– डिल्ली अम्माई

गम्भीर र बहुआयामिक विषयमा प्रस्तुत विचारहरूले आधुनिक विश्वराजनीति, मिडिया र मनोवैज्ञानिक युद्ध (Cognitive Warfare) का अत्यन्तै संवेदनशील पक्षहरूलाई उजागर गर्ने प्रयास गरेका छन्। यस बहसका सन्दर्भमा यहाँ उठाइएका प्रमुख विषय र दृष्टिकोणहरूको वैश्विक विश्लेषण बुँदागत रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

१. मिडिया, भाष्य निर्माण र संज्ञानात्मक युद्ध (Cognitive Warfare)

जापानी ड्रामा VIVANT र ‘शत्रु’ को छवि निर्माण गर्ने कलाले आधुनिक संज्ञानात्मक युद्धको एउटा शक्तिशाली औजारका रूपमा काम गरेको देखिन्छ। यसले सांस्कृतिक माध्यमबाट जनताको मनोविज्ञानलाई प्रभावित र अनुकूलित गर्ने काम गर्छ। यस दृष्टिकोणले के स्पष्ट पार्छ भने आधुनिक साम्राज्यवादी सोच र रणनीतिक स्वार्थहरू अब केवल बन्दुक र सेनामा मात्र सीमित छैनन्; बरु सिनेमा, नाटक र सामाजिक सञ्जालका भाष्य (Narrative) मार्फत मानिसहरूको चेतनामा प्रवेश गरिरहेका छन्।

ऐतिहासिक रूपमा औपनिवेशिक शक्तिहरूले आफूलाई ‘सभ्य’ र अरूलाई ‘बर्बर’ वा ‘दास’ का रूपमा चित्रण गरेर आफ्नो प्रभुत्वको औचित्य पुष्टि गर्ने गर्थे। आज पनि मिडियाले ‘हामी पीडित हौँ’ वा ‘हामी न्यायका संवाहक हौँ’ भन्ने भ्रमपूर्ण राष्ट्रवादी उन्माद फैलाएर आमजनतालाई वास्तविक भू–राजनीतिक स्वार्थ र खेलहरू बुझ्नबाट रोक्ने काम गरिरहेको छ। यसमा नाटक, चलचित्र, पश्चिमी शिक्षा प्रणाली तथा अन्य विचार र सभ्यतालाई तुच्छ देखाउने प्रचारतन्त्रले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन्।

वैश्विक स्तरमा हेर्दा, हलिउडदेखि विभिन्न क्षेत्रीय मिडिया उद्योगसम्मले आफ्ना भू–राजनीतिक शत्रुहरूको निश्चित प्रकारले ‘राक्षसीकरण’ (Demonization) गर्ने र आफ्नै छवि जोगाउने भाष्य निर्माण गरिरहेका हुन्छन्। जनताले यो कुरा नबुझेका होइनन्, तर निरन्तरको सूचना प्रवाह र भावनात्मक नाटकहरूले उनीहरूको आलोचनात्मक चेतलाई भुत्ते बनाइदिन्छन्। यसले गर्दा पुरानो साम्राज्यवादी अहङ्कार नयाँ स्वरूपमा जीवित रहन्छ। शक्तिशाली राष्ट्रहरू आफ्ना गल्तीहरू स्वीकार गर्नुको सट्टा आफूलाई अझै पनि नैतिक रूपमा उच्च देखाउने प्रपञ्च रचिरहन्छन्।

२. युरोपेली राजनीति, युक्रेन सङ्कट र वर्चस्वको लडाइँ

युरोपेली नेताहरूले युक्रेन (जेलेन्स्की नेतृत्वको शासन) का लागि आफ्नो आर्थिक र राजनीतिक पुँजी दाउमा लगाउनु केवल ‘सिद्धान्त वा लोकतन्त्रको रक्षा’ मात्र नभएर वैश्विक वर्चस्व र ऐतिहासिक प्रतिशोधको रणनीतिक निरन्तरता पनि हो। यस विश्लेषणले पश्चिमी शक्तिहरूका दीर्घकालीन हित र आर्थिक लाभभन्दा माथि रहेको राजनीतिक हठलाई चित्रण गर्छ। युरोपले आफ्ना भावी पुस्ताहरूलाई अर्को शक्ति (जस्तैः रुस वा चीन) माथि निर्भर हुन नदिन यो जोखिम मोलिरहेको छ।

