• गणेशप्रसाद आचार्य

आगामी फागुन २१ मा प्रतिनिधिसभाको निर्वाचन हुँदैछ । यहाँ फागुन २१ मा हुने निर्वाचन र दाङ देउखुरीको निर्वाचन क्षेत्र नम्बर १ आधारित बिस्लेषण गर्ने प्रयत्न गरिँदैछ । यो भुभागको ठुलो हिस्सा देउखुरी भएको हुनाले मुलत देउखुरी र त्यहाँको थारु वस्तिमा आधारित विस्लेषण हुनेछ । दाङ निर्वाचन क्षेत्र नम्बर १ लाई बुझ्नु भनेको नेपालको समग्र राजनीतिक विकासक्रम, राज्यको प्राथमिकता र सामाजिक संरचनालाई बुझ्नु हो । यो क्षेत्र प्राकृतिक सम्भावनाले भरिपूर्ण छ, उत्पादनशील छ र श्रमशील जनताले जीवन्त बनाएको भूगोल हो । तर यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै पनि यहाँँको विकास अनुभव सधैँ अपूरो किन रह्यो भन्ने प्रश्न गम्भीर रूपमा उठाउनुपर्ने समय आएको छ । यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने प्रयास नै आजको निर्वाचनको वास्तविक सान्दर्भिकता हो । तर अधिकाङ्श पार्टी र उम्मेदवारको ध्यान झुट र पपुलारिटीमा सिमित छ ।

देउखुरी उपत्यका यस निर्वाचन क्षेत्रको केन्द्रीय आधार हो । ऐतिहासिक रूपमा हेर्दा देउखुरी कुनै योजनाबद्ध बसोबासबाट बनेको क्षेत्र होइन, यो श्रम, सहनशिलता र सामूहिक जीवन संस्कृतिबाट निर्माण भएको भूभाग हो । विशेषतः थारु समुदाय, जो यस उपत्यकाका भूमिपुत्र हुन्, पुस्तौँदेखि यहाँँको प्राकृतिक परिवेशसँग सहअस्तित्वमा बाँचेका छन् । कठिन रोग, वातावरणीय जोखिम र राज्यको न्यून उपस्थितिकाबीच पनि उनीहरूले यो भूमिलाई उत्पादनशील बनाए । देउखुरी आज उर्वर कृषि उपत्यकाका रूपमा चिनिनु यसै निरन्तर श्रमको परिणाम हो ।

इतिहासको यो योगदान विकासका नीतिगत दस्तावेज र राजनीतिक निर्णयहरूमा पर्याप्त गहिराइका साथ प्रतिबिम्बित हुन सकेको देखिँदैन । भूमिको स्वामित्व, उत्पादनको अधिकार र विकासको प्राथमिकतामा थारु समुदाय तथा किसान वर्ग सधैँ निर्णायक तहबाट बाहिरै रहेको अनुभूति व्यापक छ । भूमिसुधारका प्रयासहरू भए, तर ती प्रयासले ऐतिहासिक अन्याय सच्याउनेभन्दा कागजी सन्तुलन कायम गर्ने दिशामा बढी केन्द्रित देखिए । यसले देउखुरीका वास्तविक उत्पादक वर्गमा दीर्घकालीन असुरक्षाको भावना पैदा गरेको छ ।

आर्थिक दृष्टिले देउखुरी दाङ जिल्लाको प्रमुख कृषि आधार हो । यहाँँको उत्पादनले स्थानीय बजार, शहरी क्षेत्र र क्षेत्रीय आपूर्ति शृङ्खलालाई समेत प्रभाव पार्दछ । तर उत्पादनको परिमाण र उत्पादकको जीवनस्तरबीचको दूरी अझै घट्न सकेको छैन । समयमै मल नपाउनु, सिँचाइ प्रणालीको अपूर्णता, कृषि प्रविधिमा सीमित पहुँच र बजार व्यवस्थापनको कमजोरीले किसानको श्रमको मूल्य निर्धारण उसकै हातमा रहन दिएको छैन । उत्पादन र निर्णय प्रक्रियाबीचको यही असन्तुलन ग्रामीण अर्थतन्त्रको दीर्घकालीन कमजोरी बनेको छ ।

