समीर सिंह
धर्मबाट संविधान प्रभावित हुने कि नहुने ? धर्म, आस्था र विश्वासको कुरा हो कि राजनीति गर्ने साधन ? राज्य, कुनै एउटा धर्मको समर्र्थनमा उभिने या तटस्थ बस्ने ? यस्ता थुप्रै अन्तरविरोधपूर्ण प्रश्नको आधारमा अहिले विश्व ध्रुवीकरण हुँदै गइरहेको अवस्था छ । यस प्रकारको धु्रवीकरणको प्रक्रियामा एकातर्फ धर्म निरपेक्षता तथा अर्कोतर्पm, धर्म सापेक्षताले आआफ्नै प्रकारले भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन् ।
धर्म निरपेक्षताले संविधान धर्मभन्दा माथि हुने मान्यता राख्दछ । धर्मको नाममा राजनीति गर्न नहुने तथा राज्य कुनै धर्मको पक्षमा उभिन नहुने तर्क गर्दछ । अर्कोतर्फ, धर्म सापेक्षताले त्यसको विपरीत धारणा राख्दछ । धर्म सापेक्षताको सिद्धान्तको आधारमा नै नेपालजस्तो मुलुकमा हिन्दु राज्यको कुरा गरिन्छ । यही सिद्धान्तको आधारमा मुस्लिम देशहरूमा इस्लामिक कट्टरवाद तथा धार्मिक फासिवादले प्रश्रय पाइरहेको अवस्था छ । धर्म सापेक्षताकै आधारमा पोपको साम्राज्य बढ्दै गइरहेको अवस्था छ । धर्म सापेक्षताका कारण नै रोहिङ्ग्या मुसलमान लखेटिन्छन् । यी सबै घटनालाई हामीले धार्मिक आतङ्कको रूपमा परिभाषित गर्न सक्दछौँ । धर्म सापेक्षताका कारण नै यस प्रकारका सामाजिक अराजकताको स्थिति उत्पन्न हुने गर्दछ ।
धर्म सापेक्षतालाई त्याग गर्दै धर्म निरपेक्षतालाई अवलम्बन गरेको एउटा मुलुक हाम्रो देश हो । २०६२–६३ को जनान्दोलनबाट नै त्यस प्रकारको उपलब्धि प्राप्त भएको हो । विश्वस्तरमा पनि धर्म निरपेक्षताको पक्षमा थुप्रै आन्दोलन हुँदै आएका छन् ।
सन् १५१७ तिर मार्टिन लुथरले क्याथोलिक चर्चको सुधारको पक्षमा बोल्दै धर्म निरपेक्षताको मान्यताको बिजारोपण भएको पाइन्छ । सोह्रौँ शताब्दीतिर प्रोटेस्टेन्ट र रोमन क्याथोलिकबिचको ३० वर्षे धार्मिक युद्धले पनि थुप्रै नकारात्मक अनुभव प्राप्त भयो । यी सबै अनुभवबाट उदारवादका पिता भनेर चिनिने दार्शनिक जान लाक यो निष्कर्षमा पुगे कि राज्यसित धर्म जोडिदा युद्ध झनै चर्किने गर्दछ ।
धर्म निरपेक्षताका मूल्यमान्यताको विकास हुँदै जाँदा अमेरिकाका पूर्व राष्ट्रपति थोमस जेफरसनले १८०८ मा धर्म निरपेक्षतासम्बन्धी तीन वटा धारणा प्रस्तुत गरे । ती धारणालाई अवलम्बन गर्दै अमेरिकी संविधानमा संशोधन गर्दै कार्यान्वयनतर्फ अगाडि बढे । उनले अगाडि सारेका तीन मान्यता थिए ः १) राज्यबाट धर्म अलग हुनुपर्दछ; २) सबै नागरिक आआफ्नो धर्म मान्न स्वतन्त्र हुनुपर्दछ । तर कसैले आफ्नो धर्मलाई अवलम्बन गर्दा अन्य धर्मलाई चोट पुर्याउँछ भने राज्यले हस्तक्षेप गर्नुपर्दछ; र, ३) धर्मको आधारमा राज्यले भेदभाव गर्नुहुँदैन । यसरी राष्ट्रपति जेफरसनले स्वतन्त्र समाजका लागि चर्च र राज्यबिचको पर्खाल हुनुपर्ने बताए ।