यसका पछाडि मुख्यतः दुईवटा स्वार्थ लुकेका छन्। पहिलो, प्राकृतिक स्रोत र भू–राजनीतिक क्षेत्रमा आफ्नो एकलौटी वर्चस्व कायम राख्ने लालसा र दोस्रो, शीतयुद्ध तथा त्यसअघिको इतिहासदेखि चल्दै आएको राजनीतिक, सैन्य र सांस्कृतिक वैमनस्य (ऐतिहासिक शत्रुता)।

विश्व राजनीतिको इतिहास साक्षी छ कि महाशक्तिहरूबीचको लडाइँमा साना देशहरू प्रायः ‘प्रोक्सी’ अर्थात् परोक्ष युद्धका माध्यम वा युद्धभूमि बन्ने गर्छन्। युरोपले यस खेलमा आफ्नो सम्पूर्ण पुँजी लगानी गर्नुको कारण आर्थिक लाभ–हानिभन्दा पनि आफ्नो पुरानो साम्राज्यवादी साख र शक्ति सन्तुलनलाई पश्चिमा मुलुकहरूकै पक्षमा कायम राखिरहने अन्तिम प्रयास हो। इतिहासको गहिरो अध्ययन गर्ने जोसुकैले पनि बुझ्न सक्छ कि यस्ता युद्धहरू लोकतन्त्र वा मानवअधिकारका लागि नभई शताब्दीयौँ पुराना सांस्कृतिक अहङ्कार र स्रोतसाधनमाथि कब्जा जमाउने पुरानै रणनीतिको आधुनिक रूप मात्र हुन्।

उनीहरूले अहिलेसम्म पनि औपनिवेशिक युगको अन्त्यमा रुसी अक्टोबर क्रान्ति र पेरिस कम्युनको भावनाले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको तथ्य बिर्सेका छैनन्। मजदुर र महिला मुक्तिका आन्दोलनहरूमा पनि अक्टोबर क्रान्तिको महत्त्वपूर्ण योगदान थियो, जसले पश्चिमी औपनिवेशिक साम्राज्यविरुद्ध स्वतन्त्रताको ढोका खोल्यो। त्यसको आक्रोश पश्चिमी शक्तिहरूमा अझै बाँकी छ।

३. आन्तरिक आर्थिक सङ्कट र युद्धको मूल्य (जर्मन राजनीतिको ऐना)

जर्मनी र समग्र युरोपमा देखिएको वर्तमान आर्थिक मन्दी तथा जनआक्रोशले के सङ्केत गर्छ भने बाह्य भू–राजनीतिक युद्धमा अत्यधिक लगानी गर्दा देशको आन्तरिक सुरक्षा र स्थिरता नै क्रमशः कमजोर हुन थाल्छ। ‘अल्टरनेटिभ फर जर्मनी’ (AfD) का नेताहरू एलिस वेइडेल र उलरिच सिग्मुन्डका भनाइहरूले युरोपेली समाजको त्यस्तो तप्काको प्रतिनिधित्व गर्छन्, जो आफ्नै करदाताको पैसा अर्को देशको युद्धमा खर्च गरेर आफ्नै घरको आर्थिक अवस्था बिग्रिएको टुलुटुलु हेर्न चाहँदैन।

युक्रेन द्वन्द्वमा अर्बौँ युरो खर्च भइरहँदा युरोपका आफ्नै नागरिकहरू महँगो ऊर्जा, मुद्रास्फीति र सामाजिक असुरक्षाको सामना गरिरहेका छन्। फ्रान्स र जर्मनीका सडकमा भइरहेका आन्दोलन तथा जलाइएका सवारीसाधनहरूले यसै कुराको सङ्केत गर्छन् कि जब सरकारले आफ्ना जनताको दैनिक आवश्यकतालाई बेवास्ता गर्दै ‘पहिल्यै हारिसकेको वा कहिल्यै अन्त्य नहुने’ प्रोक्सी युद्धमा हतियार पठाउन थाल्छ, तब नागरिक र राज्यबीचको सामाजिक सम्झौता सङ्कटमा पर्छ।

