जीविका ‘अश्रु’
गान्तोक, सिक्किम

कवितालाई खेलाँची मान्नु हुँदैन। कविता केवल शब्दहरूको मिलान वा सुन्दर वाक्य बनाउने अभ्यास मात्र होइन, यो मनको गहिराइबाट जन्मिएको अनुभूति हो। यसमा मानिसका पीडा, प्रेम, आशा, निराशा, सङ्घर्ष र जीवनका विभिन्न सत्यहरू समेटिएका हुन्छन्। कविताले कहिलेकाहीँ नबोलेका कुराहरू पनि बोल्छ र मौन भावनालाई समेत आवाज दिन सक्छ।

एउटा साँचो कविताले पाठकको मन छुन्छ, उसको सोच बदल्न सक्छ र जीवनलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा नयाँ उज्यालो ल्याउन सक्छ। समय बित्दै जाँदा पनि राम्रो कविता पुरानो हुँदैन, बरु अझ अर्थपूर्ण र कालजयी बन्दै जान्छ। त्यसैले कविता लेख्नु मात्र होइन, त्यसलाई सम्मानका साथ बुझ्नु, महसुस गर्नु र त्यसको भावभित्र डुब्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

मसँग अहिले ‘अग्निस्पन्दन’ कवितासङ्ग्रहको पीडीएफ आइपुगेको छ। प्रगतिशील लेखक तथा कवि कल्पना पौडेल ‘जिज्ञासु’को यो सङ्ग्रह पढ्दा साँच्चै नै मन छोयो। कवितामा भएको ओजले पीडीएफ हेरेर, पढेर केही लेखौँ अथवा लेख्नैपर्ने पुस्तक भएको अनुभव भयो। त्यसैले म कविताहरू पढ्न थालेँ।

यस सङ्ग्रहमा जम्मा लामाछोटा गरी बाउन्नवटा कविता छन्। एक सय छत्तीस पृष्ठको यस किताबमा निकै अब्बल कविताहरू छन्। उसो त कविका यसअघि नै सातवटा कृति प्रकाशित भइसकेका छन्। यो उहाँको आठौँ कृति हो।

‘अग्निस्पन्दन’ कवितासङ्ग्रहका यी कविताहरू प्रकृति, मातृत्व, मानव सभ्यता, प्रवास, पृथ्वी, अस्तित्व र आधुनिक युगका चुनौतीहरूलाई दार्शनिक गहिराइका साथ प्रस्तुत गरिएका छन्। कविले सामान्य विषयलाई पनि केवल भावनात्मक रूपमा नभई वैचारिक उचाइमा उठाएर हेर्ने प्रयास गरेकी छिन्।

सबैभन्दा बलियो पक्ष भनेको कविको बिम्ब निर्माण गर्ने क्षमता हो। उदाहरणका लागि, ‘धरतीको गर्भ’, ‘ज्वालामुखी’, ‘डिजिटल जालोका सूक्ष्म तरङ्ग’, ‘माटोको सुवास’, ‘मौनताको मसी’ जस्ता प्रतीकहरूले कवितालाई साधारण वर्णनभन्दा माथि उठाएका छन्। यस्ता बिम्बहरूले पाठकलाई सोच्न बाध्य पार्छन्।

यस सङ्ग्रहका केही कविताबारे मैले सामान्य चर्चा गरेकी छु। ती हुन्—

‘आमा ती हुन्’

‘आमा ती हुन्’ कविता विशेष रूपमा प्रभावशाली देखिन्छ। यसमा आमालाई केवल जन्मदिने व्यक्तिका रूपमा होइन, सभ्यता, करुणा, त्याग र मानवताको मूल स्रोतका रूपमा चित्रण गरिएको छ। कविताको अन्त्यमा आएको भाव— ‘आमा केवल माया होइनन्, मानवताको पुनर्लेखन हुन्’— निकै सशक्त र स्मरणीय छ।

