—आचार्य लक्ष्मण भण्डारी

डा. मतिप्रसाद ढकालका दुई पुस्तकहरू बजारमा आएका छन् । ती हुन्—‘संस्कृत, प्राकृतिक र नेपालीका सन्धिनियम’ र ‘शब्दनिर्माणप्रक्रिया र सन्धि’ । भुँडीपुराण प्रकाशनले प्रकाशित गरेका यी दुबै पुस्तकहरू माध्यमिक तहदेखि स्नातकोत्तर तहसम्मका शिक्षक र विद्यार्थीका निम्ति नेपालीमा प्रयुक्त संस्कृत, प्राकृतिक र मौलिक शब्दमा सन्धिशिक्षणको सन्दर्भ पुस्तकका रुपमा प्रयोगमा ल्याउन सकिने पुस्तकका रुपमा देखिन्छन् । नेपाली भाषामा संस्कृत तत्सम शब्दको अत्यधिक प्रभाव रहेको छ । नेपाली भाषा अध्ययन गर्ने वा गराउने सबैले यी संस्कृत तत्सम शब्दहरू र तिनको निर्माण प्रक्रियाबारे अनिवार्य रुपमा जानकारी राख्नुपर्ने हुन्छ । संस्कृतका शब्दहरू सन्धिप्र्रक्रियाका केकस्ता चरणहरू पार गरेर बनेका छन् भन्ने कुरा जान्ने सन्दर्भमा सबैका लागि उपयोगी पुस्तकको अभाव लामो समयदेखि खट्किएको थियो ।

डा. ढकालले त्यही अभावलाई पूरा गर्नका लागि यी दुई पुस्तकहरू बजारमा ल्याएका छन् । यी दुई पुस्तकमध्ये ‘शब्दनिर्माणप्रक्रिया र सन्धि’ नामक पुस्तकमा संस्कृत व्याकरणमा भएको भाषा विज्ञानलाई आधार मानेर नेपाली भाषामा प्रयोग हुने शब्दहरूको निर्माण प्रक्रियाको विश्लेषण र परिचय दिइएको कुरा पुस्तकको भूमिकामा प्रा.डा. माधवप्रसाद पोखरेलले उल्लेख गरेका छन् । उनले यसलाई नेपाली शब्द निर्माणप्रक्रिया सिकाउने अद्वितीय पुस्तकका रुपमा स्वीकारेका छन् । प्रस्तुत पुस्तक डा.ढकालको शब्दनिर्माणप्रक्रिया र सन्धिसम्बन्धी नेपाली भाषासाहित्यको क्षेत्रमा क्रियाशील सबैका लागि अत्यन्त उपयोगी सन्दर्भग्रन्थका रुपमा प्रकाशित भएको छ ।

यसमा दुई खण्ड छन् । नेपाली भाषाका कृदन्त शब्दमा धातुको स्वरमा हुने परिवर्तनमा केके नियम पाइन्छ भन्ने देखि लिएर पाणिनीय संस्कृत व्याकरणको आधारमा निरपेक्ष ढङ्गले त्यसको लेखाजोखा गर्ने काम अध्याय एकमा गरिएको छ भने नेपालीमा प्रयुक्त संस्कृतमूलका अनुपयुक्त शब्दहरूबारे प्रथम खण्डको छैटौँ अध्यायमा चर्चा गरिएको छ ।

खण्ड खलाई पनि ६ ओटा अध्यायमा विभक्त गरिएको छ । नेपाली सन्धीको परिचय, नेपाली सन्धिका प्र्रमुख विशेषताहरू हुँदै पाणिनीय व्याकरणमा लोप, आगम र वर्णविकार सन्धिको अध्ययनसम्मका कुरा खण्ड खका ६ अध्यायभित्र समेटिएका छन् । भूमिकाबाहेक १०० पृष्ठमा तयार पारिएको आकर्षक पुस्तक ‘शब्दनिर्माणप्रक्रिया र सन्धि’ सम्बद्ध सबैका लागि सङ्ग्रहणीय कृति बन्न पुगेको छ ।

ढकालको दोस्रो कृति पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । ‘संस्कृत, प्राकृतिक र नेपालीका सन्धिनियम’ शीर्षको सो पुस्तकमा उनले शब्दनिर्माण प्रक्रिया र सन्धि प्रयोगका नियमहरूबारे चर्चा गरेका छन् । प्रस्तुत पुस्तकबारे प्रा.डा. माधवशरण उपाध्यायले आफ्नो भूमिकामा लेखेका छन् ः‘नेपालीमा प्रयुक्त संस्कृत, प्राकृत र नेपालीका सन्धिनियमको एकै ठाउँमा अध्ययन गर्ने र सैद्धान्तिक धरातलका आधारमा प्रामाणिकताको विवेचना गर्ने उद्देश्यले नेपाली भाषामा नौलो प्रयासका रुपमा डा.मतिप्रसाद ढकालको प्रस्तुत कृति बाहिर आएको हो ।’

