-गणेश आचार्य

समकालीन नेपाली राजनीतिक घटनाक्रम, पार्टीहरूको टुटफुट, विभाजन, पुनर्गठन, गठजोड, सरकारका नीति–निर्णय र तिनका वरिपरि निर्मित समर्थन तथा विरोधका धाराहरूलाई तथ्यपरक रूपमा विश्लेषण गर्दा एउटा केन्द्रीय प्रश्न अपरिहार्य रूपमा उठ्छ । यी सबै प्रक्रियाहरू उत्पीडित वर्गको ऐतिहासिक मुक्तिको दिशामा उन्मुख छन् कि शासक वर्गको सङ्कट व्यवस्थापनका लागि समय–समयमा दोहोरिइरहने रणनीतिक अभ्यास मात्र हुन् ? यहाँ यो विषयमा थोरै चर्चा गर्ने कोशिस गरिएको छ ।

मार्क्सवादी दृष्टिकोणले राजनीतिलाई व्यक्तिको नियत, भाषणको कौशल, सामाजिक सञ्जालमा देखिएको लोकप्रियता वा नैतिक आवरणको आधारमा मूल्याङ्कन गर्दैन । यो दृष्टिकोण उत्पादन सम्बन्ध, वर्गीय संरचना, राज्यसत्ताको चरित्र र ऐतिहासिक भौतिकवादको वैज्ञानिक विधिबाट सामाजिक यथार्थको परीक्षण गर्छ । त्यसैले सतहमा देखिने राजनीतिक हलचलभन्दा भित्र लुकेका संरचनागत विरोधाभास र वर्गीय स्वार्थको विश्लेषण निर्णायक हुन्छ ।

नेपालजस्तो अर्ध–औपनिवेशिक र अर्ध–सामन्ती समाजमा राज्यसत्ता केवल आन्तरिक वर्गसम्बन्धको उपज मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय पूँजी, भू–राजनीतिक दबाब र घरेलु दलाल पूँजीबीचको जटिल गठजोडद्वारा निर्देशित संरचना पनि हो भन्ने तथ्यलाई अस्वीकार गर्नु स्वयं वैचारिक अन्धोपन हो । यही संरचनागत यथार्थका कारण सरकार परिवर्तन, संविधान संशोधन वा सत्ता गठबन्धन फेरिए पनि राज्यको वर्गीय दिशा परिवर्तन नहुने तथ्य बारम्बार प्रमाणित भएको छ ।

२०४६ सालपछि बहुदलीय व्यवस्थाको पुनःस्थापना, २०६२/६३ को आन्दोलनपछि राजतन्त्रको अन्त्य र गणतन्त्रको स्थापना, तथा त्यसपछिका वर्षहरूमा देखिएका राजनीतिक उतारचढावहरूले एउटै यथार्थ उजागर गर्छन्‌—राज्यसत्ता जनताको हातमा गएको होइन, केवल शासक वर्गभित्रको शक्ति सन्तुलन पुनःव्यवस्थित भएको मात्र हो । सत्ता संरचनामा सामन्ती अवशेष, दलाल पूँजी र अन्तर्राष्ट्रिय हितसमूहको प्रभाव यथावत् रहँदा जनताको जीवनमा गुणात्मक परिवर्तन सम्भव हुँदैन ।

पार्टीहरूको टुटफुटलाई केवल नेतृत्व विवाद, अहंकारको टकराव वा संगठनात्मक कमजोरीका रूपमा व्याख्या गर्नु गम्भीर राजनीतिक सरलीकरण हो । अधिकांश विभाजनको वास्तविक कारण पार्टी सत्ता र राज्यसत्तासँगको सम्बन्धमा निहित हुन्छ, जहाँ सिद्धान्तभन्दा सत्ता पहुँच, वर्गीय प्रतिबद्धताभन्दा सुविधा र दीर्घकालीन रणनीतिभन्दा तात्कालिक लाभ हावी हुन्छ । पार्टी सत्ता र राज्यसत्ता नजिकिँदै जाँदा विचार गौण बन्छ र पद, स्रोत तथा प्रभाव प्रमुख बन्न पुग्छ ।