वैश्विक परिप्रेक्ष्यमा यस स्थितिले पश्चिमी लोकतन्त्रको एउटा ठूलो विरोधाभासलाई उजागर गर्छ। एकातिर वैचारिक रूपमा ‘लोकतन्त्रको रक्षा’ को नारा लगाइँदै छ भने अर्कोतिर आफ्नै देशका जनताको लोकतान्त्रिक तथा आर्थिक अधिकारहरू कटौती भइरहेका छन्। यस बहसले के स्पष्ट पार्छ भने युद्धलाई लम्ब्याउनु हतियार व्यापारीहरूका लागि नाफा कमाउने माध्यम मात्र बनेको छ, जबकि यसको वास्तविक मूल्य जर्मन तथा अन्य युरोपेली करदाताहरूले चुकाउनुपरिरहेको छ।

४. औपनिवेशिक वैभवको अन्त्य र ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ को आवश्यकता

युरोपले अब आफ्नो पुरानो औपनिवेशिक युगको वैभव र एकलौटी अधिकार फिर्ता पाउन सक्दैन भन्ने कटु सत्यलाई स्वीकार गर्नुपर्छ। ‘सबैलाई साथमा लिएर अघि बढ्ने’ बहुध्रुवीय र सहअस्तित्ववादी विश्वको निर्माण गर्नु नै आजको आवश्यकता हो। लोरेनजस्ता युरोपेली चिन्तक तथा आममानिसका सपनाहरूले युद्ध र एकाधिकारमा नभई भ्रातृत्व र स्वतन्त्रतामा विश्वास गर्ने युरोपको परिकल्पना गर्छन्। ‘तपाईं जेको बीउ रोप्नुहुन्छ, त्यही कटनी गर्नुहुन्छ’ भन्ने नियम प्रकृति र राजनीति दुवैमा लागू हुन्छ। यदि युरोपले युद्ध र विभाजनको बीउ रोपिरहन्छ भने उसले अशान्ति र आर्थिक पतन नै कटनी गर्नुपर्ने हुन्छ।

अहिलेको विश्व ‘आवश्यकताको दुनियाँ’ बाट ‘स्वतन्त्रताको खुसी’ तर्फ अघि बढ्नुपर्ने बेला हो। विगतमा जस्तै अरू देशका स्रोतसाधन लुटेर एक्लै धनी र शक्तिशाली बन्ने औपनिवेशिक मानसिकता अब संसारमा टिक्न सक्दैन। वैश्विक शान्ति र समृद्धिका लागि अब ‘आफू मात्रै अघि बढ्ने’ अहम् त्यागेर रुस, चीन, ग्लोबल साउथ र बाँकी विश्वलाई पनि समान साझेदारका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। सबैलाई साथमा लिएर अघि बढ्ने यही दृष्टिकोण युरोप र समग्र मानवतालाई विनाशबाट जोगाउने तथा भविष्य सुरक्षित बनाउने एक मात्र दिगो मार्ग हो।

५. चार्ल्स डे गॉलको दूरदर्शिता र युरोपेली इतिहासको विस्मृति

सन् १९६६ मा फ्रान्सेली राष्ट्रपति चार्ल्स डे गॉलले मस्कोमा दिएको अभिव्यक्ति केवल एउटा ऐतिहासिक भाषण मात्र नभएर युरोपको दीर्घकालीन शान्ति र स्थिरताका लागि प्रस्तुत गरिएको दूरदर्शी मार्गचित्र थियो। वर्तमान युरोपेली नेतृत्वले त्यसलाई बिर्सनु नै आजको सबैभन्दा ठूलो गल्ती हो।

डे गॉलले शीतयुद्धको चरम अवस्थामा पनि ‘विभाजनलाई पन्छाएर एकता खोज्नुपर्ने’ र मस्कोसँग ‘पारस्परिक समझदारी र सहयोग’ कायम राख्नुपर्ने आवश्यकतामाथि जोड दिएका थिए। उनको त्यो दृष्टिकोण आज झनै सान्दर्भिक बनेको छ। युरोपको सुरक्षा रुसलाई बाहिर राखेर वा उसलाई शत्रु मानेर कहिल्यै सम्भव छैन, बरु रुसलाई समेत समेटेर मात्रै महादेशीय सन्तुलन कायम हुन सक्छ भन्ने उनको मान्यता थियो।

