मिनबहादुर राना ।।

पुस्तक प्रकाशन गर्ने लहर चलेको छ । लेखक साथीहरू बढ्नु सुखद् कुरो हो । तर पहिलो गासमै ढुङ्गा परेपछि बाँकी गास खाला कि नखाला ? सोचनीय कुरो छ ।

साथीहरूको पुस्तक प्रकाशन भइसकेपछि कसैकोमा कागजको क्वालिटी नहुने, कसैकोमा खर्चअनुसार मूल्य नमिल्ने, कसैकोमा पेज कम्पोजिङ नमिल्ने, कसैकोमा छपाइ नै राम्रो नहुने समस्या आएका छन् ।

सबैभन्दा ठुलो कुरो त पुस्तक प्रकाशनपश्चात् वितरणको समस्या धेरै देखिन आउँछ । अरूका पुस्तक पुस्तक पसलअगाडि झुण्डिएको देख्दा र पाठकले किनिरहेको देख्दा जोकोही लेखकलाई त्यो रहर जाग्नु सामान्य हो ।

अझ ठुलो समस्या त लेखकले पुस्तक प्रकाशनको खर्च उठाउन नसक्नु हो ।

कहिलेकाहीँ लेखक पनि ठुलो भ्रममा हुन्छ । लेखकले भेटेजतिका चिनेजतिकालाई आफ्नो पुस्तक पढाउने रहर गर्छ । जसरी भए पनि मान्छेको हातहातमा पुस्तक पुराउने चाहना गर्छ । अनि, निःशुल्क भए पनि पुस्तक बाँड्न थाल्छ ।

केही असल वाणी सबैले सुन्न पाउन्; मान्छेले आफ्नोजस्तै राम्रो विचार धारण गरुन्; समाजका सबै मान्छे सजग बनुन्; आदिइत्यादि लक्ष्य राखेर पुस्तक लेख्ने हो । लेखक आफ्नो आदर्शमा यति महत्त्वाकाङ्क्षी हुन्छ र ऋण गरेर छापेको पुस्तक सित्तैमा बाँड्न थाल्छ । त्यो आदर्शको उन्माद प्रेसबाट फोन नआउन्जेल रहन्छ । प्रेसबाट फोन आउँदा आफ्ना आदर्श पूरै बिर्सेर झुट बोल्नुपर्ने अवस्था आउँछ । आफै आफ्नो आदर्शमा टिक्न नसक्ने स्थिति आउँछ भने पुस्तक छाप्नेजस्तो स्थिर काम गर्नुहुन्छ ?

लेखकले एउटा पुस्तक तयार पार्दा आफ्ना समस्त काम छोडेर, अध्ययन–अनुसन्धान गरेर लेख्छ । गाँस काटेर हुन्छ कि ऋण गरेर हुन्छ, छापाखानामा रकम बुझाएर किताब छाप्छ । अनि, खट्टे बाँडे झैँ पुस्तक बाँड्दै हिँड्छ । यसरी पुस्तक सित्तैमा बाँड्दै हिँड्न त सभ्रान्तहरू मात्र सक्छन् । यो संस्कृति मौलाउनु भनेको त पुँजीवादी संस्कृति मौलाउनु हो । हामी प्रगतिशीलले कस्तो संस्कारलाई मलजल गर्ने ? सोच्ने बेला आएको छ ।

महायज्ञमा लाख होइन, करोड फुक्न सक्ने दानवीरले सय रुपियाँको पुस्तक महङ्गो भयो भन्न थाल्छ । त्यो बाआमा जिउँदो रहुन्जेल भोकै राखेर मरेपछि पिण्ड चढाउने संस्कारको घिनलाग्दो छाप हो ।