‘अग्निस्पन्दन’

‘अग्निस्पन्दन’ मा विद्रोह, आत्मचेतना र अन्यायविरुद्धको भित्री आगोलाई ज्वालामुखीको प्रतीकमार्फत व्यक्त गरिएको छ। यसले सामाजिक चेतनासँगै व्यक्तिगत अस्तित्वको खोजलाई पनि समेटेको छ।

‘धरतीको चिठी’ र ‘माटोको सुवास’

‘धरतीको चिठी’ र ‘माटोको सुवास’मा वातावरण, प्रवास र आफ्नो माटोसँगको सम्बन्धलाई अत्यन्त संवेदनशील ढङ्गले चित्रण गरिएको छ। विशेष गरी प्रवासी जीवनको खालीपन र मातृभूमिप्रतिको मोह प्रभावकारी रूपमा अभिव्यक्त भएको छ।

‘प्रिय धुलिखेल’

‘प्रिय धुलिखेल’ धुलिखेलप्रतिको गहिरो प्रेम, आत्मीयता र प्राकृतिक सौन्दर्यलाई भावनात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिएको कविता हो। कविले धुलिखेललाई केवल स्थान नभई स्मृति, प्रेरणा र शान्तिको प्रतीकका रूपमा चित्रण गरेकी छिन्।

‘काँचभित्र छायाँ’

‘काँचभित्र छायाँ’ आधुनिक प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल र आभासी संसारले मानिसको जीवनमा पारेको प्रभावलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिएको कविता हो। यसले वास्तविकता र डिजिटल जीवनबीचको द्वन्द्वलाई उजागर गर्छ।

‘गुँड छाडेको चरी’

‘गुँड छाडेको चरी’ सङ्घर्ष, स्वतन्त्रता, त्याग र भविष्यप्रतिको आशालाई अभिव्यक्त गर्ने कविता हो। जीवनको कठिन यात्रामा पनि लक्ष्यतर्फ अघि बढ्ने प्रेरणा यसमा पाइन्छ।

‘म माझी हुँ’

‘म माझी हुँ’ शिक्षा, ज्ञान र मानवताको महत्त्वलाई केन्द्रमा राखिएको कविता हो। कविले आफूलाई ज्ञानको मार्गदर्शकका रूपमा प्रस्तुत गर्दै समानता र उज्ज्वल भविष्यको सन्देश दिएकी छिन्।

‘सीमाको आँसु’

‘सीमाको आँसु’ राष्ट्रिय स्वाभिमान, सीमा विवाद र नेपाली भूमिप्रतिको गहिरो संवेदनालाई व्यक्त गरिएको राष्ट्रवादी कविता हो। यसले देशप्रेम र राष्ट्रिय एकताको भावनालाई बलियो बनाउँछ।

‘प्रगतिशील नारी हुँ म’

‘प्रगतिशील नारी हुँ म’ आत्मनिर्भर, सचेत र अधिकारप्रति जागरूक महिलाको आवाज प्रस्तुत गर्ने कविता हो। यसले महिला सशक्तीकरण, स्वतन्त्र सोच र सामाजिक परिवर्तनको पक्ष लिन्छ।

‘मानिस र प्रकृति’

‘मानिस र प्रकृति’ मानिस र प्रकृतिको अविच्छिन्न सम्बन्धलाई दार्शनिक शैलीमा चित्रण गरिएको कविता हो। प्रकृतिको संरक्षण र सहअस्तित्वको सन्देश यसमा व्यक्त गरिएको छ।

‘नेपाल आमाको प्रश्न’

‘नेपाल आमाको प्रश्न’ देशको वर्तमान राजनीतिक तथा सामाजिक अवस्था र सुशासनप्रतिको प्रश्न उठाउने चेतनामूलक कविता हो। यसले राष्ट्रप्रेमसँगै परिवर्तन र जिम्मेवारीको आवश्यकतालाई औँल्याउँछ।