ब्रिटेनले भारतमा आफ्नो उपनिवेश बिस्तार गर्र्दै जाँदा विभिन्न धार्मिक सम्प्रदायबिच चर्को द्वन्द्वको अवस्था थियो । त्यस प्रकारको धार्मिक द्वन्द्वको उपयोग गर्दै ब्रिटिसहरूलाई आफ्नो साम्राज्य विस्तार गर्न सहज भइरहेको थियो । त्यस प्रकारको चुनौतीपूर्ण अवस्थामा महात्मा गान्धीले ‘सर्व धर्म समभाव’ को नारा दिए । त्यस्तै जवाहरलाल नेहरूले ‘धर्म राज्यसित जोडिने नभएर निजी विषय भएको’ बताए । यसरी त्यो बेलाको चुनौतीपूर्ण परिस्थिति तथा भारतमा स्वतन्त्रताको आन्दोलनलाई सशक्त रूप दिन पनि धर्म निरपेक्षताको विषय अपरिहार्य विषय बन्न गयो ।
धर्म निरपेक्षतको लागि विश्वस्तरमा चलेका विभिन्न आन्दोलनको सन्दर्भमा गौरवमय इतिहास बोकेको एउटा मुलुक फ्रान्स पनि हो । धर्म निरपेक्षतालाई अझ सशक्त बनाउँदै जाँदा त्यहाँ केही अराजक तत्त्वहरूले इस्लामको नाममा आतङ्क चर्काउँदै गइरेहेको अवस्था छ ।
गत १६ अक्टोबरका दिन पैगम्बर मोहम्मदको व्यङ्ग्यचित्र देखाएकै कारण १८ वर्षीय मुस्लिम युवकले एक जना शिक्षक सेमुयल पेटीको हत्या गरिदिए । ‘अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता’ को बारेमा पढाउँदै गर्दा साप्ताहिक पत्रिका साली एब्दोमा प्रकाशित मुस्लिम धर्मगुरुको कार्टुन देखाउदा उनीप्रति यस प्रकारको अमानवीय व्यवहार गरियो । त्यसको विरोधमा फ्रान्सभरि नै प्रदर्शन भइरहेको छ ।
फ्रान्सको एउटा स्कुलको इतिहास विषयको शिक्षकको हत्याको घटना व्यक्तिगत घटना मात्र होइन, धर्म निरपेक्षता र धर्म सापेक्षताबिचको चर्कंदो अन्तरविरोधको परिणाम हो । फ्रान्समा धर्म निरपेक्षताले सशक्त रूप लिँदै जाँदा त्यसको फरक मत राख्नेहरू आक्रोशित हुँदै गइरहेको अवस्था छ । त्यसको परिणामस्वरूप नै यो घटना भयो । अहिले यो घटना राष्टियस्तरको विषय मात्र नभएर अन्तर्राष्टिय स्वरूप ग्रहण गर्दै गइरहेको अवस्था छ ।