पैसा भएकाहरू पढ्दैनन् भन्ने होइन, उनीहरू झन् धेरै पढ्छन । मात्र कुरो के हो भने सामान्य मान्छेले आफ्नो विचार राख्न खोज्दा, अझ पुस्तक नै लेखेर बेचिरहँदा उनीहरूको सत्ता डगमगाउँछ । स्वर्गनर्क कता हो, थाहा नभएको शूद्रले ध्यान गर्दैमा उता स्वर्गमा इन्द्रको आसन हल्लियो भनेर त्यसै भनेको हो त ? हामी सामान्य मान्छे लेखनमा लाग्नु भनेको उनीहरूको काला कर्तुत पर्दाफास हुनु हो । ठिकै छ, उनीहरूकै गुणगान गाएरै बस्नुस्, तर दण्ड र भेदले मुख थुन्न सम्भव नभए दामले थुन्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । त्यो भनेको लुटको धनमा अर्को हिस्सेदार थपिनु हो । उनीहरूको भाग घट्नु हो । त्यसैले आफ्नै विचार खेमाकाले पनि सामान्य मान्छेको उदयलाई रोक्ने भरपुर प्रयास गर्छ ।

सामान्य मान्छेको उदयलाई रोक्ने प्रयत्नहरू धेरै हुन सक्छन । कविज्यू भनेर जिस्क्याउने, जहाँत्यहीँ कविता सुनाउन लगाएर जाँडको तालमा मजाक उडाउने र नसुनाए केही जान्दैन भनेर उडाउने, उल्टो अर्थ लगाएर बहिस्कार गर्ने वा धुरीमा चढाएर कुनै प्रपञ्चमा फसाएर पछार्नेजस्ता अनेक हुन सक्छन् ।

बुर्जुवाहरू त नयाँ पिँढीलाई असल पार्टी कार्यकर्ताभन्दा पनि असल भजने बनाउनेतर्फ लाग्छन । नेतृत्व गर्ने, कुनै ठुलो काम गर्ने तथा असल काम गरेर नाम राख्ने त ठुलावडा, धनसम्पत्ति भएकाको सन्तानको भागमा मात्र पार्ने प्रवृत्ति छ । त्यो रोग आफूलाई कम्युनिस्ट भन्नेमा पनि फैलिन थालेको छ । चाकरी र चम्चागिरी गरेर पदमा पुग्ने प्रवृति बढेको छ । अर्कोतिर, पदमा पुगेकाले साथीहरूकै समर्थनले म पदमा पुगेको हो भन्ने बिर्सेर आफूलाई शक्तिशाली सम्झने बानीको विकास हुन थालेको छ ।

त्यसैले सामान्य मान्छेलाई लेखक, कवि वा कलाकारको दर्जा दिइहाल्नु बुर्जुवाहरूको मानेमा आफ्नै खुट्टामा बन्चरो हान्नु त हो नै । यता राता मान्छेहरू पनि पदप्रतिष्ठा र अवसरको हिस्सेदार थपिँदा खुसी अवश्य हुँदैनन् ।

तसर्थ नयाँ साथीहरू पहिलो प्रयास हो, प्रचार होला भनेर सित्तैमा पुस्तक नबाँड्नुस । पछि आफ्नै पुस्तक खोज्दा नपाइने दिन आउँछ । आफ्ना नेताप्रति विश्वास र शङ्का बराबर गर्नुस् र उनीहरूलाई पनि पुस्तक सित्तैमा नदिनुस् र नलिनुस् । पुस्तक दिवासेवा बस वा रेलको टिकट होइन । पुस्तक त विशेषविज्ञलाई मात्र खाँचो पर्ने कुरो हो । त्यसैले चर्का प्रचार गर्दैमा झ्यापझ्याप पुस्तक बिक्री हुँदैन । हजारप्रति पुस्तक चारपाँच वर्षमा बेचिसकौँला भन्ने सोच्दा ठिक हुन्छ ।

हाम्रा केही साथीहरू छन्, जसले केही नाम चलेका वा विदेशी लेखकका भनाइ मिसाएर लेखे धेरै उत्कृष्ट ठान्ने चिन्तन छ । समकक्षीले अनुभूति प्रस्तुत गर्दा त्यसको नजरअन्दाज गर्ने बानी छ । सुझावको नाममा गाली वा समीक्षाको नाममा स्वस्तिगान गर्ने चलन बढेको छ । यो राम्रो होइन ।

यस्तो वातावरणमा पुस्तक पुससेल गर्न पनि धेरै गा¥हो छ । कतै वास्ता गर्दैनन् । कतै के निहुँ पारेर तर्काउँछन् ।