संस्कृतिको सवालमा देउखुरी अत्यन्तै समृद्ध क्षेत्र हो । थारु भाषा, सामाजिक संरचना, श्रम संस्कार, पर्व र परम्पराले यहाँँको समाजलाई अनुशासित र सामूहिक बनाएको छ । यी तत्वहरू केवल सांस्कृतिक पहिचान मात्र होइनन्, समाज सञ्चालनका आधारभूत संरचना पनि हुन् । तर राज्यको दृष्टिमा यी संस्कृति धेरैजसो संरक्षण र प्रदर्शनको विषय बनेका छन्, अधिकार र नीति निर्माणसँग गहिरो रूपमा जोडिन सकेका छैनन् । संस्कृति र विकासबीचको यो दूरीले सांस्कृतिक न्यायको प्रश्नलाई अझ जटिल बनाएको छ ।

राजनीतिक सहभागिताको प्रश्न पनि यही संरचनासँग जोडिएको छ । निर्वाचन प्रक्रियामा सबै समुदायको सहभागिता सुनिश्चित देखिए पनि, निर्वाचनपछिको नीति निर्माण र निर्णय प्रक्रियामा स्थानीय आवाज कमजोर बन्दै जाने प्रवृत्ति देखिन्छ । समावेशीता र प्रतिनिधित्वका अवधारणाहरू व्यवहारमा संस्थागत नहुँदा, राजनीति नागरिकको दैनिक जीवनसँग टाढिँदै गएको अनुभूति पैदा भएको छ । यो लोकतान्त्रिक अभ्यासको गुणस्तरका लागि चिन्ताजनक विषय हो ।

युवाको अवस्था यस समग्र यथार्थसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ । देउखुरीका युवामा श्रम गर्ने क्षमता छ, उत्पादनसँग जोडिने इच्छा छ र आफ्‌नै भूमिमा भविष्य निर्माण गर्ने आकांक्षा छ । तर कृषि उत्पादनसँग जोडिएका उद्योग, प्रशोधन केन्द्र, भण्डारण संरचना र बजार संयन्त्रको अभावले उनीहरूलाई यही क्षेत्रमा टिक्ने वातावरण दिएको छैन । युवा पलायन यहाँँ केवल रोजगारीको समस्या होइन, सामाजिक निरन्तरता र सांस्कृतिक हस्तान्तरणसँग जोडिएको गम्भीर विषय बनेको छ ।

यी सबै पक्षलाई समग्र रूपमा हेर्दा स्पष्ट हुन्छ—समस्या व्यक्तिको होइन, संरचनाको हो । लोकप्रिय नारा, अल्पकालीन कार्यक्रम र सतही विकास अवधारणाले दीर्घकालीन समाधान दिन सक्दैनन् । उत्पादन, श्रम, संस्कृति र स्थानीय सहभागितालाई केन्द्रमा राख्ने नीतिगत स्पष्टता बिना दिगो विकास सम्भव हुँदैन ।

यही सन्दर्भमा राष्ट्रिय जनमोर्चाको राजनीतिक दृष्टिकोण प्रासंगिक हुन्छ । राष्ट्रिय जनमोर्चा सत्ता प्राप्तिलाई मात्र लक्ष्य बनाउने दल होइन । यसले सधैँ राष्ट्रिय हित, सामाजिक न्याय र सिद्धान्तनिष्ठ राजनीतिलाई प्राथमिकतामा राख्दै आएको छ । विचारसँग सम्झौता नगरी राजनीति गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास यसको आधार हो । यही कारण यसले लोकप्रियतावादभन्दा माथि उठेर दीर्घकालीन नीति र संरचनागत सुधारको कुरा गर्दै आएको छ ।