फ्रान्सेली क्रान्तिको समयदेखि नै त्यहाँ धर्म निरपेक्षताको मान्यता विकास हुँदै आएको हो । राजतन्त्रको अन्त र गणतन्त्रको स्थापनासँगै धर्म निरपेक्षतालाई एउटा महत्त्वपूर्ण सिद्धान्तको रूपमा स्वीकार गरिँदै आइएको छ । कुनै समयमा त्यहाँ रोम क्याथोलिक चर्च र पोपको हालीमुहाली हुने गर्दथ्यो । कसैले धर्मको विरोध गर्यो भने सिधै फासी तथा विभिन्न चरम यातना दिइने गरिन्थ्यो । कोपर्निकसजस्ता खगोलशास्त्रीले ‘पृथ्वीले सूर्यको परिक्रमा गर्दछ’ भन्नु ठुलो दार्शनिक क्रान्ति थियो । न्युटनले गुरुत्वाकर्षणको निमय पत्ता लगाउनु, चाल्र्स डार्बिनले जीवविज्ञानको सिद्धान्त पत्ता लगाउनुले त्यहाँको परम्परागत धार्मिक मूल्यमान्यतालाई ठुला चुनौती दियो । आर्थिक क्षेत्रमा भइरहेको परिवर्तन, राजनीतिक अन्तरविरोधलगायतका भौतिक परिस्थितिले पनि मानिसको दार्शनिक चिन्तनमा गुणात्मक परिवर्तन आउँदै गयो ।
१९०५ मा कानुनबनाएर नै धर्म निरपेक्षताको सिद्धान्तलाई अझ बलियो बनाइएको थियो । लेसिते (धर्म निरपेक्षतालाई फ्रान्समा लेसिते भन्ने गरिन्छ) लाई स्वीकार गर्ने कि इस्लाम कट्टरवादलाई मान्ने ? त्यहाँ अहिले बहसको विषय बनेको छ । लेसितेले अन्तरात्माको स्वतन्त्रताको ग्यारेन्टी गर्दछ । यो प्रणालीले ‘आफ्नो धर्मलाई आफ्नै प्रकारले पालन गर्ने’ अनुमति दिन्छ । तर धर्म संविधानअन्तर्गत हुनुपर्दछ । धर्मको सन्दर्भमा राज्य तटस्थ हुनुपर्दछ । आस्तिक तथा नास्तिक दुवैलाई लेसिते प्रणालीअन्तर्गत आफ्नो अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता हुन्छ । फ्रान्समा दक्षिणपन्थी तथा वामपन्थी दुवैले यो मान्यता स्वीकार गर्दै आएको विषय हो । तर इसाई धर्माम्वलम्बीपछि दोश्रो ठुलो सङ्ख्यामा रहेका मुस्लिम समुदायका केही कट्टरपन्थी सोचाइ राख्नेहरू लेसितेलाई अझ सशक्त बनाउँदै जाने सरकारको नीतिप्रति सशङ्कित हुँदै गएका छन् । लेसितेमार्फत इस्लाम धर्ममाथि आक्रमण गरिरहेको उनीहरूको आरोप छ ।
१६ अक्टोबरको आतङ्कवादी घटनाका सन्दर्भमा राष्ट्रपति इमायुल म्याक्रो मारिएका शिक्षकको पक्षमा आफ्नो धारणा राखिरहेका छन् । शिक्षकको हत्यापछि राष्ट्रपति म्याक्रोले ‘इस्लाम सङ्कटमा छ’, ‘शिक्षकको हत्या इस्लामिक आतङ्कवादी हमला भएको’ बताएका थिए । म्याक्रोले स्पष्ट रूपले घोषणा गरेका छन्– ‘फ्रान्समा एउटा मात्र समुदाय छ, त्यो भनेको राष्टिय समुदाय हो’ ।
इस्लामिक मुलुकहरू लेसितेलाई अझ बलियो पार्दै जाने फ्रान्सेली सरकारको रुझानले फ्रान्स र त्यहाँका सामान बहिष्कार गर्ने बताइरहेका छन् । थुप्रै मुस्लिमबाहुल्य देशमा राष्ट्रपति म्याक्रोको विरोधमा प्रदर्शन भइरहेका छन् । मुस्लिमबाहुल्य मुलुक कतार, जोर्डन, कुवेत, पाकिस्तान, इरान, बङ्गलादेश, तुर्कीलगायतका देशमा