‘सीताको अग्निपरीक्षा’

‘सीताको अग्निपरीक्षा’ कविताले सीताको अग्निपरीक्षालाई आधार बनाएर आज पनि महिलाले भोगिरहेका शङ्का, विभेद र अन्यायको विरोध गरेको छ। पौराणिक कथालाई वर्तमान समाजसँग जोड्दै समानता, न्याय र नारी सम्मानको सशक्त सन्देश दिएको छ।

‘माटोको गीत’

‘माटोको गीत’मा जन्मभूमिप्रतिको प्रेम, प्रकृतिको सौन्दर्य र राष्ट्रिय गौरवको भावना अभिव्यक्त भएको छ। मातृभूमिको माटो, संस्कृति र इतिहासप्रति गहिरो सम्मान व्यक्त गर्दै देशप्रेमको भावना जगाइएको छ।

‘हाम्रो सपना र उनीहरूको डर’

‘हाम्रो सपना र उनीहरूको डर’ कविताले न्याय, समानता र स्वतन्त्रताको पक्षमा उठ्ने जनआवाजलाई चित्रण गरेको छ। परिवर्तन चाहने जनताको सपना र त्यसबाट डराउने शोषक शक्तिको मनोविज्ञानलाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

‘सन्तान’

‘सन्तान’ कविताले आमाबुबाको त्याग, माया र जिम्मेवारीलाई मार्मिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। सन्तानको भविष्य उज्ज्वल बनाउन अभिभावकले गर्ने निस्वार्थ समर्पणको महत्त्वलाई कविताले उजागर गरेको छ।

‘मेरो खजुरा’

‘मेरो खजुरा’ कवितामा खजुरा क्षेत्रको इतिहास, सङ्घर्ष, विकास र प्राकृतिक सौन्दर्यलाई चित्रण गरिएको छ। स्थानीय जनजीवन, परिवर्तन र आशालाई समेट्दै आफ्नो जन्मथलोप्रतिको आत्मीयता र गर्व व्यक्त गरिएको छ।

हुन सक्छ, कतै–कतै भाषागत त्रुटि छन्, कतै शब्द चयनमा पनि कमजोरी देखिन सक्छ। तर यति गहन लेखनका कारण नराम्रा पक्षहरूलाई राम्रा पक्षले छोप्न सफल भएको अनुभव हुन्छ।

समग्रमा भन्नुपर्दा, यी सबै कविताहरूमा प्रकृति, राष्ट्रप्रेम, शिक्षा, महिला सशक्तीकरण, मानवीय मूल्य, सामाजिक यथार्थ र समकालीन चेतनालाई सरल तर प्रभावकारी भाषामा प्रस्तुत गरिएको छ। कविले प्रतीकात्मक शैली, भावनात्मक अभिव्यक्ति र विचारप्रधान विषयवस्तुमार्फत पाठकलाई सोच्न र समाजप्रति जिम्मेवार बन्न प्रेरित गरेकी छिन्।

कविताको भाषा परिष्कृत, साहित्यिक र संस्कृतनिष्ठ छ। शब्द चयन प्रभावशाली छ र भावलाई उचाइ दिन्छ। तर कतिपय ठाउँमा भाषा अत्यधिक गहन भएकाले सामान्य पाठकले अर्थ बुझ्न एकभन्दा बढी पटक पढ्नुपर्ने हुन सक्छ।

यी कविताहरू सामान्य भावुक कविता होइनन्; चिन्तनप्रधान, दार्शनिक र प्रतीकात्मक मुक्तकाव्य हुन्। कविमा गहिरो अध्ययन, भाषामाथिको पकड र जीवनलाई व्यापक दृष्टिले हेर्ने क्षमता देखिन्छ। यी रचनाहरूले केवल भावना व्यक्त गर्दैनन्, पाठकलाई प्रश्न गर्न, सोच्न र आत्ममन्थन गर्नसमेत प्रेरित गर्छन्।