प्रकाश थापा मगर
काठमाडौँ । वरिष्ठ समालोचक निनु चापागाईंले तिजको सन्दर्भमा सकारात्मक पाटो गौण भएको बताउनुभएको छ । ‘तिजका सकारात्मक पाटा छन्’ उहाँले भन्नुभयो– ‘तर ती सकारात्मक पाटा तिजको मुख्य पक्ष होइन, बरु नकारात्मक पाटा नै मुख्य पाटो हो ।’
प्रगतिशील लेखक सङ्घ काठमाडौँको आयोजनमा २०७७ साउन ३० गते आयोजित भर्चुअल अन्तरक्रियामा अतिथि वक्ताको रूपमा मन्तव्य राख्दै उहाँले तिज मूलतः धार्मिक चाड भएको बताउनुभयो । ‘तिज मूलतः हिन्दु उच्चजातिका महिलाको पर्व हो’ उहाँले अगाडि भन्नुभयो– ‘व्यावहारिक रूपबाट हेर्ने हो भने तिज आम महिलाको पर्व होइन ।’ उहाँले तिजलाई लिङ्गवादी चाड बताउनुभयो । ‘तिज महिलाहरूको लिङ्गवादी चाड हो, ठिक त्यसैगरी, जसरी जनैपूर्णिमा पुरुषवादी पर्व हो’ उहाँले भन्नुभयो ।
स्वस्थानी कथाकै अर्को स्वरूप तिजको प्रसङ्गमा पनि आएको बताउँदै उहाँले हिन्दु धर्मको महिलाप्रतिको दृष्टिकोण भानुभक्तको “बधुशिक्षा” मार्फत् प्रकट भएको बताउनुभयो । उहाँले तिजलाई होइन, प्रगतिशील सोच राख्नेहरूले ८ मार्चलाई महिलाको महान् पर्वको रूपमा मनाउने संस्कार विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिनुभयो । उहाँले प्रगतिवादीहरू ‘इभोल्युसन (विकासवाद) तर्फ होइन, रिभोल्युसन (क्रान्ति) तर्फ अगाडि बढ्नुपर्ने बताउनुभयो ।
कार्यक्रममा मन्तव्य राख्दै अखिल नेपाल महिला सङ्घकी अध्यक्ष मीना पुनले समाजमा विद्यमान धार्मिक रीतिरिवाजले महिलालाई कमजोर रूपमा प्रस्तुत गरेको बताउनुभयो । ‘स्थिति कहाँसम्म पुगेको छ भने यस्तो शिक्षाबाट स्वयम् महिलाले नै आफूलाई हीन, कमजोर महशुस गर्न थालेका छन्’ महिलानेतृ पुनले भन्नुभयो । तिजको सन्दर्भमा पतिको दीर्घायुका लागि ब्रत बस्ने र रजस्वलासँग जोडिएको पापको प्रसङ्ग अत्यन्तै रूढीवादी तथा अन्धविश्वासपूर्ण भएको बताउनुभयो ।
‘तिजमा ब्रत बसेर पतिको आयु लम्बिदैन’ पुनले अगाडि भन्नुभयो– ‘कहिलेकाहीँ ब्रत बस्दा स्वास्थ्यलाभ हुन सक्छ, यसरी ब्रत बस्ने महिलाको आयु लम्बिन सक्छ ।’ उहाँले वास्तवमा पतिपत्नीको माझमा मायाप्रेम र सुमधुर सम्बन्ध कायम भएमा उनीहरू दुवै दीर्घायु हुन सक्ने बताउनुभयो । ब्रत र रजस्वलाका बारेमा शहरमा बस्ने पढेलेखेका महिलामा नै अन्धविश्वास रहेको बताउँदै पुनले भन्नुभयो– ‘शहरकै महिला रजस्वला भएका बेला बगैँचामा जान्नन्, त्यहाँको फलफूलको बोटलाई छुँदैनन् ।’ उहाँले ब्रतप्रतिको विश्वास शहरमा पनि त्यत्तिकै रहेको बताउनुभयो ।
अर्का वक्ता डा. यादेवी ढकालले तिजको अवसरमा मनको वेदना पोख्न पाइने, माइत जान पाइने भए पनि अहिलेको तिज पुँजीवाद र उपभोक्तावादले गाँजिएको बताउनुभयो । ‘एनजिओले दर खुवाइदिएपछि तिज महिनौँसम्म मनाउन थालिएको छ’ डा. ढकालले भन्नुभयो– ‘तिज अहिले पुँजीवादी बजारद्वारा मार्गनिर्देशित हुँदै छ ।’ तिजलाई पूर्णतः बहिष्कार गर्नुभन्दा त्यसमा सामेल भएर रूपान्तरणमा लाग्न उहाँले आग्रह गर्नुभयो ।
कार्यक्रममा प्रमुख अतिथि प्रलेसका केन्द्रीय अध्यक्ष प्रा.डा. जीवेन्द्र देव गिरीले चाडवाड, लोकमिथकमा भएका सकारात्मक पक्षलाई ग्रहण गर्नुपर्ने आवश्यकतामा जोड दिनुभयो । उहाँले सकारात्मक पक्ष जहाँ, जुन रूपमा भए पनि त्यसको प्रगतिशील उपयोगतर्फ ध्यान दिनुपर्ने बताउनुभयो ।
महासचिव समीर सिंह, कोषाध्यक्ष प्रा.डा धु्रवकुमार घिमिरे, पूर्व अध्यक्ष तथा सल्लाहकारहरू मातृका पोखरेल, अमर गिरीसमेतको आतिथ्यता रहेको सो कार्यक्रमको अध्यक्षता प्रलेस काठमाडौँका अध्यक्ष कौशिला रिसालले गर्नुभएको थियो । सचिव सुवास जिसीको सञ्चालनमा अघि बढेको उक्त कार्यक्रममा उपाध्यक्ष देवकुमारी लुइटेलले स्वागत मन्तव्य राख्नुभएको थियो । कार्यक्रममा जिल्ला सदस्य ज्ञानु विद्रोहीले फ्लोरबाट उठेका प्रश्नको संयोजन गर्नुभएको थियो ।