फ्रान्सको विरोधमा प्रदर्शन तथा त्यहाँको सरकारको सामान बहिष्कार गरिरेहका छन् । भारतका केही राज्य भोपाल, मुम्बई, अलिगढका मुस्लिम समुदायका मानिस तथा बङ्गलादेशमा हजारौँको सङ्ख्यामा जनता सडकमा उत्रेर फ्रान्सेली राष्ट्रपतिको पुतला दहन गरिरहेका छन् । तुर्कीका राष्ट्रपति अर्दवानले त ‘फ्रान्सका राष्ट्रपतिको दिमाग खुस्किएको’ बताइरहेका छन् । मलेसियाका पूर्व राष्ट्रपतिले ‘मुस्लिम धर्मको विरोध गर्ने फ्रान्सेलीको ठुलो सङ्ख्यामा हत्या गर्नुपर्ने’ जस्तो अराजक विचारसमेत व्यक्त गरिरहेको अवस्था छ ।
फ्रान्सले विशेष गरेर हवाइजहाजका तथा परिवहनका पुर्जा, कृषि तथा फेसनसम्बन्धी सामान निर्यात गर्दछ । मुस्लिम देशबाट सामान बहिष्कार गरेपछि फ्रान्सको आर्थिक प्रणाली केही न केही रूपमा प्रभावित त हुने नै छ । तर फ्रान्सेली राष्ट्रपति भन्दै छन्– ‘हामी आतङ्कवादको अगाडि समर्पण गर्ने छैनाँै’ । फ्रान्स तथा फ्रान्सेली राष्ट्रपतिको पक्षमा विश्वका विभिन्न देशले समर्थन गरिरहेको सन्दर्भमा पनि धर्म निरपेक्षताको मोर्चा तथा त्यसको पक्षमा आन्दोलन अझ सशक्त हुँदै जाने प्रष्ट नै छ ।
हिंसात्मक आतङ्कवादी क्रियाकलाप बढ्दै जाँदा २९ अक्टोबरका दिन निस सहरको एउटा चर्चनजिकै तीन जनाको हत्या गरिएको छ । हत्या गरिएकामध्ये एक जना ६० वर्षे महिलाको घाँटी रेटेर हत्या गरिएको थियो । हत्या गर्ने व्यक्तिले इस्लामको नारा लगाइरहेको थिए । त्यस्तै, सोही दिन फ्रान्सेली सहर एविन्यूमा पनि एक जनाको हत्या गरिएको छ । सउदी अरबको वाणिज्यदूतावासको अगाडि एउटा सुरक्षा गार्डमाथि आक्रमण भएको छ । यसरी अझ केही दिन यस प्रकारका हिंसात्मक गतिविधि अझ बढ्दै जाने सङ्केत देखिएको छ ।
धर्म निरपेक्षताको नयाँ संरचना निर्माणको दिशामा अहिले फ्रान्स चुनौतीपूर्ण अवस्थाबाट अगाडि बढिरहेको छ । कानुनमा अझ परिवर्तन गर्दै इस्लाम धर्मलाई लेसितेको मान्यतानुरूप परिवर्तन गर्ने वर्तमान राष्ट्रपतिले उद्घोष गरिरहेका छन् । धर्मभन्दा माथि संविधान हुन्छ, लेसिते गणतन्त्रको धर्म हो, त्यसैले सबै फ्रान्सेली नागरिक संविधानअनुसार अगाडि बढ्नुपर्ने वर्तमान फ्रान्स सरकारको मान्यता छ । अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रताकै आधारमा आतङ्क फैलाउन नहुने विषयमा फ्रान्स सरकार दृढ देखिन्छ । त्यसरी आतङ्क फैलाउनेका विरुद्ध कडा रूपमा प्रस्तुत हुने पनि प्रष्ट देखिन्छ ।