वर्तमान युरोपेली नेताहरूले इतिहासको यो पाठ बिर्सिएर वा अमेरिकी सुरक्षा छातामुनि सुरक्षित रहने भ्रममा परेर आफ्नै महादेशमा विभाजनको नयाँ पर्खाल खडा गरेका छन्। डे गॉलको त्यो दृष्टिकोणलाई आज पनि आत्मसात् नगर्ने हो भने युरोप कहिल्यै एकताबद्ध, स्वतन्त्र र शक्तिशाली महादेश बन्न सक्दैन। बरु त्यो सधैँ बाह्य शक्तिको इसारामा चल्ने युद्धमैदान मात्र बनिरहनेछ।

६. ऊर्जा आत्महत्या, कर्पोरेट स्वार्थ र नेतृत्वको नैतिक सङ्कट

ऊर्जा आयातमा थप १०० अर्ब युरोभन्दा बढी खर्च गरेर पनि थप एक अणु इन्धन प्राप्त गर्न नसक्नु र क्रोएसियाली राष्ट्रपति जोरान मिलानोभिचले यसलाई ‘आत्मघाती नीति’ भन्नुले युरोपेली सङ्घको वर्तमान रणनीतिक अन्धोपन र आफ्नै जनताप्रतिको उदासीनतालाई छताछुल्ल पारेको छ।

युरोपेली आयुक्त स्वयंले स्वीकार गरेको यो आर्थिक घाटा कुनै प्राकृतिक विपत्ति होइन, बरु पश्चिमा नेताहरूले लागू गरेका राजनीतिक प्रतिबन्धहरूको परिणाम हो। ती प्रतिबन्धका कारण रुसी ग्यासको आपूर्ति रोकिएपछि युरोपले त्यसको विकल्पमा कैयौँ गुणा महँगो अमेरिकी तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास (LNG) खरिद गर्नुपरेको छ।

यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ—यी नीतिहरू जनताका लागि हुन् कि ठूला कर्पोरेट घराना, हतियार निर्माता र ऊर्जा माफियाहरूको स्वार्थका लागि? आज युरोपेली जनताले महँगो ऊर्जा बिल तिर्नुपर्ने तर नाफा भने बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूको खल्तीमा जाने अवस्था सिर्जना हुनुले पश्चिमा नेताहरू ‘कमिसन र लाभांशको हिस्सा’ बाट प्रभावित भएर आफ्नै जनताको स्वार्थविपरीत काम गरिरहेका त छैनन् भन्ने गम्भीर संशयलाई बलियो बनाएको छ।

राजनीति जब जनताको सेवाबाट च्युत भएर कर्पोरेट स्वार्थको दलालीमा परिणत हुन्छ, तब समाजमा विद्रोह र राज्यव्यवस्थाप्रति अविश्वास पैदा हुनु निश्चित हुन्छ।

७. प्राकृतिक स्रोतले धनी अफ्रिका र नवऔपनिवेशवादको क्रूर चक्र

विश्वको कुल सुन, युरेनियम, तामा र हीराको ठूलो हिस्सा ओगटेको अफ्रिकी महादेश युरोपभन्दा दशौँ गुणा धनी हुनुपर्ने हो। तर पश्चिमा नवऔपनिवेशवाद (Neo-colonialism) को निरन्तर शोषणका कारण त्यो महादेश आजसम्म पनि गरिबीको दलदलमा फसाइएको छ।

विचारणीय कुरा के छ भने यस शताब्दीको अन्त्यसम्ममा पृथ्वीको करिब ४० प्रतिशत जनसङ्ख्या अफ्रिकामा हुने प्रक्षेपण गरिएको छ। तर त्यहाँका जनताको श्रम र स्रोतसाधनमाथि लन्डन, न्युयोर्क र पेरिसका स्टक एक्सचेन्जहरूमा सूचीकृत सयौँ बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूको नियन्त्रण छ।