कुरोको चुरो कहाँनिर छ भने हामीले पुस्तक कस्ताका लागि लेखेका हौँ भन्ने बिर्सनु हुँदैन । विपरीत वर्गले हाम्रो पुस्तक किन्ने सम्भावना धेरै कम छ । हामी आफै पनि विपरीत वर्गको दर्शन कम पढ्छौँ । खासमा त्यो एक खाले पाखण्ड हो । आफू विरुद्धको विचार निस्पक्ष अध्ययन गर्ने बानी अति राम्रो बानी हो । आफ्नो विचारअनुकूल पुस्तकको मात्र अध्ययन गर्नु आफूलाई एकपाखे बनाउनु हो ।

लक्षितवर्गमा पुस्तक बेच्न पनि गाह्रो छ । समाज धेरै झुण्डमा विभक्त छ । यो व्यस्त बजारमा पठन संस्कृति बसाल्न पनि मुस्किल छ । हामीले आफ्नो लेखनकलाले उनीहरूलाई आकर्षण गर्न सक्नुपर्छ ।

कसैले महङ्गो भयो पनि भन्छन् । अनि, छपाइखर्च यति, मूल्य यति भन्न थाल्छन । नाफा मात्रै हेर्ने हो भने त टिस्यु पेपर बेच्न हिँडिन्थ्यो होला ! अन्य अत्यावश्यक बस्तु बेच्न हिँडिडन्थ्यो होला ! पुस्तकमा हाम्रो आर्थिक लगानी मात्र हुँदैन, बौद्विक लगानी हुन्छ । लगानी नउठ्ने जोखिम पनि हुन्छ । तसर्थ हामीले त्यस्ता कुरामा अल्झिनु हुँदैन । छपाइ, वितरकको भाग, विक्रेताको भाग, लगानको ब्याज, आफ्नो बौद्धक तथा अन्य मिहिनेत गरेर मूल्य राख्दा हुन्छ । जसरी पाँच वर्षमा किताब बेचेर सक्दा लेखक सामकोसाम हुन्छ, त्यसरी मूल्य निर्धारण गर्नुपर्छ ।
सामान्य मान्छेले आफूलाई लेखकमा उभ्याउँनु चानचुन कुरो होइन । वर्तमान समाजको चरित्र बुझेर त्यसका खराबपक्ष विरुद्वको लडाइँमा विजेताले आफूलाई लेखकमा स्थापित गर्न सक्छ ।

स्थापित हुने कि विस्थापित हुने ? आफ्नो बानीमा भर पर्छ । पुस्तक सित्तैमा नबाँड्नुस । आफ्नो बौद्धिक श्रमको कसैले सित्तैमा प्रयोग गर्छ भने त्यसको मूल्य माग्नुस् । कसैले महङ्गो भन्यो भने माथिको अनुच्छेदबाट जवाफ दिनुहोस् । पुस्तक उधारो दिने काम नगर्नुहोस् । कुनै समीक्षकको सस्तो वाहवाही र चर्काे आलोचनालाई राम्ररी विश्लेषण गरेर आफ्नो स्थान खोज्नुहोस्।

जसरी हुन्छ, नाम चलेका प्रकाशनबाट पुस्तक निकाल्ने रहर गरेको देखिन्छ । प्रकाशक पनि अहिले नाफा मात्र हेर्न थालेका छन् । केही प्रकाशकले लेखकबाट नै लाखौँ रकम लिएर मात्र पुस्तक निकाल्ने होडमा छन् । चर्का रकम दिन नसक्ने लेखकलाई यो त्यो भनेर उसको पुस्तक छाप्दैनन । नाम चलेका पदपैसा र पावरवालाको व्यक्तिको जस्तो पुस्तक पनि छाप्ने र सामान्य लेखकको जति राम्रो पुस्तक भए पनि नछाप्ने गर्छन । सामान्य एक लाख जतिमा छापिने पुस्तक प्रकाशन गर्न दुई÷ढाइ लाख रकम लिने र लेखकप्रतिको नाममा दस÷बिस प्रति पुस्तक मात्र उपलब्ध गराउने पनि गरेका छन् ।