प्रजातन्त्रलाई बलियो बनाउने हो भने धर्म निरपेक्षता एउटा अनिवार्य शर्त हो । धर्म निरपेक्षता र प्रजातन्त्रबिच अभिन्न सम्बन्ध रहने गर्दछ । धर्म सापेक्षताले प्रजातन्त्रलाई कमजोर गराउने हुँदा न्यायपूर्ण समाजका लागि धर्म निरपेक्षता नै उत्तम विकल्प हो । प्रजातन्त्र तथा गणतन्त्रलाई बलियो बनाउँदै जाँदा विश्वका विभिन्न मुलुकमा धर्म निरपेक्षतालाई अवलम्बन गर्दै गइरहेको प्रष्ट नै छ । प्रजातन्त्रले सबैलाई समान अधिकारको कुरा गर्दछ भने धर्म निरपेक्षताले धार्मिक समानताको कुरा गर्दछ । त्यसैले न्यायमा आधारित स्वतन्त्र समाजका लागि प्रजातन्त्र र धर्म निरपेक्षताबिच अभिन्न सम्बन्ध हुनुपर्दछ । न्याय र समानताको दिशामा राज्य तथा समाजलाई अगाडि बढाउने हो भने धर्म निरपेक्षता पनि एउटा अनिवार्य शर्त हो ।
लेसितेलाई अझ सशक्त बनाउँदै अगाडि बढिरहेको फ्रान्सेली जनताको भूमिकालाई उपलब्धिमूलक नै मान्नुपर्दछ । अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता, फ्रान्सेली समाजको संस्कृति हो । कसैले कुनै धर्मको विरुद्ध मत प्रकट गर्नु पनि अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता हो । साली एब्दो पत्रिकाले मुस्लिम धर्मगुरुको मात्रै कार्टुन प्रकाशित गर्ने होइन, पोपको पनि त्यसरी नै व्यङ्ग्य कार्टुन प्रकाशित गर्ने गर्दछ । यदि त्यो मन परेन भने पत्रिकाको विरोधमा प्रर्दशन गर्न सकिन्छ; पत्रिकाको बहिष्कार गर्न सकिन्छ । तर कुनै विचार व्यक्त तथा तस्बिर प्रकाशित गरेकै आधारमा घाँटी रेटेर मार्नु, विभिन्न आतङ्कको स्थिति सिर्जना गर्नु न्यायोचित कदम हुन सक्दैन । राष्ट्रपतिले मेक्रोले ‘इस्लाम धर्म सङ्कटमा छ’ भनेका छन् ।
वास्तवमा इस्लाम मात्र होइन, हिन्दु धर्म पनि सङ्कटमा छ तथा इसाई धर्म पनि सङ्कटमा छ । कट्टर मुस्लिम धर्मको आधारमा बनेको आइएसआइएसले सिया मुसलमानको नरसंसहार गरिरहेको छ । तालिबानी आतङ्क जारी छ । यस प्रकारका कट्टरवादीको सन्दर्भमा नै ‘इस्लाम धर्म सङ्कटमा छ’ भनिएको हो । मानिसका आधारभुत समस्याप्रति सचेत हुन नदिन हिन्दुत्वको आधारमा राजनीति गर्ने प्रयास गरिन्छ । विश्वव्यापी रूपमा इसाईकरणका आधारमा आफ्नो साम्राज्य कायम गर्ने प्रयास गरिँदै छ । यी सन्दर्भमा ‘हिन्दु धर्म तथा इसाई धर्म सङ्कटमा छ’ भन्नुपर्ने नै हुन्छ । फेरि पनि धर्म निरपेक्षताको आन्दोलन जारी छ । यो आन्दोलनको पक्षमा विश्वस्तरमा चलिरहेका विभिन्न आन्दोलनका सन्दर्भमा फ्रान्सेली जनताको आन्दोलन तथा भूमिकालाई सलाम गर्नुपर्ने नै हुन्छ ।