यस प्रणालीले उपनिवेशवादको पुरानो स्वरूप (भौगोलिक कब्जा) लाई बदलेर आर्थिक तथा कर्पोरेट कब्जामा रूपान्तरण गरेको छ। यसमा अफ्रिकी जनतालाई जनावरझैँ जोताएर उनीहरूको रगत र पसिना जुकालेझैँ चुस्ने काम भइरहेको छ। अफ्रिकी महादेशका नेता र जनता अब यस शोषणविरुद्ध विद्रोह गर्न थालेका छन्। एप्स्टिन आइल्याण्ड (Epstein Island) जस्ता घटनाहरूले उजागर गरेको पश्चिमा अभिजात वर्गको नैतिक पतन, यौन शोषण र क्रूरतासँग जोडिएको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जालमाथि पनि उनीहरूले प्रत्यक्ष प्रश्न उठाउन थालेका छन्।

८. मानसिक दासता र उपनिवेशविरोधी सङ्घर्षको खिल्ली उडाउने भाष्य

हामीलाई उपनिवेशविरोधी सङ्घर्षको खिल्ली उडाउन र आफ्नै अधिकारप्रति शङ्कालु हुन सिकाइनुको मुख्य कारण पश्चिमा शक्तिहरूले हाम्रो दिमागमा स्थापित गरेको ‘सांस्कृतिक र बौद्धिक उपनिवेश’ (Mental Colonization) हो। यसलाई मानसिक दासता पनि भन्न सकिन्छ।

साम्राज्यवादी शक्तिहरूले संसारलाई भ्रमित पार्न यस्तो शैक्षिक र मिडिया पाठ्यक्रम तयार गरे, जसले उत्पीडितहरूलाई नै आफ्ना मुक्तिदाताहरूप्रति शङ्का गर्न र शोषकहरूलाई ‘सभ्य, लोकतान्त्रिक र आधुनिक’ मानेर पूजा गर्न सिकाउँछ। यदि विकासोन्मुख देशका जनताले उपनिवेशवादको वास्तविक क्रूरता बुझे र यसको विरोधमा एकजुट भए भने पश्चिमी शक्तिहरूका लागि सस्तो स्रोतसाधन र श्रमको आपूर्ति बन्द हुन्छ तथा उनीहरूको साम्राज्य ढल्न सक्छ भन्ने डर छ।

त्यसैले हामीलाई आफ्नै गौरवशाली इतिहास बिर्साएर औपनिवेशिक सङ्घर्षहरूलाई ‘कम्युनिस्ट वा उग्रवादी’ भन्दै खिल्ली उडाउन सिकाइएको हो, ताकि हामी सधैँ उनीहरूको वैचारिक दास बनिरहौँ र कहिल्यै पनि आफ्ना अधिकारका लागि उठ्न नसकौँ।

९. नेपाल र युक्रेनको नियति : पश्चिमा चश्मामा केवल ‘स्रोत र रणनीतिक भुमरी’

नेपालले एमसीसी (MCC) र ससर्त ऋणमार्फत व्यहोरेको आर्थिक दबाब तथा युक्रेनले आज भोगिरहेको भू–राजनीतिक विनाश दुवै पश्चिमा शक्तिहरूका लागि मानवीय संवेदनाको विषय नभई आफ्ना हितअनुकूल प्रयोग गरिने ‘रणनीतिक स्रोत’ मात्र हुन्।

पश्चिमा देशहरूले युक्रेनलाई रुसविरुद्धको युद्धमा एउटा साधन (Proxy) का रूपमा प्रयोग गरिरहँदा युक्रेनी नागरिकले परिकल्पना गरेको भविष्य वा उनीहरूको आत्मनिर्णयको अधिकारप्रति पश्चिमा साम्राज्यको कुनै चासो छैन। उनीहरूका लागि युक्रेन केवल रुसी शक्तिलाई कमजोर बनाउने युद्धभूमि हो।

ठ्याक्कै यही ढाँचामा नेपालजस्ता रणनीतिक भूगोलमा अवस्थित देशहरूलाई पनि सहायता, अनुदान र विकासको ‘तातो मायाको भ्रम’ देखाएर ऋणको पासो तथा एमसीसीजस्ता रणनीतिक सम्झौताहरूमा बाँधिएको छ। स्थानीय एजेन्ट (दलाल वर्ग) खडा गरेर देशको स्रोतसाधन र स्वाधीनताको दोहन गर्ने यो स्थापित पश्चिमा मोडेल हो। यसले अन्ततः राष्ट्रलाई आफ्ना निर्णय आफैँ गर्न नसक्ने अवस्थामा पुर्‍याएर परनिर्भर बनाउँछ।

