्न सक्ने सामथ्र्य माक्र्सवादी दर्शनले दिन्छ । हामीले आफ्नो जीवनलाई सफल बनाउन सक्नुपर्छ । त्यसका लागि आफै जिम्मेवार व्यक्ति हो । देशमा नयाँ जनवादी व्यवस्था स्थापना गर्ने र समाजवादको आधार तयार पार्न उच्चतम योगदान दिने व्यक्तिको सफल जीवन हुने हुनाले आफूभन्दा जान्ने र खट्ने गरेका नेतृत्वको सहयोगमा आफूले उच्चतम योगदान दिएर आफ्नो जीवनलाई सफल बनाउने काम पनि आफैले गर्नुपर्छ ।

प्रकृतिको विषयमा, मानव समाजको विषयमा, मानव चिन्तन र मानव ज्ञानको विषयमा व्यवस्थित जानकारीको लागि अध्ययन–अध्यापन गर्यौं भने हामी दर्शनको विषयमा जानकारी लिइरहेका छौँ भन्ने बुझ्नुपर्छ । दर्शन तिनै विषयको व्यवस्थति जानकारी हो । दर्शनको समस्या पदार्थ र चेतना तथा चिन्तन र सत्यबिचको सम्बन्ध हो । यी दुवैको सम्बन्ध समाजमा भएका परस्पर विरोधी वर्गका आआफ्ना वर्गीय स्वार्थसँग सम्बन्धित छन् ।

पदार्थ जस्तो छ, त्यस्तै विश्लेषण गर्न दिने हो भने सम्पन्न वर्गीय स्वार्थ तत्कालै उदाङ्गो हुन्छ । धेरै पुस्तादेखि चलाउँदै आएको र चल्दै आएको हैकम अथवा अधिनायकत्व छिट्टै समाप्त हुन्छ ।

पदार्थ जस्तो छ, त्यस्तै विश्लेषण गर्न दिने हो भने सम्पन्न वर्गीय स्वार्थ तत्कालै उदाङ्गो हुन्छ । धेरै पुस्तादेखि चलाउँदै आएको र चल्दै आएको हैकम अथवा अधिनायकत्व छिट्टै समाप्त हुन्छ । त्यसकारण झुटले ढाकेर अथवा सत्यलाई गहिराइमा पारेर आफ्नो अधिनायकत्व चलाउनुपरेको हुनाले सङ्ख्यामा धेरै भएर पनि अथवा दिनदिनै दुःखकष्ट झेलेर भए पनि असत्यलाई सत्य भन्नुपर्ने भएको छ । सर्वसाधारण श्रमजीवी जनताको पहुँचभन्दा धेरै टाढा पुर्याइएको हुनाले उनीहरूले जीवनकालभरि सत्य थाहा पाउन नै सक्दैनन् । यसरी पुस्तौँपुस्तासम्म अन्यौलग्रस्त बनाइएको छ । सीमित मान्छेले बुझ्न सक्छन् ।

श्रमजीवी वर्गीय स्वार्थको पक्षमा जानेर प्रचार प्रसार गर्न खोज्दछन् तर उनीहरूको प्रयास फलदायी हुन सक्दैन । त्यसको मुख्य कारण राज्यसत्ताजस्तो सङ्गठित शक्तिको आडभरोसामा धर्म र अघिल्लो पछिल्लो जुनीको र काल्पनिक मुक्तिको हौवा फिँजाएर वैचारिक हिसाबले निस्तेज पार्ने काम गरिन्छ । चिन्तनलाई सत्यको कसीमा घोट्ने परम्परालाई स्थापित र गतिशील बनाउने अभ्यास हुनै दिइन्न ।

सत्यलाई सत्य सावित नगर्दासम्म असत्य भएर रहनुपर्छ, ठिक त्यस्तै असत्यलाई असत्य सावित नगर्दासम्म समाजमा सत्यको स्थानमा रहिरहेको हुन्छ । राजनीति त्यसैले वर्गसङ्घर्ष हो ।

राजनीतिक घटनालाई दार्शनिकीकरण नगर्दा सम्पन्न वर्गीय स्वार्थपूर्तिमा सहयोग पुग्छ ।

दार्शनिक ज्ञान प्राप्त गर्ने कुरा ज्ञान प्राप्त गर्ने चाहना हो । ज्ञान प्राप्त गर्ने कुरा ज्ञान र अज्ञानता, अन्धविश्वास र स्वतन्त्र चिन्तन, धर्म र विज्ञान आदिबिचको अन्तरविरोध हो ।

दर्शन वर्गीय दृष्टिकोणभन्दा अर्काे हुन सक्दैन । त्यो आफ्नो समयको बौद्धिक सारतत्त्व र संस्कृतिको सजीव आत्मा हो ।

दर्शन वर्गीय दृष्टिकोणभन्दा अर्काे हुन सक्दैन । त्यो आफ्नो समयको बौद्धिक सारतत्त्व र संस्कृतिको सजीव आत्मा हो । दर्शनको सामािजक भूमिका र कार्यभार एउटा वर्गको आधारभूत हितलाई त्यही वर्गको स्वार्थअनुकूल संसार फेर्ने प्रयत्नलाई निर्देशक सिद्धान्त दिने हो । शोषित–उत्पीडित वर्गको मुक्तिका लागि आफ्नो योग्यता, क्षमता र दृढ लगनशीलता प्रयोग गरी सहयोग पु¥याउनेको जीवन सफल जीवन हो । विद्यमान यथार्थलाई फेरेर नयाँ यथार्थ निर्माण गर्न चाहनेले संसार बुझ्नुपर्छ । त्यसपछि फेर्ने तरिका जान्नुपर्छ । बुझ्ने र फेर्ने सामथ्र्य माक्र्सवादी दर्शनले दिन्छ ।

यथार्थ हाम्रो प्रस्थानविन्दु हो । त्यहीँबाट सुरु गरेर हामी अगाडि बढ्नुपर्छ । इमान्दार र प्रगतिप्रेमी मान्छेले सत्यको पक्ष लिनुपर्छ ।