क्रान्तिकारी आन्दोलनको इतिहासले स्पष्ट देखाएको छ—जब कुनै पार्टी जनसमुदायको वर्गीय सङ्घर्षबाट क्रमशः अलग भएर संसदीय गणित, मन्त्रीपरिषद् र राज्यको दैनिकीमा आत्मसात् हुन थाल्छ, तब त्यही पार्टीभित्र अवसरवाद, संशोधनवाद र अन्ततः संगठनात्मक विभाजन अपरिहार्य बन्छ । यो कुनै आकस्मिक दुर्घटना होइन, बरु वर्गीय आधार कमजोर हुँदै गएको स्वाभाविक परिणाम हो । विभाजनपछि जन्मिने नयाँ समूहहरू प्रायः ‘नयाँ’, ‘वैकल्पिक’, ‘सुधारिएको’ वा ‘पुरानाबाट अलग’ भन्ने भाष्य बोकेर प्रस्तुत हुन्छन् । तर तिनको कार्यक्रम, वर्गीय आधार र व्यवहार विश्लेषण गर्दा पुरानै सत्ताकेन्द्रित राजनीति दोहोरिएको देखिन्छ । यस्तो नयाँपन वास्तवमा असन्तोष व्यवस्थापनको रणनीति मात्र बन्न पुग्छ, जहाँ जनआक्रोशलाई प्रणालीभित्रै सीमित सुधारको आश्वासनद्वारा नियन्त्रण गरिन्छ ।

गठजोडको प्रश्न मार्क्सवादी राजनीतिमा संवेदनशील तर अपरिहार्य विषय हो । गठजोड आफैंमा न त क्रान्तिकारी हुन्छ, न प्रतिगामी । यसको मूल्यांकन गठजोडको वर्गीय दिशा, ऐतिहासिक उद्देश्य र शक्ति सन्तुलनले निर्धारण गर्छ । उत्पीडित वर्गको शक्ति सुदृढ गर्ने रणनीतिक गठजोड र शासक वर्गको सङ्कट व्यवस्थापनमा सहभागी हुने अवसरवादी सम्झौताबीचको भिन्नता नछुट्याउनु वैचारिक विचलन हो । वर्तमान राजनीतिमा देखिएका अधिकांश गठजोडहरू वैचारिक सामञ्जस्य वा वर्गीय कार्यक्रमभन्दा पनि सत्ता बाँडफाँडको गणितमा आधारित छन् । यस्तो गठजोडले जनतालाई परिवर्तनको भ्रम त दिन्छ, तर शोषणको संरचना, उत्पादन सम्बन्ध र निर्भर अर्थतन्त्रलाई यथावत् राख्छ । परिणामस्वरूप राजनीति जनमुक्तिको साधन होइन, सत्ता व्यवस्थापनको खेलमा सीमित हुन्छ ।

सरकारका नीति–निर्णयहरूलाई पनि यही भ्रमको आवरणले ढाकिएको देखिन्छ । जनमुखी शब्दावलीमा प्रस्तुत गरिएका कार्यक्रमहरू व्यवहारमा पूँजी, दलाल वर्ग र शक्तिशाली हितसमूहको लाभ सुरक्षित गर्ने साधन बन्छन् । श्रमिक, किसान, मजदुर र सीमान्तकृत वर्गको जीवनमा गुणात्मक परिवर्तन नदेखिनु कुनै संयोग होइन, बरु राज्यको वर्गीय चरित्रको प्रत्यक्ष परिणाम हो । यसले राज्य तटस्थ संरचना होइन, शासक वर्गको सामूहिक समिति हो भन्ने मार्क्सवादी निष्कर्षलाई पुनः पुष्टि गर्छ । कानुन, नीति र संस्थाहरू शासक वर्गका हित सुरक्षित गर्न बनाइन्छन्, र जनताको हित तिनको उप–उत्पादन मात्र हुन्छ ।

कुनै पात्र वा समूहलाई अचानक प्राप्त हुने समर्थनलाई भावनात्मक उत्साह, नैतिक शुद्धता वा व्यक्तिगत आकर्षणको आधारमा होइन, भौतिक आधारमा विश्लेषण गर्नु आवश्यक हुन्छ । कसले समर्थन गर्‍यो, किन गर्‍यो, कुन वर्गीय स्वार्थ त्यसमा प्रतिविम्बित छ भन्ने प्रश्नको उत्तर नखोजी गरिने प्रशंसा क्रान्तिकारी चेतनाको क्षय हो ।

