जनकराज पौडेल ।।

देशमा रोजगारको अभावले संसारका कुनाकाप्चामा श्रम बेच्न बाध्य नेपाली श्रमिकका लागि वर्षमा एक पटक आउने चाडपर्वले सधैँ मन कुडाउने गर्दछ । विदेशमा कडा श्रम, त्यसमाथि अनिश्चित र अपहेलित जीवन, साहुको दैनिक टर्चर, श्रमअनुसार वेतनमा अन्याय, झन्झटिला विदेशका ऐनकानुन, ज्ञानको अभाव एवम् चुनौतीको सामना गर्न अत्यन्तै गाह्रो र पीडादायी छन् । त्यसपछि घरको गरिबी र अभाव, पछिल्लो समय समाजमा उत्पन्न हुँदै आएको भड्किलो संस्कृति, त्यसले मानसिक रूपमा पार्दै आएको प्रभाव र सामान्य समस्या समाधान गर्न असफल हुँदाको हीनताबोधले गरिबका जीवन थप कष्टकर हुँदै आएको छ । वैदेशिक रोजगारीमा जाँदा दलाललाई बुझाइने चर्को ब्याजदरको ऋण, दलालद्वारा ठगिएका पीडा, सम्झौता र आश्वासन विपरीत श्रम र वेतनमा बदमासी, त्यसबाट भोग्नुपरेका दुःखकष्टको वर्णन गरिसाध्य छैन ।

ती तमाम समस्यासँग पौठेजोरी खेल्दै हत्केलामा जीवन राखी घरपरिवार, बुढा बाबाआमा र साना लालाबालाको माया मनमा साँची नेपाली श्रमिकहरू विदेशमा जीवन ब्यतित गर्दै आएका छन् । त्यसमाथि अहिलेको परिस्थितिले विदेशमा श्रम गर्ने नेपाली मजदुरका लागि अरू असुरक्षित हुँदै भविष्य अनिश्चिततातर्फ धकेलिएको छ ।
जब कोभिड–१९ कोरोना भाइरस महामारीको आतङ्क विश्वभरि फैलिँदै गयो, त्यसबाट ठुलो थप अभाव, अनिश्चितता, खासगरी असङ्गठित विदेशस्थित नेपाली मजदुरलाई पार्यो । त्यो परिस्थितिबाट विदेशमा श्रम गर्ने नेपाली मजदुर ठुलो मात्रामा प्रभावित हुँदै आए ।

दैनिक ज्यालादारी श्रम गरी जीवकोपार्जन गर्दै आएका लाखौँ नेपाली श्रमिक रोजगारविहीन हुँदै विचल्लीमा पर्न पुगे । विदेशका कैयौँ स्थानमा पछिल्लो कष्टकर परिस्थितिले सिर्जना गरेको र समाधानको कुनै विकल्प नदेखी कमजोर मानसिकताको उपज आत्महत्याजस्ता पीडादायी घटना भएका छन् । ती घटना कमजोर मानसिकताका परिणाम हुन् । समस्या समाधानको विकल्पको रूपमा आत्महत्या रोज्नु दुखद पक्ष हो । यद्यपि पुँजीवाद र त्यसको प्रभावस्वरूप गरिबी र अभाव मुख्य कारण अवश्य हो, तथापि आत्महत्या समाधान होइन । समाधानको निकास त्यो बाटो हुनै सक्दैन ।

कोरोना भाइरसको कारणले पछिल्लो समय ती श्रमिक घरनघाट भएको अवस्था छ । रोजगारी गुमाएका छन् । देश फर्कने परिस्थिति सहज छैन । यस्तो परिवेशमा आफ्ना नागरिकप्रति शासक गम्भीर भएको देखिएन ।

राज्यका निकायद्वारा विभिन्न देशमा खडा गरिएका संयन्त्रले पनि श्रमिक नेपालीको समस्यालाई नजरअन्दाज गर्दै आएका छन् । यसरी विदेशमा श्रम गर्ने नेपालीको भविष्य असुरक्षित र अनिश्चित भएको छ ।

दुःखकष्ट मनभित्र गुम्साउँदै विगतका वर्षमा झैँ प्रमुख चाड दसैँतिहारमा सम्भव भएसम्म श्रमिक नेपाली देश फर्किने लर्काे नै हुन्थ्यो । त्यसको एउटा प्रमुख कारण हो, गाउँघर, परिवार, सँगीसाथीसँग भेटघाट हुने सन्दर्भ दसैँतिहार हँुदै आएका छन् ।