देउखुरी र सम्पूर्ण निर्वाचन क्षेत्र नम्बर १ का सन्दर्भमा हाम्रो दृष्टिकोण सन्तुलित र स्पष्ट छ । कृषि र उत्पादनलाई अर्थतन्त्रको आधार बनाउने, किसानलाई नीति निर्माणको केन्द्रमा राख्ने, भूमिसम्बन्धी समस्यालाई दीर्घकालीन समाधानतर्फ लैजाने र संस्कृतिलाई अधिकारसँग जोड्ने—यी विषयहरूलाई हामी अलग–अलग होइन, समग्र विकासको अभिन्न अङ्गका रूपमा हेर्छौँ । थारु समुदायको सवालमा भूमि, भाषा, संस्कृति र राजनीतिक सहभागितालाई आपसमा सम्बन्धित अधिकारका रूपमा बुझ्नुपर्छ भन्ने हाम्रो धारणा छ ।

शिक्षा र स्वास्थ्यलाई आधारभूत सार्वजनिक सेवाको रूपमा मजबुत नगरी समान अवसरको अवधारणा सार्थक हुन सक्दैन । देउखुरीजस्ता उत्पादनशील तर उपेक्षित क्षेत्रका लागि सार्वजनिक शिक्षा र स्वास्थ्य संरचनाको सुदृढीकरण सामाजिक न्यायको आधार हो । यसमा राज्यको स्पष्ट जिम्मेवारी हुनुपर्छ भन्ने हाम्रो मान्यता छ ।

यो निर्वाचन व्यक्तिको मात्र छनोट होइन, राजनीतिक सोच र विकासको दिशाको छनोट हो । भावनात्मक अपिलभन्दा माथि उठेर, तथ्य, यथार्थ र दीर्घकालीन हितका आधारमा निर्णय गर्ने समय आएको छ। म आफु राष्ट्रिय जनमोर्चाको तर्फ देखि प्रतिनिधिसभाको लागि यस क्षेत्रको उम्मेदवार भएको कारण यहाँँ कुनै चमत्कारी वाचा लिएर आएको छैन । म देउखुरीको ऐतिहासिक यथार्थ, सामाजिक संरचना र आर्थिक सम्भावनालाई गम्भीरतापूर्वक बुझेर, क्रमिक तर दिगो परिवर्तनको बाटो प्रस्ताव गर्न आएको हुँ । यो बाटो सबै समुदायलाई समेट्ने, श्रमलाई सम्मान गर्ने र नीति निर्माणमा नागरिकको भूमिका सुनिश्चित गर्ने बाटो हो ।

यदि देउखुरीका भूमिपुत्र थारु समुदायले आफ्‌नो योगदानको संस्थागत सम्मान खोजिरहेका छन्, यदि किसानले उत्पादन र मूल्य निर्धारणमा न्याय चाहिरहेका छन्, यदि युवाले आफ्‌नै माटोमा भविष्य निर्माण गर्न चाहिरहेका छन् भने—यो निर्वाचन विवेकपूर्ण, सन्तुलित र दीर्घकालीन सोचका साथ निर्णय गर्ने अवसर हो । राष्ट्रिय जनमोर्चा र गिलास चिन्हमा गरिएको मतदान कुनै क्षणिक भावनाको अभिव्यक्ति होइन, देउखुरीको माटो, उत्पादन, संस्कृति र साझा भविष्यप्रतिको सचेत प्रतिबद्धता हुनेछ । बाकि बौद्धिक, भिजनरी र समाजसेबाको हुटहुटि भएको मान्छे छान्ने कि भ्रष्ट, भिड, सेबानिबृत रहर, मौकापरस्त, बिखण्डनकारी छान्ने त्यो सचेत मतदाताको छनोटको कुरा हो । मलाई आसा छ आब सचेत मतदाताहरु गम्भीररुपमा समिक्षा गर्नु हुनेछ र गिलासमा मतदान गर्नु हुनेछ ।