मिडिया, सामाजिक सञ्जाल र ‘नागरिक समाज’ का नाममा सक्रिय संरचनाहरू पनि यस राजनीतिक प्रक्रियाको महत्वपूर्ण अंङ्ग बनेका छन् । तिनीहरूले वर्गीय विश्लेषणलाई विस्थापित गरेर व्यक्तित्व, भावनात्मक कथा र नैतिक उपदेशलाई अगाडि सार्छन् । यसले राजनीतिलाई सङ्घर्षको विज्ञानबाट दृश्यात्मक उपभोगको वस्तुमा रूपान्तरण गर्छ ।
सही मार्क्सवादी क्रान्तिकारी दृष्टिकोण यस्तो अवस्थामा आवेग होइन, धैर्य र वैज्ञानिक सोचलाई मार्गदर्शक बनाउँछ । तथ्यमा आधारित आलोचना र आत्मालोचना क्रान्तिकारी राजनीतिका आधारभूत हतियार हुन् । आत्मसमीक्षा बिना कुनै आन्दोलन दीर्घकालीन रूपमा जीवित रहन सक्दैन ।

क्रान्ति कुनै एक दिनको घटना होइन । यो लामो ऐतिहासिक प्रक्रिया हो, जहाँ अग्रगमन र प्रतिगमन, आशा र निराशा, जित र हार एक–अर्कासँग गाँसिएका हुन्छन् । तर ती कठिन क्षणहरूमा सिद्धान्तसँगको नाता तोड्नु भनेको आन्दोलनको आत्महत्या गर्नु सरह हो । आज देखिएको वैचारिक विचलनको मूल कारण वर्गीय राजनीतिलाई छाडेर व्यवस्थापन, सुशासन र व्यक्तित्व केन्द्रीत भाष्यलाई राजनीतिक विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गर्नु हो । यसले क्रान्तिकारी राजनीतिलाई क्रमशः सुधारवादमा सीमित गर्छ र अन्ततः शासक वर्गको सहयोगी बनाउँछ । सही मार्क्सवादी क्रान्तिकारी नेताको दृष्टिकोण लोकप्रियताको पछि लाग्दैन । त्यो अलोकप्रिय सत्य बोल्ने साहस राख्छ, किनकि इतिहासले प्रमाणित गरेको छ—तत्कालीन हार, आलोचना र एक्लोपन पनि दीर्घकालीन रूपमा सही दिशाको प्रमाण बन्छ ।

अन्ततः, समकालीन राजनीतिक घटनाक्रमको भीडमा दिशाबोध कायम राख्नु भनेको भावनात्मक प्रतिक्रिया होइन, वर्गीय विश्लेषण, ऐतिहासिक भौतिकवाद र अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भको गहिरो अध्ययन हो । मार्क्सवादी क्रान्तिकारीको भूमिका घटनालाई केवल व्याख्या गर्नु होइन, तिनका अन्तर्निहित विरोधाभास उजागर गरेर परिवर्तनको दिशातर्फ चेतनालाई संगठित गर्नु हो । जब पार्टी, सरकार वा पात्रहरू जनताको नाममा बोल्छन् तर जनताको जीवन भौतिक रूपमा रूपान्तरण हुँदैन, त्यहीँबाट क्रान्तिकारी आलोचनाको अनिवार्यता सुरु हुन्छ । यो आलोचना न व्यक्तिगत द्वेष हो, न नैतिक उपदेश; यो वर्ग सङ्घर्षको वैज्ञानिक अभिव्यक्ति हो । यही दृष्टिकोणले मात्र टुटफुट, गठजोड र निर्णयहरूको अव्यवस्थित भीडभाडमा पनि ऐतिहासिक दिशाबोध जोगाउन सक्छ, र यही दिशाबोध बिना कुनै पनि आन्दोलन दीर्घकालीन रूपमा क्रान्तिकारी रहन सक्दैन ।