डा. मतिप्रसाद ढकाल संस्कृत व्याकरणका मेधावी व्यक्तित्व मानिन्छन् । संस्कृत व्याकरणमा आचार्य उनी नेपाली विषयमा एम.ए पनि हुन् । उनको विद्यावारिधिको क्षेत्र पनि यही सन्धिविज्ञान हो । उनका प्रकाशित यी दुबै कृति विद्यावारिधिका क्रममा प्राप्त सन्धिविज्ञानसम्बन्धी तथ्यका प्रतिविम्ब हुन् । संस्कृत—नेपाली भाषाव्याकरणको क्षेत्रमा डा. ढकालको पकडप्रति विद्वानहरू पनि नतमस्तक भएका छन् । प्रा.डा. माधवप्रसाद पोखरेलले पुस्तकको भूमिकामै उल्लेख गरेका छन् ः ‘मतिप्रसाद ढकालको संस्कृत व्याकरणमा असाधारण अधिकार र सिद्धि देखेर म रमाएको छु । ‘संस्कृत, प्राकृतिक र नेपालीका सन्धिनियम’ कृतिभित्र ढकालको मेहनत, पाण्डित्य र प्रतिभा सबै कुँदिएका छन् ।’

प्रस्तुत पुस्तक चार अध्यायमा विभाजित गरिएको छ । पहिलो अध्यायमा विषयप्रवेश, संस्कृत व्याकरणको परिचय, प्राकृति व्याकरणको परिचय र सन्धिको परिचय गरी परिचयात्मक प्रस्तुति प्राप्त गर्न सकिन्छ भने दोस्रो अध्यायमा विषयप्रवेशदेखि संस्कृतका लोपसन्धि, आगमसन्धि, व्यञ्जनागम सन्धि, स्वरव्यञ्जनागम र संस्कृतका वर्णविकारसन्धिका नियमहरूबारे उदाहरणसहित चर्चा गरिएको छ । तेस्रो अध्यायमा प्राकृतिक सन्धिनियमका सन्दर्भहरू उल्लेख गरिएका छन् भने चौथो अध्यायमा नेपाली सन्धिनियमहरूबारे सोदाहरण विश्लेषण गरिएको छ । परिशिष्ट, सङ्क्षेपीकृत शब्दसूची र सङ्केत चिह्नसूचीलाई पनि पुस्तकका समेटिएको छ । पुस्तकमा नेपाली शब्दभण्डारको व्युत्पत्ति केलाइएको छ भने नेपालीमा प्रचलित र पूर्वपरिचित सबै उदाहरणलाई संस्कृत र प्राकृतिक भाषाका भनी प्रस्तुत गरिएको छ । आमुख, विषयसूची र भूमिकाबाहेक पुस्तकको विषयवस्तु जम्मा १९० पृष्ठमा समेटिएका छन् ।

डा.ढकाल नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयको प्रशासनिक र शिक्षण सेवामा विगत २१ वर्षदेखि निरन्तर आवद्ध छन् भने २०५६ सालदेखिको आफ्नो लेखन र प्रकाशनको क्षेत्रमा पनि उत्तिकै सक्रियता साथ प्रस्तुत हुँदै आएका छन् । आजभोलि कान्तिपुर दैनिकमा उत्कृष्ट पाठकीय धारणा व्यक्त गरी समयसमयमा विषयको गम्भीरतातिर प्रेरित हुन उनले सम्बन्धित सबैलाई गर्ने गरेको आग्रहले पनि उनको लेखकीय निरन्तरतालाई सङ्ेकेत गर्दछ । प्रारम्भिक संस्कृत व्याकरण र रचना, भानुभक्तीय रामायणका पाठभेदहरू र भानुभक्तका लघुरचनाहरू उनका यसअघि नै प्रकाशित अत्यन्त महत्त्वपूर्ण र सङ्ग्रहणीय अनुसन्धान—ग्रन्थहरू हुन् ।

भाषा, व्याकरण र लेखनसाहित्यको क्षेत्रमा सतत् साधनारत् डा.मतिप्रसाद ढकालका यी पछिल्ला कृतिहरूले उनलाई यस क्षेत्रका एक जना गुरुगम्भीर अनुसन्धाताका रुपमा स्थापित गरेका छन् । नेपाली भाषासाहित्यका हरेक प्रयोक्ता र पारखीका लागि यी दुबै कृतिहरू विशेष सङ्ग्रहणीय देखिन्छन् ।

व्याकरण र भाषाबारे लेखिएका पुस्तक उपन्यास र कविताजस्ता सरस त अवश्य हुँदैनन् तापनि सम्बन्धित क्षेत्रका अभ्यासीका लागि यी दुबै पुस्तक उपन्यासभन्दा धेरै महत्त्वपूर्ण र रसिक छन् । संस्कृत र प्राकृतिक शब्द, तिनको निर्माणप्रक्रिया, सन्धि र नियमहरूबारे चर्चागरिएका अनुसन्धान ग्रन्थ भएकाले नेपाली भाषाव्याकरणका क्षेत्रमा यी पुस्तकले पार्ने प्रभाव भने अवश्य सुखद र सन्तोषप्रद रहने कुरामा कुनै दुविधा छैन । प्रशंसनीय प्रकाशनका लागि धन्यवाद व्यक्त गर्दै उनको लेखनअनुसन्धानसम्बन्धी सफल यात्राका लागि डा. ढकालप्रति हार्दिक शुभेच्छा पनि !!
(२०६९ फागुन २६ गतेको चितवन पोष्ट दैनिकबाट)