यस्तो संस्कार मौलाउनु भनेको सामान्य आर्थिकस्तरका लेखकको उदयमा रोक लगाउने प्रपन्च हो । तर हामीले उनीहरूलाई रोक्न सक्ने अवस्था छैन । प्रकाशकले पनि आफ्नो ठाउँमा मिहिनेत गरेका हुन्छन । तर लेखककै मात्र दोहन नगरे हुन्थ्यो भन्ने मात्र हो । आफूले नाफा कमाउँदा लेखकलाई उसको बौद्धिक परिश्रमको हिस्सा दिए हुन्थ्यो भन्ने हो । तर लेखक नै ठगिनुपर्ने स्थिति छ ।

बरु हामी आफैले कसरी हुन्छ, सङ्घर्ष गर्नुपर्ने हुन्छ । आफ्नो बौद्धिक सम्पत्तिबाट आफैले फाइदा उठाउने प्रयासमा लाग्नुपर्छ; र, हाम्रो लेखन भनेको मिसन लेखन हो । हामी आम श्रमजीवी वर्गलाई सचेत र शिक्षित बनाउनतिर लाग्नुपर्छ । हाम्रो स्तर प्रकाशनको बजारमा बिक्नेभन्दा पनि जनमनमा छाउने हो भन्ने सम्झेर त्यहीअनुसार आफ्नो कला र गलालाई परिस्कार गर्दै जानुपर्छ । आफ्नो स्तर बुझेर, विचारमा प्रष्ट भएर, बजारको चरित्र बुझेर र आफ्नो वर्गको उत्थान नै आफ्नो उत्थान ठानेर निरन्तर लेखन, प्रकाशन र वितरणमा लाग्ने हो भने ती बजारिया प्रकाशकले पत्याउने लेखक बन्न सकिन्छ । तर बजारिया प्रकाशकले पत्याउने भइयो भने पनि आफ्नो बौद्धिक श्रमको मूल्य नपाउँदासम्म उनीहरूलाई आफ्नो कृति सुम्पनुहुन्न । हामीले कुनै नाम चलेको घरानियाँ प्रकाशनबाट पुस्तक प्रकाशन गर्न सक्दैमा ठुलो ठान्नुहुँदैन ।

अहिले सामाजिक सञ्जालमा केही चर्का मूल्यको प्रचार पनि भएका छन् । प्रचार हेर्दा यस्तो लाग्छ कि उनीहरूको प्रकाशन नपढे पछि परिन्छ । एउटा पत्रिका थियो, त्यसको शीर्षभागमा ‘नपढे पछि परिन्छ’ भन्ने स्लोगन देखेँ, त्यही दिनदेखि त्यो पत्रिका पढ्न छोडेँ ।

कुनै मिडियामा प्रचार गरिएको पुस्तक किनेर पढ्न नसक्नु नै हाम्रो असामथ्र्य होइन । ती प्रचारमा ल्याएका पुस्तकले हामीलाई केही दिँदैन । चाउचाउ सहरका सिर्जनालाई जति प्रचार गरेर ल्याए पनि त्यसबाट कुनै शिक्षा लिन वा दिन सकिन्न भने त्यसको अङ्कित मूल्यबाहेक अरू मूल्य रहँदैन । चाउचाउ पनि त मिठो हुन्छ नि ! मिठो भयो भन्दैमा चाउचाउले गुजारा चलाउन सकिन्न । बहुप्रचारित पुस्तकमा केही मसला त अवश्य हुन्छन् नै, तर त्यसले हामीलाई गुमराहमा राख्ने खेल खेलेको हुन्छ । हाम्रो चिन्तनलाई आफूमा केन्द्रित गरेर व्यापार चलाउने र जनताको सङ्घर्षका गााथालाई रद्दीको टोकरीमा फ्याँक्ने विचारको विकास गर्न मद्दत गर्छ ।

उनीहरूको त्यो प्रचार कसरी पैसा जम्मा गर्ने भन्नेबाहेक केही होइन । पैसा जम्मा गर्नुपरेपछि केही बौद्धिक रोमान्स आउनुलाई ठुलो मान्नु सरासर गलत हो । सस्तो प्रचार भनेको यही हो । त्यो स्तरको लेखक बन्ने ध्याउन्नमा हामीले जस्तो पनि लेख्ने विचार लिनुहुँदैन ।