काठमाडौं, २९ जेठ । बालश्रमको विश्वव्यापी समस्या तथा यसको अन्त्यका लागि आवश्यक प्रयासबारे जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने उद्देश्यले आज विश्वभर विभिन्न कार्यक्रम गरी विश्व बालश्रमविरुद्ध दिवस मनाइँदै छ।
अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन (आईएलओ) को आह्वानमा सन् २००२ देखि प्रत्येक वर्ष जुन १२ मा यो दिवस मनाउने गरिएको हो।
आईएलओका अनुसार बालश्रम अन्त्यका लागि विगत दुई दशकमा उल्लेखनीय प्रगति भए पनि हालको गति पर्याप्त छैन। सन् २०२५ भित्र बालश्रम उन्मूलन गर्ने विश्वव्यापी लक्ष्य पूरा हुन नसकेको संस्थाले जनाएको छ।
संयुक्त राष्ट्रसंघीय बालकोष (युनिसेफ) र आईएलओको तथ्यांकअनुसार सन् २००० मा विश्वभर २४ करोड ६० लाख बालबालिका बालश्रममा संलग्न थिए। उक्त संख्या घटेर हाल १३ करोड ८० लाखमा झरेको छ। तथापि, बालश्रम अन्त्यका लागि भइरहेको प्रगति अपेक्षाकृत सुस्त रहेकाले आगामी पाँच वर्षभित्र यो समस्या अन्त्य गर्न हालको तुलनामा ११ गुणा तीव्र गतिमा काम गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ।
विश्वमा बालश्रमको सबैभन्दा ठूलो भार अफ्रिकी महादेशले वहन गरिरहेको छ। त्यहाँ विश्वका कुल बालश्रमिकमध्ये झन्डै दुईतिहाइ अर्थात् करिब आठ करोड ७० लाख बालबालिका बालश्रममा संलग्न छन्। अफ्रिकामा बालश्रमको दर २४ प्रतिशतबाट २२ प्रतिशतमा झरे पनि जनसंख्या वृद्धि, निरन्तर तथा नयाँ द्वन्द्व, चरम गरिबी र कमजोर सामाजिक सुरक्षा प्रणालीका कारण प्रभावित बालबालिकाको संख्या उल्लेखनीय रूपमा घट्न सकेको छैन।
एसिया तथा प्रशान्त क्षेत्रमा भने सन् २०२० यता उल्लेखनीय सुधार देखिएको छ। यस अवधिमा बालश्रमको दर ६ प्रतिशतबाट ३ प्रतिशतमा झरेको छ भने बालश्रममा संलग्न बालबालिकाको संख्या चार करोड ९० लाखबाट घटेर दुई करोड ८० लाखमा पुगेको छ। यस्तै, ल्याटिन अमेरिका तथा क्यारिबियन क्षेत्रमा बालश्रमको दर स्थिर रहे पनि प्रभावित बालबालिकाको संख्या ८० लाखबाट घटेर करिब ७० लाखमा झरेको युनिसेफको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
प्रतिवेदनअनुसार कृषि क्षेत्र बालश्रमको सबैभन्दा ठूलो केन्द्र बनेको छ, जहाँ कुल बालश्रमिकमध्ये ६१ प्रतिशत बालबालिका कार्यरत छन्। सेवा क्षेत्रमा २७ प्रतिशत बालबालिका संलग्न छन्, जसमा घरेलु कामकाज तथा बजारमा सामान बिक्रीजस्ता गतिविधि समावेश छन्। उद्योग क्षेत्रमा १३ प्रतिशत बालबालिका कार्यरत छन्, जसमा खानी तथा उत्पादनमूलक उद्योगसमेत पर्छन्।
बालश्रम अन्त्यको अभियानलाई प्रभावकारी बनाउन युनिसेफ र आईएलओले सरकारहरूलाई जोखिममा रहेका परिवारका लागि सामाजिक सुरक्षा तथा बालभत्ताजस्ता कार्यक्रम विस्तार गर्न, बाल संरक्षण प्रणाली सुदृढ बनाउन, गुणस्तरीय शिक्षामा सबै बालबालिकाको पहुँच सुनिश्चित गर्न, युवा तथा वयस्कका लागि मर्यादित रोजगारी सिर्जना गर्न तथा श्रम कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयनमार्फत आपूर्ति शृंखलामा हुने बालशोषण रोक्न आग्रह गरेका छन्।
बालश्रमले बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा तथा समग्र विकासमा गम्भीर असर पार्ने भएकाले यसको अन्त्यका लागि सरकार, निजी क्षेत्र, समुदाय तथा अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारबीचको सहकार्यलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्नेमा जोड दिइएको छ।