१०. नश्लीय अहङ्कारको क्रूर इतिहास र सम्मोहित नेपाली समाज

भियतनाम, कम्बोडिया, अफ्रिकादेखि रेड इन्डियन्स र दक्षिण एसियासम्म बगेको रगतलाई मानव रगतका रूपमा स्वीकार गर्न नचाहने एङ्ग्लो–अमेरिकी र युरोपेली नश्लीय अहङ्कार (White Supremacy) को खतरनाक तस्बिरलाई नबुझी ‘तातो माया’ मा लट्ठिनु हाम्रो राष्ट्रिय चेतना कुण्ठित हुँदै गएको प्रमाण हो।

इतिहास साक्षी छ कि उपनिवेशवादीहरूले ‘सेतो छाला’ भएका मानिसबाहेक अरू कसैलाई पनि पूर्ण मानवका रूपमा हेरेनन्। उनीहरूका लागि अन्य महादेशका मानिसहरू केवल श्रम, स्रोतसाधन र युद्धका लागि बलि चढाइने वस्तु मात्र थिए।

आज अफ्रिका मण्डेलाको विरासत बोकेर जाग्दै आफ्ना नेलका डामहरू मेटाउन सङ्घर्षरत छ भने हामी नेपालीहरू अझै पनि पश्चिमा कूटनीति र डलरको सम्मोहनमा परेर ‘हामी पश्चिम होइनौँ, हामी त सम्भावित उपनिवेश हौँ’ भन्ने तीतो सत्य बोल्न डराइरहेका छौँ। यो सस्पेन्स फिल्मजस्तै खतरनाक दृश्य हो, जहाँ काम्दै कुनामा पस्ने कि सार्वभौमिकताको रक्षाका लागि जागेर ‘हुँदैन’ भन्न सक्ने भन्ने प्रश्न नै हाम्रो अस्तित्वको अन्तिम परीक्षा बनेको छ।

११. अफ्रिकाको रगतमा उभिएको पश्चिमा ‘वैभव’ र संरचित अज्ञानताको मोडेल

अफ्रिकाको स्रोतसाधन, जनजीवन र रगतको जगमा निर्मित पश्चिमा आधुनिकतासँग अफ्रिकी महादेशका लागि भन्न लायक कुनै पनि मानवीय वा ‘राम्रो’ कुरा छैन, किनकि उनीहरूले दिएको भनिएको विकास वास्तवमा अफ्रिकालाई सधैँ पराश्रित बनाइराख्ने एउटा रणनीतिक पासो मात्र थियो।

फ्रान्सेली वा बेलायती साम्राज्यवादीहरूले ‘हामीले तिमीहरूलाई पूर्वाधार र आधुनिक बैंकिङ प्रणाली दियौँ’ भन्नु इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो मजाक हो। कङ्गोका देशभक्त नेता प्याट्रिस लुमुम्बा वा तान्जानियाका जुलियस न्येरेरेजस्ता दूरदर्शी चिन्तकहरूले यस वास्तविकतालाई बेलैमा उदाङ्गो पारेका थिए।

उपनिवेशवादीहरूको नीति नै अफ्रिकी किशोरकिशोरीहरूलाई इन्जिनियरिङ, विज्ञान वा उच्च प्रविधि कहिल्यै नपढाउने, बरु उनीहरूलाई केवल मजदुर र कृषि दासका रूपमा सीमित राख्ने शिक्षा प्रणाली थोपर्नु थियो। ठ्याक्कै यही मोडेल आज नेपालजस्ता देशहरूमा ‘होटेल म्यानेजमेन्ट, वैदेशिक रोजगारीका तालिम वा सस्तो श्रम बजार’ का लागि युवाहरू तयार गर्ने नाममा लागू भइरहेको छ। यसले देशमा बौद्धिक र औद्योगिक क्रान्ति हुन दिँदैन तथा युवा पुस्तालाई नवऔपनिवेशवादको आधुनिक दास बनाइराख्छ।