सम्भव भएसम्म विदेशमा कार्यरत नेपाली मजदुरमा देश फर्किने हुट्हुटी हुन्थ्यो । छुट्टी मिलाउन नसक्नेहरू मन कुडाउदै बस्नुपर्ने बाध्यता हुन्थ्यो । देशमा रहनेलाई भन्दा विदेशमा रहने नेपालीका निम्ति चाडपर्व महत्त्वपूर्ण हुन्छ । वर्षौंसम्म भेटघाट नभएका आफन्तजन, सँगीसाथी र घरपरिवार सँगै बस्नु, रमाइलो गर्न पाउनुले ठुलो महत्त्व राख्ने गर्दछ । त्यो मौका यिनै चाडपर्वले जुराइदिने गर्दछन् ।

भारतमा कोरोना महामारीले रोजगार गुमाई पोकापुन्तुरा बोकी हजारौँ माइल पैदलयात्रापछि नेपाल पुगेका नेपाली मजदुर चाडवाडको मुखमा दलालद्वारा लुटिँदै पिटिँदै मजदुरीका लागि भारततिर लर्काे लागेका उदेकलाग्दा दृष्य छन् । उनीहरू सबैको एउटै स्वर छ कि हामी बेरोजगार भयौँ। दैनिक जीविका धान्न टार्न गाह्रो भयो ।

जतिखेर भारतमा कोरोना समुदायमा फैलिएको थिएन, सुरुवात मात्र थियो, त्यसको नियन्त्रणका लागि देश बन्दाबन्दीमा गयो । होटल, रेस्टुरेन्ट, दैनिक रोजगारी बन्द भए । नेपाली मजदुरको मानसपटलमा नेपाल फर्किने एउटा मात्र निकास निस्कियो । त्यही कारण तमाम कष्ट ब्यहोर्दै देश फर्के ।

अहिले भारतमा कोरोनाको सङ्क्रमण समुदायमा व्यापक छ । देश बन्दाबन्दीबाट बाहिर निस्कियो । सामान्य रूपमा होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात खुलेका छन् । यद्यपि सङ्क्रमण तीव्र छ । परिस्थिति सामान्य भएको छैन । रोजगार पाउन वा गर्न सहज छैन ।

सधँै देश बन्दाबन्दी राख्न सम्भव थिएन । कोरोनाले भन्दा भोकमरीको समस्या जटिल हुने दृष्य सतहमा आएपछि भारत सरकार त्यो निर्णयमा पुग्न बाध्य भयो कि कोरोना महामारीसँगै जीवनयापन गर्नुको विकल्प रहेन ।

नेपाल फर्किएका मजदुर एकातिर चाडवाडको मुखमा भारततर्फ रोजगारीको विकल्प देख्नु र लर्काे लाउने बाध्यता छ भने अर्कोतर्फ, भारतमा कोरोना सङ्क्रमितमा कमी आएको छैन । पहिला झैँ सामान्य प्रकारले रोजगार वा होटल व्यवसाय चलेका छैनन् । यहाँभन्दा विडम्बना नेपाली श्रमिकका लागि अरू के हुन सक्ला ? सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ ।

नेपाल सरकार श्रमिक नेपालीको बाध्यता र विवशताप्रति गैरजिम्मेवार हँुदै आएको छ । समाजवादउन्मुख भनिएको सरकारले विदेशबाट फर्किने आम नेपाली श्रमिकको सिप प्रयोग गर्ने वातावरण तयार पार्ने र देशमा नै रोजगारको व्यवस्थापन नगर्दासम्म देशको विकास असम्भव छ । यतातिर सरकारको ध्यान जानुपर्ने थियो, तर गएको छैन ।

यस्तो विषम परिस्थितिमा सरकार भ्रष्टाचारी, अपराधी, दलाल, माफियाको संरक्षण र आसेपासेको भलोमा केन्द्रित भएको देखिन्छ । श्रमिक नेपालीको बारेमा सरकारबाट ठोस नीति आउँदैन; कार्यक्रम पनि छैन; अथवा देशमा रोजगारी सुनिश्चित गर्नेतर्फ गम्भीरता पनि छैन । सरकारको ध्यान त्यहाँ नपुग्दासम्म समृद्धि र सुखी नेपाली भन्ने कुरा त आकासको फल आँखा तरी मर भन्ने उखानजस्तै हुने छ ।