१२. ‘रिजर्भ आधार’ को भ्रम र स्वतन्त्रता तथा समानता बाँड्ने वैकल्पिक विश्व

सिङ्गो महादेशलाई सधैँका लागि दास बनाइराख्न असम्भव छ भन्ने सत्य इतिहासले पुनः प्रमाणित गर्दैछ। पश्चिमी शक्तिहरूले सधैँ युद्ध, नश्लीय भेदभाव र कर्पोरेट लुट मात्र बाँडेका होइनन्; संसारमा यस्ता देश र दर्शनहरू पनि थिए र छन्, जसले मानवता, सार्वभौमिकता र विनासर्त समानताको सिद्धान्तलाई अघि सारेका छन्।

चाहे त्यो क्युबाले अफ्रिकाको मुक्ति आन्दोलन (अङ्गोला र नामिबिया) मा आफ्नो रगत बगाएर तथा चिकित्सकहरू पठाएर गरेको सहयोग होस्, वा औपनिवेशिक इतिहास नभएका र ‘पञ्चशीलको सिद्धान्त’ एवं सहअस्तित्वमा विश्वास गर्ने शक्तिहरू (जस्तैः चीन वा ग्लोबल साउथका अन्य साझा मञ्चहरू) ले राष्ट्रहरूको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगरी पूर्वाधार र औद्योगिक आत्मनिर्भरताका लागि गरिरहेका साझेदारीका प्रयासहरू हुन्।

असल नियतले र खुला आँखाले हेर्ने जोसुकैले पनि यो भिन्नता देख्न सक्छ। एकातिर कमिसन, लुट र युद्धको खेती गर्ने दानवीय प्रवृत्ति छ भने अर्कोतिर मानवता र न्यायपूर्ण बहुध्रुवीय विश्वव्यवस्थाको नयाँ बिहानी क्रमशः उदाउँदै छ।

निष्कर्ष

अन्त्यमा, यस गहन र वैचारिक बहसले विश्वराजनीतिको एउटा गम्भीर र क्रूर वास्तविकतालाई उजागर गर्न खोजेको छ। शक्ति राष्ट्रहरूले मिडिया, शिक्षा र सांस्कृतिक भाष्य (Narrative) मार्फत कमजोर देशहरूको चेतनालाई सम्मोहित पार्ने गर्छन्। जापानी नाटक VIVANT मा देखाइएको संज्ञानात्मक युद्ध, युक्रेन सङ्कटमा युरोपले भोगिरहेको आन्तरिक आर्थिक तथा ऊर्जा ‘आत्महत्या’ र अफ्रिकी महादेशको शताब्दीयौँ लामो प्राकृतिक तथा मानवीय स्रोतसाधनको लुट—यी सबै परिघटनाहरू एउटै औपनिवेशिक शृङ्खलाका कडी हुन्। पश्चिमले संसारका विकासोन्मुख राष्ट्रहरूलाई कहिल्यै समान मानवका रूपमा हेरेन। उनीहरूका लागि बाँकी विश्व आफ्ना कर्पोरेट तथा रणनीतिक स्वार्थ पूरा गर्ने सस्तो ‘स्रोतको भण्डार’ मात्र बनिरह्यो।

नेपालको सन्दर्भमा यो बहस झनै बढी मार्गदर्शक र गम्भीर छ। अनुदान, ससर्त ऋण र एमसीसीजस्ता रणनीतिक सम्झौताहरूको ‘तातो मायाको भ्रम’ मा परेर आफ्नो राष्ट्रिय सार्वभौमिकतालाई दाउमा राख्नु आत्मघाती साबित हुँदैछ। अफ्रिका मण्डेलाको विरासत र खनिज राष्ट्रियताको नयाँ लहर बोकेर बिस्तारै जाग्दै गर्दा नेपालले पनि आफ्नो कुण्ठित हुँदै गएको चेतनालाई जागृत गराउनु अत्यावश्यक भइसकेको छ।

हामी पश्चिम होइनौँ र हामी कसैको सम्भावित उपनिवेश वा आधुनिक दास बन्न तयार छैनौँ भन्ने दृढता राष्ट्रिय कूटनीति र शिक्षा नीतिमा देखिनुपर्छ। अबको विश्वव्यवस्था इतिहासको औपनिवेशिक अहङ्कार र एकाधिकार त्यागेर मानवता, सहअस्तित्व र सबैलाई साथमा लिएर अघि बढ्ने न्यायपूर्ण बहुध्रुवीय विश्व (Multipolar World) तर्फ अग्रसर हुनु नै समग्र मानव सभ्यताको हितमा हुनेछ।